यमकसालावण्णना

१९८. महता भिक्खुसङ्घेन सद्धिन्ति इध भिक्खूनं गणनपरिच्छेदो नत्थि. वेळुवगामे वेदनाविक्खम्भनतो पट्ठाय हि – ‘‘न चिरेन भगवा परिनिब्बायिस्सती’’ति सुत्वा ततो ततो आगतेसु भिक्खूसु एकभिक्खुपि पक्कन्तो नाम नत्थि. तस्मा गणनवीतिवत्तो सङ्घो अहोसि. उपवत्तनं मल्लानं सालवनन्ति यथेव हि कलम्बनदीतीरतो राजमातुविहारद्वारेन थूपारामं गन्तब्बं होति, एवं हिरञ्ञवतिया पारिमतीरतो सालवनुय्यानं, यथा अनुराधपुरस्स थूपारामो, एवं तं कुसिनारायं होति. यथा थूपारामतो दक्खिणद्वारेन नगरं पविसनमग्गो पाचीनमुखो गन्त्वा उत्तरेन निवत्तो, एवं उय्यानतो सालवनं पाचीनमुखं गन्त्वा उत्तरेन निवत्तं. तस्मा तं – ‘‘उपवत्तन’’न्ति वुच्चति. अन्तरेन यमकसालानं उत्तरसीसकन्ति तस्स किर मञ्चकस्स एका सालपन्ति सीसभागे होति, एका पादभागे. तत्रापि एको तरुणसालो सीसभागस्स आसन्नो होति, एको पादभागस्स. अपि च यमकसाला नाम मूलखन्धविटपपत्तेहि अञ्ञमञ्ञं संसिब्बित्वा ठितसालाति वुत्तं. मञ्चकं पञ्ञपेहीति तस्मिं किर उय्याने राजकुलस्स सयनमञ्चो अत्थि, तं सन्धाय पञ्ञपेहीति आह. थेरोपि तंयेव पञ्ञपेत्वा अदासि.

किलन्तोस्मि, आनन्द, निपज्जिस्सामीति तथागतस्स हि –

‘‘गोचरि कळापो गङ्गेय्यो, पिङ्गलो पब्बतेय्यको;

हेमवतो च तम्बो च, मन्दाकिनि उपोसथो;

छद्दन्तोयेव दसमो, एते नागानमुत्तमा’’ति. –

एत्थ यं दसन्नं गोचरिसङ्खातानं पकतिहत्थीनं बलं, तं एकस्स कळापस्साति. एवं दसगुणवड्ढिताय गणनाय पकतिहत्थीनं कोटिसहस्सबलप्पमाणं बलं, तं सब्बम्पि चुन्दस्स पिण्डपातं परिभुत्तकालतो पट्ठाय चङ्गवारे पक्खित्तउदकं विय परिक्खयं गतं. पावानगरतो तीणि गावुतानि कुसिनारानगरं, एतस्मिं अन्तरे पञ्चवीसतिया ठानेसु निसीदित्वा महता उस्साहेन आगच्छन्तोपि सूरियस्स अत्थङ्गमितवेलायं सञ्झासमये भगवा सालवनं पविट्ठो. एवं रोगो सब्बं आरोग्यं मद्दन्तो आगच्छति. एतमत्थं दस्सेन्तो विय सब्बलोकस्स संवेगकरं वाचं भासन्तो – ‘‘किलन्तोस्मि, आनन्द, निपज्जिस्सामी’’ति आह.

कस्मा पन भगवा एवं महन्तेन उस्साहेन इधागतो, किं अञ्ञत्थ न सक्का परिनिब्बायितुन्ति? परिनिब्बायितुं नाम न कत्थचि न सक्का, तीहि पन कारणेहि इधागतो, इदञ्हि भगवा एवं पस्सति – ‘‘मयि अञ्ञत्थ परिनिब्बायन्ते महासुदस्सनसुत्तस्स अत्थुप्पत्ति न भविस्सति, कुसिनारायं पन परिनिब्बायन्ते यमहं देवलोके अनुभवितब्बं सम्पत्तिं मनुस्सलोकेयेव अनुभविं, तं द्वीहि भाणवारेहि मण्डेत्वा देसेस्सामि, तं मे सुत्वा बहू जना कुसलं कातब्बं मञ्ञिस्सन्ती’’ति.

अपरम्पि पस्सति – ‘‘मं अञ्ञत्थ परिनिब्बायन्तं सुभद्दो न पस्सिस्सति, सो च बुद्धवेनेय्यो, न सावकवेनेय्यो; न तं सावका विनेतुं सक्कोन्ति. कुसिनारायं परिनिब्बायन्तं पन मं सो उपसङ्कमित्वा पञ्हं पुच्छिस्सति, पञ्हाविस्सज्जनपरियोसाने च सरणेसु पतिट्ठाय मम सन्तिके पब्बज्जञ्च उपसम्पदञ्च लभित्वा कम्मट्ठानं गहेत्वा मयि धरमानेयेव अरहत्तं पत्वा पच्छिमसावको भविस्सती’’ति.

अपरम्पि पस्सति – ‘‘मयि अञ्ञत्थ परिनिब्बायन्ते धातुभाजनीये महाकलहो भविस्सति, लोहितं नदी विय सन्दिस्सति. कुसिनारायं परिनिब्बुते दोणब्राह्मणो तं विवादं वूपसमेत्वा धातुयो विभजिस्सती’’ति. इमेहि तीहि कारणेहि भगवा एवं महन्तेन उस्साहेन इधागतोति वेदितब्बो.

सीहसेय्यन्ति एत्थ कामभोगीसेय्या, पेतसेय्या, सीहसेय्या, तथागतसेय्याति चतस्सो सेय्या.

तत्थ – ‘‘येभुय्येन, भिक्खवे, कामभोगी सत्ता वामेन पस्सेन सेन्ती’’ति अयं कामभोगीसेय्या. तेसु हि येभुय्येन दक्खिणेन पस्सेन सयन्ता नाम नत्थि.

‘‘येभुय्येन, भिक्खवे, पेता उत्ताना सेन्ती’’ति अयं पेतसेय्या. अप्पमंसलोहितत्ता हि पेता अट्ठिसङ्घाटजटिता एकेन पस्सेन सयितुं न सक्कोन्ति, उत्तानाव सेन्ति.

‘‘सीहो, भिक्खवे, मिगराजा दक्खिणेन पस्सेन सेय्यं कप्पेति…पे… अत्तमनो होती’’ति (अ. नि. ४.२४६) अयं सीहसेय्या. तेजुस्सदत्ता हि सीहो मिगराजा द्वे पुरिमपादे एकस्मिं ठाने, पच्छिमपादे एकस्मिं ठाने ठपेत्वा नङ्गुट्ठं अन्तरसत्थिम्हि पक्खिपित्वा पुरिमपादपच्छिमपादनङ्गुट्ठानं ठितोकासं सल्लक्खेत्वा द्विन्नं पुरिमपादानं मत्थके सीसं ठपेत्वा सयति. दिवसं सयित्वापि पबुज्झमानो न उत्रसन्तो पबुज्झति, सीसं पन उक्खिपित्वा पुरिमपादादीनं ठितोकासं सल्लक्खेति. सचे किञ्चि ठानं विजहित्वा ठितं होति – ‘‘न यिदं तुय्हं जातिया सूरभावस्स च अनुरूप’’न्ति अनत्तमनो हुत्वा तत्थेव सयति, न गोचराय पक्कमति. अविजहित्वा ठिते पन – ‘‘तुय्हं जातिया च सूरभावस्स च अनुरूपमिद’’न्ति हट्ठतुट्ठो उट्ठाय सीहविजम्भितं विजम्भित्वा केसरभारं विधुनित्वा तिक्खत्तुं सीहनादं नदित्वा गोचराय पक्कमति.

‘‘चतुत्थज्झानसेय्या पन तथागतस्स सेय्याति वुच्चति’’ (अ. नि. ४.२४६). तासु इध सीहसेय्या आगता. अयञ्हि तेजुस्सदइरियापथत्ता उत्तमसेय्या नाम.

पादे पादन्ति दक्खिणपादे वामपादं. अच्चाधायाति अतिआधाय, ईसकं अतिक्कम्म ठपेत्वा. गोप्फकेन हि गोप्फके, जाणुना वा जाणुम्हि सङ्घट्टियमाने अभिण्हं वेदना उप्पज्जति, चित्तं एकग्गं न होति, सेय्या अफासुका होति. यथा पन न सङ्घट्टेति, एवं अतिक्कम्म ठपिते वेदना नुप्पज्जति, चित्तं एकग्गं होति, सेय्या फासु होति. तस्मा एवं निपज्जि. अनुट्ठानसेय्यं उपगतत्ता पनेत्थ – ‘‘उट्ठानसञ्ञं मनसि करित्वा’’ति न वुत्तं. कायवसेन चेत्थ अनुट्ठानं वेदितब्बं, निद्दावसेन पन तं रत्तिं भगवतो भवङ्गस्स ओकासोयेव नाहोसि. पठमयामस्मिञ्हि मल्लानं धम्मदेसना अहोसि, मज्झिमयामे सुभद्दस्स पच्छिमयामे भिक्खुसङ्घं ओवदि, बलवपच्चूसे परिनिब्बायि.

सब्बफालिफुल्लाति सब्बे समन्ततो पुप्फिता मूलतो पट्ठाय याव अग्गा एकच्छन्ना अहेसुं, न केवलञ्च यमकसालायेव, सब्बेपि रुक्खा सब्बपालिफुल्लाव अहेसुं. न केवलञ्हि तस्मिंयेव उय्याने, सकलञ्हिपि दससहस्सचक्कवाळे पुप्फूपगा पुप्फं गण्हिंसु, फलूपगा फलं गण्हिंसु, सब्बरुक्खानं खन्धेसु खन्धपदुमानि, साखासु साखापदुमानि, वल्लीसु वल्लिपदुमानि, आकासेसु आकासपदुमानि पथवीतलं भिन्दित्वा दण्डपदुमानि पुप्फिंसु. सब्बो महासमुद्दो पञ्चवण्णपदुमसञ्छन्नो अहोसि. तियोजनसहस्सवित्थतो हिमवा घनबद्धमोरपिञ्छकलापो विय, निरन्तरं मालादामगवच्छिको विय, सुट्ठु पीळेत्वा आबद्धपुप्फवटंसको विय, सुपूरितं पुप्फचङ्कोटकं विय च अतिरमणीयो अहोसि.

ते तथागतस्स सरीरं ओकिरन्तीति ते यमकसाला भुम्मदेवताहि सञ्चलितखन्धसाखविटपा तथागतस्स सरीरं अवकिरन्ति, सरीरस्स उपरि पुप्फानि विकिरन्तीति अत्थो. अज्झोकिरन्तीति अज्झोत्थरन्ता विय किरन्ति. अभिप्पकिरन्तीति अभिण्हं पुनप्पुनं पकिरन्तियेव. दिब्बानीति देवलोके नन्दपोक्खरणीसम्भवानि, तानि होन्ति सुवण्णवण्णानि पण्णच्छत्तप्पमाणपत्तानि, महातुम्बमत्तं रेणुं गण्हन्ति. न केवलञ्च मन्दारवपुप्फानेव, अञ्ञानिपि पन दिब्बानि पारिच्छत्तककोविळारपुप्फादीनि सुवण्णचङ्कोटकानि पूरेत्वा चक्कवाळमुखवट्टियम्पि तिदसपुरेपि ब्रह्मलोकेपि ठिताहि देवताहि पविट्ठानि, अन्तलिक्खा पतन्ति. तथागतस्स सरीरन्ति अन्तरा अविकिण्णानेव आगन्त्वा पत्तकिञ्जक्खरेणुचुण्णेहि तथागतस्स सरीरमेव ओकिरन्ति.

दिब्बानिपि चन्दनचुण्णानीति देवतानं उपकप्पनचन्दनचुण्णानि. न केवलञ्च देवतानंयेव, नागसुपण्णमनुस्सानम्पि उपकप्पनचन्दनचुण्णानि. न केवलञ्च चन्दनचुण्णानेव, काळानुसारिकलोहितचन्दनादिसब्बदिब्बगन्धजालचुण्णानि, हरितालअञ्जनसुवण्णरजतचुण्णानि सब्बदिब्बगन्धवासविकतियो सुवण्णरजतादिसमुग्गे पूरेत्वा चक्कवाळमुखवट्टिआदीसु ठिताहि देवताहि पविट्ठानि अन्तरा अविप्पकिरित्वा तथागतस्सेव सरीरं ओकिरन्ति.

दिब्बानिपि तूरियानीति देवतानं उपकप्पनतूरियानि. न केवलञ्च तानियेव, सब्बानिपि तन्तिबद्धचम्मपरियोनद्धघनसुसिरभेदानि दससहस्सचक्कवाळेसु देवनागसुपण्णमनुस्सानं तूरियानि एकचक्कवाळे सन्निपतित्वा अन्तलिक्खे वज्जन्तीति वेदितब्बानि.

दिब्बानिपि सङ्गीतानीति वरुणवारणदेवता किर नामेता दीघायुका देवता – ‘‘महापुरिसो मनुस्सपथे निब्बत्तित्वा बुद्धो भविस्सती’’ति सुत्वा ‘‘पटिसन्धिग्गहणदिवसे नं गहेत्वा गमिस्सामा’’ति मालं गन्थेतुमारभिंसु. ता गन्थमानाव – ‘‘महापुरिसो मातुकुच्छियं निब्बत्तो’’ति सुत्वा ‘‘तुम्हे कस्स गन्थथा’’ति वुत्ता ‘‘न ताव निट्ठाति, कुच्छितो निक्खमनदिवसे गण्हित्वा गमिस्सामा’’ति आहंसु. पुनपि ‘‘निक्खन्तो’’ति सुत्वा ‘‘महाभिनिक्खमनदिवसे गमिस्सामा’’ति. एकूनतिंसवस्सानि घरे वसित्वा ‘‘अज्ज महाभिनिक्खमनं निक्खन्तो’’तिपि सुत्वा ‘‘अभिसम्बोधिदिवसे गमिस्सामा’’ति. छब्बस्सानि पधानं कत्वा ‘‘अज्ज अभिसम्बुद्धो’’तिपि सुत्वा ‘‘धम्मचक्कप्पवत्तनदिवसे गमिस्सामा’’ति. ‘‘सत्तसत्ताहानि बोधिमण्डे वीतिनामेत्वा इसिपतनं गन्त्वा धम्मचक्कं पवत्तित’’न्तिपि सुत्वा ‘‘यमकपाटिहारियदिवसे गमिस्सामा’’ति. ‘‘अज्ज यमकपाटिहारियं करी’’तिपि सुत्वा ‘‘देवोरोहणदिवसे गमिस्सामा’’ति. ‘‘अज्ज देवोरोहणं करी’’तिपि सुत्वा ‘‘आयुसङ्खारोस्सज्जने गमिस्सामा’’ति. ‘‘अज्ज आयुसङ्खारं ओस्सजी’’तिपि सुत्वा ‘‘न ताव निट्ठाति, परिनिब्बानदिवसे गमिस्सामा’’ति. ‘‘अज्ज भगवा यमकसालानमन्तरे दक्खिणेन पस्सेन सतो सम्पजानो सीहसेय्यं उपगतो बलवपच्चूससमये परिनिब्बायिस्सति. तुम्हे कस्स गन्थथा’’ति सुत्वा पन – ‘‘किन्नामेतं, ‘अज्जेव मातुकुच्छियं पटिसन्धिं गण्हि, अज्जेव मातुकुच्छितो निक्खमि, अज्जेव महाभिनिक्खमनं निक्खमि, अज्जेव बुद्धो अहोसि, अज्जेव धम्मचक्कं पवत्तयि, अज्जेव यमकपाटिहारियं अकासि, अज्जेव देवलोका ओतिण्णो, अज्जेव आयुसङ्खारं ओस्सजि, अज्जेव किर परिनिब्बायिस्सती’ति. ननु नाम दुतियदिवसे यागुपानकालमत्तम्पि ठातब्बं अस्स. दस पारमियो पूरेत्वा बुद्धत्तं पत्तस्स नाम अननुच्छविकमेत’’न्ति अपरिनिट्ठिताव मालायो गहेत्वा आगम्म अन्तो चक्कवाळे ओकासं अलभमाना चक्कवाळमुखवट्टियं लम्बित्वा चक्कवाळमुखवट्टियाव आधावन्तियो हत्थेन हत्थं गीवाय गीवं गहेत्वा तीणि रतनानि आरब्भ द्वत्तिंस महापुरिसलक्खणानि छब्बण्णरस्मियो दस पारमियो अड्ढछट्ठानि जातकसतानि चुद्दस बुद्धञाणानि आरब्भ गायित्वा तस्स तस्स अवसाने ‘‘महायसो, महायसो’’ति वदन्ति. इदमेतं पटिच्च वुत्तं – ‘‘दिब्बानिपि सङ्गीतानि अन्तलिक्खे वत्तन्ति तथागतस्स पूजाया’’ति.

१९९. भगवा पन यमकसालानं अन्तरा दक्खिणेन पस्सेन निपन्नोयेव पथवीतलतो याव चक्कवाळमुखवट्टिया, चक्कवाळमुखवट्टितो च याव ब्रह्मलोका सन्निपतिताय परिसाय महन्तं उस्साहं दिस्वा आयस्मतो आनन्दस्स आरोचेसि. तेन वुत्तं – ‘‘अथ खो भगवा आयस्मन्तं आनन्दं…पे… तथागतस्स पूजाया’’ति. एवं महासक्कारं दस्सेत्वा तेनापि अत्तनो असक्कतभावमेव दस्सन्तो न खो, आनन्द, एत्तावतातिआदिमाह.

इदं वुत्तं होति – ‘‘आनन्द, मया दीपङ्करपादमूले निपन्नेन अट्ठ धम्मे समोधानेत्वा अभिनीहारं करोन्तेन न मालागन्धतूरियसङ्गीतानं अत्थाय अभिनीहारो कतो, न एतदत्थाय पारमियो पूरिता. तस्मा न खो अहं एताय पूजाय पूजितो नाम होमी’’ति.

कस्मा पन भगवा अञ्ञत्थ एकं उमापुप्फमत्तम्पि गहेत्वा बुद्धगुणे आवज्जेत्वा कताय पूजाय बुद्धञाणेनापि अपरिच्छिन्नं विपाकं वण्णेत्वा इध एवं महन्तं पूजं पटिक्खिपतीति? परिसानुग्गहेन चेव सासनस्स च चिरट्ठितिकामताय. सचे हि भगवा एवं न पटिक्खिपेय्य, अनागते सीलस्स आगतट्ठाने सीलं न परिपूरेस्सन्ति, समाधिस्स आगतट्ठाने समाधिं न परिपूरेस्सन्ति, विपस्सनाय आगतट्ठाने विपस्सनागब्भं न गाहापेस्सन्ति. उपट्ठाके समादपेत्वा पूजंयेव कारेन्ता विहरिस्सन्ति. आमिसपूजा च नामेसा सासनं एकदिवसम्पि एकयागुपानकालमत्तम्पि सन्धारेतुं न सक्कोति. महाविहारसदिसञ्हि विहारसहस्सं महाचेतियसदिसञ्च चेतियसहस्सम्पि सासनं धारेतुं न सक्कोन्ति. येन कम्मं कतं, तस्सेव होति. सम्मापटिपत्ति पन तथागतस्स अनुच्छविका पूजा. सा हि तेन पत्थिता चेव, सक्कोति सासनञ्च सन्धारेतुं, तस्मा तं दस्सेन्तो यो खो आनन्दातिआदिमाह.

तत्थ धम्मानुधम्मप्पटिपन्नोति नवविधस्स लोकुत्तरधम्मस्स अनुधम्मं पुब्बभागपटिपदं पटिपन्नो. सायेव पन पटिपदा अनुच्छविकत्ता ‘‘सामीची’’ति वुच्चति. तं सामीचिं पटिपन्नोति सामीचिप्पटिपन्नो. तमेव पुब्बभागपटिपदासङ्खातं अनुधम्मं चरति पूरेतीति अनुधम्मचारी.

पुब्बभागपटिपदाति च सीलं आचारपञ्ञत्ति धुतङ्गसमादानं याव गोत्रभुतो सम्मापटिपदा वेदितब्बा. तस्मा यो भिक्खु छसु अगारवेसु पतिट्ठाय पञ्ञत्तिं अतिक्कमति, अनेसनाय जीविकं कप्पेति, अयं न धम्मानुधम्मप्पटिपन्नो. यो पन सब्बं अत्तनो पञ्ञत्तं सिक्खापदं जिनवेलं जिनमरियादं जिनकाळसुत्तं अणुमत्तम्पि न वीतिक्कमति, अयं धम्मानुधम्मप्पटिपन्नो नाम. भिक्खुनियापि एसेव नयो. यो उपासको पञ्च वेरानि दस अकुसलकम्मपथे समादाय वत्तति अप्पेति, अयं न धम्मानुधम्मप्पटिपन्नो. यो पन तीसु सरणेसु, पञ्चसुपि सीलेसु, दससु सीलेसु परिपूरकारी होति, मासस्स अट्ठ उपोसथे करोति, दानं देति, गन्धपूजं मालापूजं करोति, मातरं पितरं उपट्ठाति, धम्मिके समणब्राह्मणे उपट्ठाति, अयं धम्मानुधम्मप्पटिपन्नो नाम. उपासिकायपि एसेव नयो.

परमाय पूजायाति उत्तमाय पूजाय. अयञ्हि निरामिसपूजा नाम सक्कोति मम सासनं सन्धारेतुं. याव हि इमा चतस्सो परिसा मं इमाय पूजेस्सन्ति, ताव मम सासनं मज्झे नभस्स पुण्णचन्दो विय विरोचिस्सतीति दस्सेति.