पुक्कुसमल्लपुत्तवत्थुवण्णना
१९२. पुक्कुसोति तस्स नामं. मल्लपुत्तोति मल्लराजपुत्तो. मल्ला किर वारेन रज्जं कारेन्ति. याव नेसं वारो न पापुणाति, ताव वणिज्जं करोन्ति. अयम्पि वणिज्जमेव करोन्तो पञ्च सकटसतानि योजापेत्वा धुरवाते वायन्ते पुरतो गच्छति, पच्छा वाते वायन्ते सत्थवाहं पुरतो पेसेत्वा सयं पच्छा गच्छति. तदा पन पच्छा वातो वायि, तस्मा एस पुरतो सत्थवाहं पेसेत्वा सब्बरतनयाने निसीदित्वा कुसिनारतो निक्खमित्वा ‘‘पावं गमिस्सामी’’ति मग्गं पटिपज्जि. तेन वुत्तं – ‘‘कुसिनाराय पावं अद्धानमग्गप्पटिपन्नो होती’’ति.
आळारोति तस्स नामं. दीघपिङ्गलो किरेसो, तेनस्स आळारोति नामं अहोसि. कालामोति गोत्तं. यत्र हि नामाति यो नाम. नेव दक्खतीति न अद्दस. यत्रसद्दयुत्तत्ता पनेतं अनागतवसेन वुत्तं. एवरूपञ्हि ईदिसेसु ठानेसु सद्दलक्खणं.
१९३. निच्छरन्तीसूति विचरन्तीसु. असनिया फलन्तियाति नवविधाय असनिया भिज्जमानाय विय महारवं रवन्तिया. नवविधा हि असनियो – असञ्ञा, विचक्का, सतेरा, गग्गरा, कपिसीसा, मच्छविलोलिका, कुक्कुटका, दण्डमणिका, सुक्खासनीति. तत्थ असञ्ञा असञ्ञं करोति. विचक्का एकं चक्कं करोति. सतेरा सतेरसदिसा हुत्वा पतति. गग्गरा गग्गरायमाना पतति. कपिसीसा भमुकं उक्खिपेन्तो मक्कटो विय होति. मच्छविलोलिका विलोलितमच्छो विय होति. कुक्कुटका कुक्कुटसदिसा हुत्वा पतति. दण्डमणिका नङ्गलसदिसा हुत्वा पतति. सुक्खासनी पतितट्ठानं समुग्घाटेति.
देवे वस्सन्तेति सुक्खगज्जितं गज्जित्वा अन्तरन्तरा वस्सन्ते. आतुमायन्ति आतुमं निस्साय विहरामि. भुसागारेति खलसालायं. एत्थेसोति एतस्मिं कारणे एसो महाजनकायो सन्निपतितो. क्व अहोसीति कुहिं अहोसि. सो तं भन्तेति सो त्वं भन्ते.
१९४. सिङ्गीवण्णन्ति सिङ्गीसुवण्णवण्णं. युगमट्ठन्ति मट्ठयुगं, सण्हसाटकयुगळन्ति अत्थो. धारणीयन्ति अन्तरन्तरा मया धारेतब्बं, परिदहितब्बन्ति अत्थो. तं किर सो तथारूपे छणदिवसेयेव धारेत्वा सेसकाले निक्खिपति. एवं उत्तमं मङ्गलवत्थयुगं सन्धायाह. अनुकम्पं उपादायाति मयि अनुकम्पं पटिच्च. अच्छादेहीति उपचारवचनमेतं – एकं मय्हं देहि, एकं आनन्दस्साति अत्थो. किं पन थेरो तं गण्हीति? आम गण्हि. कस्मा? मत्थकप्पत्तकिच्चत्ता. किञ्चापि हेस एवरूपं लाभं पटिक्खिपित्वा उपट्ठाकट्ठानं पटिपन्नो. तं पनस्स उपट्ठाककिच्चं मत्थकं पत्तं. तस्मा अग्गहेसि. ये चापि एवं वदेय्युं – ‘‘अनाराधको मञ्ञे आनन्दो पञ्चवीसति वस्सानि उपट्ठहन्तेन न किञ्चि भगवतो सन्तिका तेन लद्धपुब्ब’’न्ति. तेसं वचनोकासच्छेदनत्थम्पि अग्गहेसि. अपि च जानाति भगवा – ‘‘आनन्दो गहेत्वापि अत्तना न धारेस्सति, मय्हंयेव पूजं करिस्सति. मल्लपुत्तेन पन आनन्दं पूजेन्तेन सङ्घोपि पूजितो भविस्सति, एवमस्स महापुञ्ञरासि भविस्सती’’ति थेरस्स एकं दापेसि. थेरोपि तेनेव कारणेन अग्गहेसीति. धम्मिया कथायाति वत्थानुमोदनकथाय.
१९५. भगवतो कायं उपनामितन्ति निवासनपारुपनवसेन अल्लीयापितं. भगवापि ततो एकं निवासेसि, एकं पारुपि. हतच्चिकं वियाति यथा हतच्चिको अङ्गारो अन्तन्तेनेव जोतति, बहि पनस्स पभा नत्थि, एवं बहि पटिच्छन्नप्पभं हुत्वा खायतीति अत्थो.
इमेसु खो, आनन्द, द्वीसुपि कालेसूति कस्मा इमेसु द्वीसु कालेसु एवं होति? आहारविसेसेन चेव बलवसोमनस्सेन च. एतेसु हि द्वीसु कालेसु सकलचक्कवाळे देवता आहारे ओजं पक्खिपन्ति, तं पणीतभोजनं कुच्छिं पविसित्वा पसन्नरूपं समुट्ठापेति. आहारसमुट्ठानरूपस्स पसन्नत्ता मनच्छट्ठानि इन्द्रियानि अतिविय विरोचन्ति. सम्बोधिदिवसे चस्स – ‘‘अनेककप्पकोटिसतसहस्ससञ्चितो वत मे किलेसरासि अज्ज पहीनो’’ति आवज्जन्तस्स बलवसोमनस्सं उप्पज्जति, चित्तं पसीदति, चित्ते पसन्ने लोहितं पसीदति, लोहिते पसन्ने मनच्छट्ठानि इन्द्रियानि अतिविय विरोचन्ति. परिनिब्बानदिवसेपि – ‘‘अज्ज, दानाहं, अनेकेहि बुद्धसतसहस्सेहि पविट्ठं अमतमहानिब्बानं नाम नगरं पविसिस्सामी’’ति आवज्जन्तस्स बलवसोमनस्सं उप्पज्जति, चित्तं पसीदति, चित्ते पसन्ने लोहितं पसीदति, लोहिते पसन्ने मनच्छट्ठानि इन्द्रियानि अतिविय विरोचन्ति. इति आहारविसेसेन चेव बलवसोमनस्सेन च इमेसु द्वीसु कालेसु एवं होतीति वेदितब्बं. उपवत्तनेति पाचीनतो निवत्तनसालवने. अन्तरेन यमकसालानन्ति यमकसालरुक्खानं मज्झे.
सिङ्गीवण्णन्ति गाथा सङ्गीतिकाले ठपिता.
१९६. न्हत्वा च पिवित्वा चाति एत्थ तदा किर भगवति नहायन्ते अन्तोनदियं मच्छकच्छपा च उभतोतीरेसु वनसण्डो च सब्बं सुवण्णवण्णमेव होति. अम्बवनन्ति तस्सायेव नदिया तीरे अम्बवनं. आयस्मन्तं चुन्दकन्ति तस्मिं किर खणे आनन्दत्थेरो उदकसाटकं पीळेन्तो ओहीयि, चुन्दत्थेरो समीपे अहोसि. तं भगवा आमन्तेसि.
गन्त्वान बुद्धो नदिकं ककुधन्ति इमापि गाथा सङ्गीतिकालेयेव ठपिता. तत्थ पवत्ता भगवा इध धम्मेति भगवा इध सासने धम्मे पवत्ता, चतुरासीति धम्मक्खन्धसहस्सानि पवत्तानीति अत्थो. पमुखे निसीदीति सत्थु पुरतोव निसीदि. एत्तावता च थेरो अनुप्पत्तो. एवं अनुप्पत्तं अथ खो भगवा आयस्मन्तं आनन्दं आमन्तेसि.
१९७. अलाभाति ये अञ्ञेसं दानानिसंससङ्खाता लाभा होन्ति, ते अलाभा. दुल्लद्धन्ति पुञ्ञविसेसेन लद्धम्पि मनुस्सत्तं दुल्लद्धं. यस्स तेति यस्स तव. उत्तण्डुलं वा अतिकिलिन्नं वा को जानाति, कीदिसम्पि पच्छिमं पिण्डपातं परिभुञ्जित्वा तथागतो परिनिब्बुतो, अद्धा ते यं वा तं वा दिन्नं भविस्सतीति. लाभाति दिट्ठधम्मिकसम्परायिकदानानिसंससङ्खाता लाभा. सुलद्धन्ति तुय्हं मनुस्सत्तं सुलद्धं. समसमफलाति सब्बाकारेन समानफला.
ननु च यं सुजाताय दिन्नं पिण्डपातं भुञ्जित्वा तथागतो अभिसम्बुद्धो, सो सरागसदोससमोहकाले परिभुत्तो, अयं पन चुन्देन दिन्नो वीतरागवीतदोसवीतमोहकाले परिभुत्तो, कस्मा एते समफलाति? परिनिब्बानसमताय च समापत्तिसमताय च अनुस्सरणसमताय च. भगवा हि सुजाताय दिन्नं पिण्डपातं परिभुञ्जित्वा सउपादिसेसाय निब्बानधातुया परिनिब्बुतो, चुन्देन दिन्नं परिभुञ्जित्वा अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया परिनिब्बुतोति एवं परिनिब्बानसमतायपि समफला. अभिसम्बुज्झनदिवसे च चतुवीसतिकोटिसतसहस्ससङ्ख्या समापत्तियो समापज्जि, परिनिब्बानदिवसेपि सब्बा ता समापज्जीति एवं समापत्तिसमतायपि समफला. सुजाता च अपरभागे अस्सोसि – ‘‘न किरेसा रुक्खदेवता, बोधिसत्तो किरेस, तं किर पिण्डपातं परिभुञ्जित्वा अनुत्तरं सम्मासम्बोधिं अभिसम्बुद्धो, सत्तसत्ताहं किरस्स तेन यापनं अहोसी’’ति. तस्सा इदं सुत्वा – ‘‘लाभा वत मे’’ति अनुस्सरन्तिया बलवपीतिसोमनस्सं उदपादि. चुन्दस्सापि अपरभागे – ‘‘अवसानपिण्डपातो किर मया दिन्नो, धम्मसीसं किर मे गहितं, मय्हं किर पिण्डपातं परिभुञ्जित्वा सत्था अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया परिनिब्बुतो’’ति सुत्वा ‘‘लाभा वत मे’’ति अनुस्सरतो बलवसोमनस्सं उदपादीति एवं अनुस्सरणसमतायपि समफलाति वेदितब्बा.
यससंवत्तनिकन्ति परिवारसंवत्तनिकं. आधिपतेय्यसंवत्तनिकन्ति जेट्ठकभावसंवत्तनिकं.
संयमतोति सीलसंयमेन संयमन्तस्स, संवरे ठितस्साति अत्थो. वेरं न चीयतीति पञ्चविधं वेरं न वड्ढति. कुसलो च जहाति पापकन्ति कुसलो पन ञाणसम्पन्नो अरियमग्गेन अनवसेसं पापकं लामकं अकुसलं जहाति. रागदोसमोहक्खया स निब्बुतोति सो इमं पापकं जहित्वा रागादीनं खया किलेसनिब्बानेन निब्बुतोति. इति चुन्दस्स च दक्खिणं, अत्तनो च दक्खिणेय्यसम्पत्तिं सम्पस्समानो उदानं उदानेसीति.
चतुत्थभाणवारवण्णना निट्ठिता.