उपवाणत्थेरवण्णना

२००. अपसारेसीति अपनेसि. अपेहीति अपगच्छ. थेरो एकवचनेनेव तालवण्टं निक्खिपित्वा एकमन्तं अट्ठासि. उपट्ठाकोतिआदि पठमबोधियं अनिबद्धुपट्ठाकभावं सन्धायाह. अयं, भन्ते, आयस्मा उपवाणोति एवं थेरेन वुत्ते आनन्दो उपवाणस्स सदोसभावं सल्लक्खेति, ‘हन्दस्स निद्दोसभावं कथेस्सामी’ति भगवा येभुय्येन आनन्दातिआदिमाह. तत्थ येभुय्येनाति इदं असञ्ञसत्तानञ्चेव अरूपदेवतानञ्च ओहीनभावं सन्धाय वुत्तं. अप्फुटोति असम्फुट्ठो अभरितो वा. भगवतो किर आसन्नपदेसे वालग्गमत्ते ओकासे सुखुमत्तभावं मापेत्वा दस दस महेसक्खा देवता अट्ठंसु. तासं परतो वीसति वीसति. तासं परतो तिंसति तिंसति. तासं परतो चत्तालीसं चत्तालीसं. तासं परतो पञ्ञासं पञ्ञासं. तासं परतो सट्ठि सट्ठि देवता अट्ठंसु. ता अञ्ञमञ्ञं हत्थेन वा पादेन वा वत्थेन वा न ब्याबाधेन्ति. ‘‘अपेहि मं, मा घट्टेही’’ति वत्तब्बाकारं नाम नत्थि. ‘‘ता खो पन देवतायो दसपि हुत्वा वीसतिपि हुत्वा तिंसम्पि हुत्वा चत्तालीसम्पि हुत्वा पञ्ञासम्पि हुत्वा आरग्गकोटिनितुदनमत्तेपि तिट्ठन्ति, न च अञ्ञमञ्ञं ब्याबाधेन्ती’’ति (अ. नि. १.३७) वुत्तसदिसाव अहेसुं. ओवारेन्तोति आवारेन्तो. थेरो किर पकतियापि महासरीरो हत्थिपोतकसदिसो. सो पंसुकूलचीवरं पारुपित्वा अतिमहा विय अहोसि.

तथागतं दस्सनायाति भगवतो मुखं दट्ठुं अलभमाना एवं उज्झायिंसु. किं पन ता थेरं विनिविज्झ पस्सितुं न सक्कोन्तीति? आम, न सक्कोन्ति. देवता हि पुथुज्जने विनिविज्झ पस्सितुं सक्कोन्ति, न खीणासवे. थेरस्स च महेसक्खताय तेजुस्सदताय उपगन्तुम्पि न सक्कोन्ति. कस्मा पन थेरोव तेजुस्सदो, न अञ्ञे अरहन्तोति? यस्मा कस्सपबुद्धस्स चेतिये आरक्खदेवता अहोसि.

विपस्सिम्हि किर सम्मासम्बुद्धे परिनिब्बुते एकग्घनसुवण्णक्खन्धसदिसस्स धातुसरीरस्स एकमेव चेतियं अकंसु, दीघायुकबुद्धानञ्हि एकमेव चेतियं होति. तं मनुस्सा रतनायामाहि विदत्थिवित्थताहि द्वङ्गुलबहलाहि सुवण्णिट्ठकाहि हरितालेन च मनोसिलाय च मत्तिकाकिच्चं तिलतेलेनेव उदककिच्चं साधेत्वा योजनप्पमाणं उट्ठपेसुं. ततो भुम्मा देवता योजनप्पमाणं, ततो आकासट्ठकदेवता, ततो उण्हवलाहकदेवता, ततो अब्भवलाहकदेवता, ततो चातुमहाराजिका देवता, ततो तावतिंसा देवता योजनप्पमाणं उट्ठपेसुन्ति एवं सत्तयोजनिकं चेतियं अहोसि. मनुस्सेसु मालागन्धवत्थादीनि गहेत्वा आगतेसु आरक्खदेवता गहेत्वा तेसं पस्सन्तानंयेव चेतियं पूजेसि.

तदा अयं थेरो ब्राह्मणमहासालो हुत्वा एकं पीतकं वत्थं आदाय गतो. देवता तस्स हत्थतो वत्थं गहेत्वा चेतियं पूजेसि. ब्राह्मणो तं दिस्वा पसन्नचित्तो ‘‘अहम्पि अनागते एवरूपस्स बुद्धस्स चेतिये आरक्खदेवता होमी’’ति पत्थनं कत्वा ततो चुतो देवलोके निब्बत्ति. तस्स देवलोके च मनुस्सलोके च संसरन्तस्सेव कस्सपो भगवा लोके उप्पज्जित्वा परिनिब्बायि. तस्सापि एकमेव धातुसरीरं अहोसि. तं गहेत्वा योजनिकं चेतियं कारेसुं. सो तत्थ आरक्खदेवता हुत्वा सासने अन्तरहिते सग्गे निब्बत्तित्वा अम्हाकं भगवतो काले ततो चुतो महाकुले पटिसन्धिं गहेत्वा निक्खम्म पब्बजित्वा अरहत्तं पत्तो. इति चेतिये आरक्खदेवता हुत्वा आगतत्ता थेरो तेजुस्सदोति वेदितब्बो.

देवता, आनन्द, उज्झायन्तीति इति आनन्द, देवता उज्झायन्ति, न मय्हं पुत्तस्स अञ्ञो कोचि दोसो अत्थीति दस्सेति.

२०१. कथंभूता पन, भन्तेति कस्मा आह? भगवा तुम्हे – ‘‘देवता उज्झायन्ती’’ति वदथ, कथं भूता पन ता तुम्हे मनसि करोथ, किं तुम्हाकं परिनिब्बानं अधिवासेन्तीति पुच्छति. अथ भगवा – ‘‘नाहं अधिवासनकारणं वदामी’’ति तासं अनधिवासनभावं दस्सेन्तो सन्तानन्दातिआदिमाह.

तत्थ आकासे पथवीसञ्ञिनियोति आकासे पथविं मापेत्वा तत्थ पथवीसञ्ञिनियो. कन्दन्तीति रोदन्ति. छिन्नपातं पपतन्तीति मज्झे छिन्ना विय हुत्वा यतो वा ततो वा पपतन्ति. आवट्टन्तीति आवट्टन्तियो पतितट्ठानमेव आगच्छन्ति. विवट्टन्तीति पतितट्ठानतो परभागं वट्टमाना गच्छन्ति. अपिच द्वे पादे पसारेत्वा सकिं पुरतो सकिं पच्छतो सकिं वामतो सकिं दक्खिणतो संपरिवत्तमानापि – ‘‘आवट्टन्ति विवट्टन्ती’’ति वुच्चन्ति. सन्तानन्द, देवता पथवियं पथवीसञ्ञिनियोति पकतिपथवी किर देवता धारेतुं न सक्कोति. तत्थ हत्थको ब्रह्मा विय देवता ओसीदन्ति. तेनाह भगवा – ‘‘ओळारिकं हत्थक, अत्तभावं अभिनिम्मिनाही’’ति (अ. नि. ३.१२८). तस्मा या देवता पथवियं पथविं मापेसुं, ता सन्धायेतं वुत्तं – ‘‘पथवियं पथवीसञ्ञिनियो’’ति.

वीतरागाति पहीनदोमनस्सा सिलाथम्भसदिसा अनागामिखीणासवदेवता.