तथागतपच्छिमवाचावण्णना

२१६. इदानि भिक्खुसङ्घस्स ओवादं आरभि, तं दस्सेतुं अथ खो भगवातिआदि वुत्तं. तत्थ देसितो पञ्ञत्तोति धम्मोपि देसितो चेव पञ्ञत्तो च, विनयोपि देसितो चेव पञ्ञत्तो च. पञ्ञत्तो च नाम ठपितो पट्ठपितोति अत्थो. सो वो ममच्चयेनाति सो धम्मविनयो तुम्हाकं ममच्चयेन सत्था. मया हि वो ठितेनेव – ‘‘इदं लहुकं, इदं गरुकं, इदं सतेकिच्छं, इदं अतेकिच्छं, इदं लोकवज्जं, इदं पण्णत्तिवज्जं, अयं आपत्ति पुग्गलस्स सन्तिके वुट्ठाति, अयं आपत्ति गणस्स सन्तिके वुट्ठाति, अयं सङ्घस्स सन्तिके वुट्ठाती’’ति सत्तापत्तिक्खन्धवसेन ओतिण्णे वत्थुस्मिं सखन्धकपरिवारो उभतोविभङ्गो विनयो नाम देसितो, तं सकलम्पि विनयपिटकं मयि परिनिब्बुते तुम्हाकं सत्थुकिच्चं साधेस्सति.

ठितेनेव च मया – ‘‘इमे चत्तारो सतिपट्ठाना, चत्तारो सम्मप्पधाना, चत्तारो इद्धिपादा, पञ्च इन्द्रियानि, पञ्च बलानि, सत्त बोज्झङ्गा, अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो’’ति तेन तेनाकारेन इमे धम्मे विभजित्वा विभजित्वा सुत्तन्तपिटकं देसितं, तं सकलम्पि सुत्तन्तपिटकं मयि परिनिब्बुते तुम्हाकं सत्थुकिच्चं साधेस्सति. ठितेनेव च मया – ‘‘इमे पञ्चक्खन्धा, द्वादसायतनानि, अट्ठारस धातुयो, चत्तारि सच्चानि, बावीसतिन्द्रियानि, नव हेतू, चत्तारो आहारा, सत्त फस्सा, सत्त वेदना, सत्त सञ्ञा, सत्त सञ्चेतना, सत्त चित्तानि. तत्रापि ‘एत्तका धम्मा कामावचरा, एत्तका रूपावचरा, एत्तका अरूपावचरा, एत्तका परियापन्ना, एत्तका अपरियापन्ना, एत्तका लोकिया, एत्तका लोकुत्तरा’ति’’ इमे धम्मे विभजित्वा विभजित्वा चतुवीसतिसमन्तपट्ठानअनन्तनयमहापट्ठानपटिमण्डितं अभिधम्मपिटकं देसितं, तं सकलम्पि अभिधम्मपिटकं मयि परिनिब्बुते तुम्हाकं सत्थुकिच्चं साधेस्सति.

इति सब्बम्पेतं अभिसम्बोधितो याव परिनिब्बाना पञ्चचत्तालीसवस्सानि भासितं लपितं – ‘‘तीणि पिटकानि, पञ्च निकाया, नवङ्गानि, चतुरासीति धम्मक्खन्धसहस्सानी’’ति एवं महापभेदं होति. इति इमानि चतुरासीति धम्मक्खन्धसहस्सानि तिट्ठन्ति, अहं एकोव परिनिब्बायामि. अहञ्च खो पन दानि एककोव ओवदामि अनुसासामि, मयि परिनिब्बुते इमानि चतुरासीति धम्मक्खन्धसहस्सानि तुम्हे ओवदिस्सन्ति अनुसासिस्सन्तीति एवं भगवा बहूनि कारणानि दस्सेन्तो – ‘‘सो वो ममच्चयेन सत्था’’ति ओवदित्वा पुन अनागते चारित्तं दस्सेन्तो यथा खो पनातिआदिमाह.

तत्थ समुदाचरन्तीति कथेन्ति वोहरन्ति. नामेन वा गोत्तेन वाति नवकाति अवत्वा ‘‘तिस्स, नागा’’ति एवं नामेन वा, ‘‘कस्सप, गोतमा’’ति एवं गोत्तेन वा, ‘‘आवुसो तिस्स, आवुसो कस्सपा’’ति एवं आवुसोवादेन वा समुदाचरितब्बो. भन्तेति वा आयस्माति वाति भन्ते तिस्स, आयस्मा तिस्साति एवं समुदाचरितब्बो. समूहनतूति आकङ्खमानो समूहनतु, यदि इच्छति समूहनेय्याति अत्थो. कस्मा पन समूहनथाति एकंसेनेव अवत्वा विकप्पवचनेनेव ठपेसीति? महाकस्सपस्स बलं दिट्ठत्ता. पस्सति हि भगवा – ‘‘समूहनथाति वुत्तेपि सङ्गीतिकाले कस्सपो न समूहनिस्सती’’ति. तस्मा विकप्पेनेव ठपेसि.

तत्थ – ‘‘एकच्चे थेरा एवमाहंसु – चत्तारि पाराजिकानि ठपेत्वा अवसेसानि खुद्दानुखुद्दकानी’’तिआदिना नयेन पञ्चसतिकसङ्गीतियं खुद्दानुखुद्दककथा आगताव विनिच्छयो पेत्थ समन्तपासादिकायं वुत्तो. केचि पनाहु – ‘‘भन्ते, नागसेन, कतमं खुद्दकं, कतमं अनुखुद्दक’’न्ति मिलिन्देन रञ्ञा पुच्छितो. ‘‘दुक्कटं, महाराज, खुद्दकं, दुब्भासितं अनुखुद्दक’’न्ति वुत्तत्ता नागसेनत्थेरो खुद्दानुखुद्दकं जानाति. महाकस्सपो पन तं अजानन्तो –

‘‘सुणातु मे, आवुसो, सङ्घो सन्तम्हाकं सिक्खापदानि गिहिगतानि, गिहिनोपि जानन्ति – ‘‘इदं वो समणानं सक्यपुत्तियानं कप्पति, इदं वो न कप्पती’’ति. सचे मयं खुद्दानुखुद्दकानि सिक्खापदानि समूहनिस्साम, भविस्सन्ति वत्तारो – ‘‘धूमकालिकं समणेन गोतमेन सावकानं सिक्खापदं पञ्ञत्तं, याव नेसं सत्था अट्ठासि, ताविमे सिक्खापदेसु सिक्खिंसु, यतो इमेसं सत्था परिनिब्बुतो, न दानिमे सिक्खापदेसु सिक्खन्ती’’ति. यदि सङ्घस्स पत्तकल्लं, सङ्घो अपञ्ञत्तं न पञ्ञपेय्य, पञ्ञत्तं न समुच्छिन्देय्य, यथापञ्ञत्तेसु सिक्खापदेसु समादाय वत्तेय्य. एसा ञत्तीति –

कम्मवाचं सावेसीति. न तं एवं गहेतब्बं. नागसेनत्थेरो हि – ‘‘परवादिनो ओकासो मा अहोसी’’ति एवमाह. महाकस्सपत्थेरो ‘‘खुद्दानुखुद्दकापत्तिं न समूहनिस्सामी’’ति कम्मवाचं सावेसि.

ब्रह्मदण्डकथापि सङ्गीतियं आगतत्तासमन्तपासादिकायं विनिच्छिता.

कङ्खाति द्वेळ्हकं. विमतीति विनिच्छितुं असमत्थता, बुद्धो नु खो, न बुद्धो नु खो, धम्मो नु खो, न धम्मो नु खो, सङ्घो नु खो, न सङ्घो नु खो, मग्गो नु खो, न मग्गो नु खो, पटिपदा नु खो, न पटिपदा नु खोति यस्स संसयो उप्पज्जेय्य, तं वो वदामि ‘‘पुच्छथ भिक्खवे’’ति अयमेत्थ सङ्खेपत्थो. सत्थुगारवेनापि न पुच्छेय्याथाति मयं सत्थुसन्तिके पब्बजिम्ह, चत्तारो पच्चयापि नो सत्थु सन्तकाव, ते मयं एत्तकं कालं कङ्खं अकत्वा न अरहाम अज्ज पच्छिमकाले कङ्खं कातुन्ति सचे एवं सत्थरि गारवेन न पुच्छथ. सहायकोपि भिक्खवे सहायकस्स आरोचेतूति तुम्हाकं यो यस्स भिक्खुनो सन्दिट्ठो सम्भत्तो, सो तस्स आरोचेतु, अहं एतस्स भिक्खुस्स कथेस्सामि, तस्स कथं सुत्वा सब्बे निक्कङ्खा भविस्सथाति दस्सेति.

एवं पसन्नोति एवं सद्दहामि अहन्ति अत्थो. ञाणमेवाति निक्कङ्खभावपच्चक्खकरणञाणंयेव, एत्थ तथागतस्स न सद्धामत्तन्ति अत्थो. इमेसञ्हि, आनन्दाति इमेसं अन्तोसाणियं निसिन्नानं पञ्चन्नं भिक्खुसतानं. यो पच्छिमकोति यो गुणवसेन पच्छिमको. आनन्दत्थेरंयेव सन्धायाह.

२१८. अप्पमादेन सम्पादेथाति सतिअविप्पवासेन सब्बकिच्चानि सम्पादेय्याथ. इति भगवा परिनिब्बानमञ्चे निपन्नो पञ्चचत्तालीस वस्सानि दिन्नं ओवादं सब्बं एकस्मिं अप्पमादपदेयेव पक्खिपित्वा अदासि. अयं तथागतस्स पच्छिमा वाचाति इदं पन सङ्गीतिकारकानं वचनं.