आनन्दअच्छरियधम्मवण्णना
२०७. विहारन्ति इध मण्डलमालो विहारोति अधिप्पेतो, तं पविसित्वा. कपिसीसन्ति द्वारबाहकोटियं ठितं अग्गळरुक्खं. रोदमानो अट्ठासीति सो किरायस्मा चिन्तेसि – ‘‘सत्थारा मम संवेगजनकं वसनट्ठानं कथितं, चेतियचारिकाय सात्थकभावो कथितो, मातुगामे पटिपज्जितब्बपञ्हो विस्सज्जितो, अत्तनो सरीरे पटिपत्ति अक्खाता, चत्तारो थूपारहा कथिता, धुवं अज्ज भगवा परिनिब्बायिस्सती’’ति, तस्सेवं चिन्तयतो बलवदोमनस्सं उप्पज्जि. अथस्स एतदहोसि – ‘‘भगवतो सन्तिके रोदनं नाम अफासुकं, एकमन्तं गन्त्वा सोकं तनुकं करिस्सामी’’ति, सो तथा अकासि. तेन वुत्तं – ‘‘रोदमानो अट्ठासी’’ति.
अहञ्च वतम्हीति अहञ्च वत अम्हि, अहं वतम्हीतिपि पाठो. यो मम अनुकम्पकोति यो मं अनुकम्पति अनुसासति, स्वे दानि पट्ठाय कस्स मुखधोवनं दस्सामि, कस्स पादे धोविस्सामि, कस्स सेनासनं पटिजग्गिस्सामि, कस्स पत्तचीवरं गहेत्वा विचरिस्सामीति बहुं विलपि. आमन्तेसीति भिक्खुसङ्घस्स अन्तरे थेरं अदिस्वा आमन्तेसि.
मेत्तेन कायकम्मेनाति मेत्तचित्तवसेन पवत्तितेन मुखधोवनदानादिकायकम्मेन. हितेनाति हितवुद्धिया कतेन. सुखेनाति सुखसोमनस्सेनेव कतेन, न दुक्खिना दुम्मनेन हुत्वाति अत्थो. अद्वयेनाति द्वे कोट्ठासे कत्वा अकतेन. यथा हि एको सम्मुखाव करोति न परम्मुखा, एको परम्मुखाव करोति न सम्मुखा एवं विभागं अकत्वा कतेनाति वुत्तं होति. अप्पमाणेनाति पमाणविरहितेन. चक्कवाळम्पि हि अतिसम्बाधं, भवग्गम्पि अतिनीचं, तया कतं कायकम्ममेव बहुन्ति दस्सेति.
मेत्तेन वचीकम्मेनाति मेत्तचित्तवसेन पवत्तितेन मुखधोवनकालारोचनादिना वचीकम्मेन. अपि च ओवादं सुत्वा – ‘‘साधु, भन्ते’’ति वचनम्पि मेत्तं वचीकम्ममेव. मेत्तेन मनोकम्मेनाति कालस्सेव सरीरपटिजग्गनं कत्वा विवित्तासने निसीदित्वा – ‘‘सत्था अरोगो होतु, अब्यापज्जो सुखी’’ति एवं पवत्तितेन मनोकम्मेन. कतपुञ्ञोसीति कप्पसतसहस्सं अभिनीहारसम्पन्नोसीति दस्सेति. कतपुञ्ञोसीति च एत्तावता विस्सत्थो मा पमादमापज्जि, अथ खो पधानमनुयुञ्ज. एवञ्हि अनुयुत्तो खिप्पं होहिसि अनासवो, धम्मसङ्गीतिकाले अरहत्तं पापुणिस्ससि. न हि मादिसस्स कतपारिचरिया निप्फला नाम होतीति दस्सेति.
२०८. एवञ्च पन वत्वा महापथविं पत्थरन्तो विय आकासं वित्थारेन्तो विय चक्कवाळगिरिं ओसारेन्तो विय सिनेरुं उक्खिपेन्तो विय महाजम्बुं खन्धे गहेत्वा चालेन्तो विय आयस्मतो आनन्दस्स गुणकथं आरभन्तो अथ खो भगवा भिक्खू आमन्तेसि. तत्थ ‘‘येपि ते, भिक्खवे, एतरही’’ति कस्मा न वुत्तं? अञ्ञस्स बुद्धस्स नत्थिताय. एतेनेव चेतं वेदितब्बं – ‘‘यथा चक्कवाळन्तरेपि अञ्ञो बुद्धो नत्थी’’ति. पण्डितोति ब्यत्तो. मेधावीति खन्धधातुआयतनादीसु कुसलो.
२०९. भिक्खुपरिसा आनन्दं दस्सनायाति ये भगवन्तं पस्सितुकामा थेरं उपसङ्कमन्ति, ये च ‘‘आयस्मा किरानन्दो समन्तपासादिको अभिरूपो दस्सनीयो बहुस्सुतो सङ्घसोभनो’’ति थेरस्स गुणे सुत्वा आगच्छन्ति, ते सन्धाय ‘‘भिक्खुपरिसा आनन्दं दस्सनाय उपसङ्कमन्ती’’ति वुत्तं. एस नयो सब्बत्थ. अत्तमनाति सवनेन नो दस्सनं समेतीति सकमना तुट्ठचित्ता. धम्मन्ति ‘‘कच्चि, आवुसो, खमनीयं, कच्चि यापनीयं, कच्चि योनिसो मनसिकारेन कम्मं करोथ, आचरियुपज्झाये वत्तं पूरेथा’’ति एवरूपं पटिसन्थारधम्मं. तत्थ भिक्खुनीसु – ‘‘कच्चि, भगिनियो, अट्ठ गरुधम्मे समादाय वत्तथा’’ति इदम्पि नानाकरणं होति. उपासकेसु आगतेसु ‘‘उपासक, न ते कच्चि सीसं वा अङ्गं वा रुज्जति, अरोगा ते पुत्तभातरो’’ति न एवं पटिसन्थारं करोति. एवं पन करोति – ‘‘कथं उपासका तीणि सरणानि पञ्च सीलानि रक्खथ, मासस्स अट्ठ उपोसथे करोथ, मातापितूनं उपट्ठानवत्तं पूरेथ, धम्मिकसमणब्राह्मणे पटिजग्गथा’’ति. उपासिकासुपि एसेव नयो.
इदानि आनन्दत्थेरस्स चक्कवत्तिना सद्धिं उपमं करोन्तो चत्तारोमे भिक्खवेतिआदिमाह. तत्थ खत्तियाति अभिसित्ता च अनभिसित्ता च खत्तियजातिका. ते किर – ‘‘राजा चक्कवत्ती नाम अभिरूपो दस्सनीयो पासादिको आकासेन विचरन्तो रज्जं अनुसासति धम्मिको धम्मराजा’’ति तस्स गुणकथं सुत्वा ‘‘सवनेन दस्सनम्पि सम’’न्ति अत्तमना होन्ति. भासतीति कथेन्तो – ‘‘कथं, ताता, राजधम्मं पूरेथ, पवेणिं रक्खथा’’ति पटिसन्थारं करोति. ब्राह्मणेसु पन – ‘‘कथं आचरिया मन्ते वाचेथ, कथं अन्तेवासिका मन्ते गण्हन्ति, दक्खिणं वा वत्थानि वा कपिलं वा अलत्था’’ति पटिसन्थारं करोति. गहपतीसु – ‘‘कथं ताता, न वो राजकुलतो दण्डेन वा बलिना वा पीळा अत्थि, सम्मा देवो धारं अनुपवेच्छति, सस्सानि सम्पज्जन्ती’’ति एवं पटिसन्थारं करोति. समणेसु – ‘‘कथं, भन्ते, पब्बजितपरिक्खारा सुलभा, समणधम्मे न पमज्जथा’’ति एवं पटिसन्थारं करोति.