चतुमहापदेसवण्णना
१८७. महापदेसेति महाओकासे, महाअपदेसे वा, बुद्धादयो महन्ते महन्ते अपदिसित्वा वुत्तानि महाकारणानीति अत्थो.
१८८. नेव अभिनन्दितब्बन्ति हट्ठतुट्ठेहि साधुकारं दत्वा पुब्बेव न सोतब्बं, एवं कते हि पच्छा ‘‘इदं न समेती’’ति वुच्चमानो – ‘‘किं पुब्बेव अयं धम्मो, इदानि न धम्मो’’ति वत्वा लद्धिं न विस्सज्जेति. नप्पटिक्कोसितब्बन्ति – ‘‘किं एस बालो वदती’’ति एवं पुब्बेव न वत्तब्बं, एवं वुत्ते हि वत्तुं युत्तम्पि न वक्खति. तेनाह – ‘‘अनभिनन्दित्वा अप्पटिक्कोसित्वा’’ति. पदब्यञ्जनानीति पदसङ्खातानि ब्यञ्जनानि. साधुकं उग्गहेत्वाति इमस्मिं ठाने पाळि वुत्ता, इमस्मिं ठाने अत्थो वुत्तो, इमस्मिं ठाने अनुसन्धि कथितो, इमस्मिं ठाने पुब्बापरं कथितन्ति सुट्ठु गहेत्वा. सुत्ते ओसारेतब्बानीति सुत्ते ओतारेतब्बानि. विनये सन्दस्सेतब्बानीति विनये संसन्देतब्बानि.
एत्थ च सुत्तन्ति विनयो. यथाह – ‘‘कत्थ पटिक्खित्तं? सावत्थियं सुत्तविभङ्गे’’ति (चुळव. ४५७). विनयोति खन्धको. यथाह – ‘‘विनयातिसारे’’ति. एवं विनयपिटकम्पि न परियादियति. उभतोविभङ्गा पन सुत्तं, खन्धकपरिवारा विनयोति एवं विनयपिटकं परियादियति. अथवा सुत्तन्तपिटकं सुत्तं, विनयपिटकं विनयोति एवं द्वेयेव पिटकानि परियादियन्ति. सुत्तन्ताभिधम्मपिटकानि वा सुत्तं, विनयपिटकं विनयोति एवम्पि तीणि पिटकानि न ताव परियादियन्ति. असुत्तनामकञ्हि बुद्धवचनं नाम अत्थि. सेय्यथिदं – जातकं, पटिसम्भिदा, निद्देसो, सुत्तनिपातो, धम्मपदं, उदानं, इतिवुत्तकं, विमानवत्थु, पेतवत्थु, थेरगाथा, थेरीगाथा, अपदानन्ति.
सुदिन्नत्थेरो पन – ‘‘असुत्तनामकं बुद्धवचनं न अत्थी’’ति तं सब्बं पटिपक्खिपित्वा – ‘‘तीणि पिटकानि सुत्तं, विनयो पन कारण’’न्ति आह. ततो तं कारणं दस्सेन्तो इदं सुत्तमाहरि –
‘‘ये खो त्वं, गोतमि, धम्मे जानेय्यासि, इमे धम्मा सरागाय संवत्तन्ति नो विरागाय, सञ्ञोगाय संवत्तन्ति नो विसञ्ञोगाय, आचयाय संवत्तन्ति नो अपचयाय, महिच्छताय संवत्तन्ति नो अप्पिच्छताय, असन्तुट्ठिया संवत्तन्ति नो सन्तुट्ठिया, सङ्गणिकाय संवत्तन्ति नो पविवेकाय, कोसज्जाय संवत्तन्ति नो वीरियारम्भाय, दुब्भरताय संवत्तन्ति नो सुभरताय. एकंसेन, गोतमि, धारेय्यासि – ‘नेसो धम्मो, नेसो विनयो, नेतं सत्थुसासन’न्ति. ये च खो त्वं, गोतमि, धम्मे जानेय्यासि, इमे धम्मा विरागाय संवत्तन्ति नो सरागाय, विसञ्ञोगाय संवत्तन्ति नो सञ्ञोगाय, अपचयाय संवत्तन्ति नो आचयाय, अप्पिच्छताय संवत्तन्ति नो महिच्छताय, सन्तुट्ठिया संवत्तन्ति नो असन्तुट्ठिया, पविवेकाय संवत्तन्ति नो सङ्गणिकाय, वीरियारम्भाय संवत्तन्ति नो कोसज्जाय, सुभरताय संवत्तन्ति नो दुब्भरताय. एकंसेन, गोतमि, धारेय्यासि – ‘एसो धम्मो, एसो विनयो, एतं सत्थुसासन’न्ति’’ (अ. नि. ८.५३).
तस्मा सुत्तेति तेपिटके बुद्धवचने ओतारेतब्बानि. विनयेति एतस्मिं रागादिविनयकारणे संसन्देतब्बानीति अयमेत्थ अत्थो. न चेव सुत्ते ओसरन्तीति सुत्तपटिपाटिया कत्थचि अनागन्त्वा छल्लिं उट्ठपेत्वा गुळ्हवेस्सन्तर-गुळ्हउम्मग्ग-गुळ्हविनय-वेदल्लपिटकानं अञ्ञतरतो आगतानि पञ्ञायन्तीति अत्थो. एवं आगतानि हि रागादिविनये च न पञ्ञायमानानि छड्डेतब्बानि होन्ति. तेन वुत्तं – ‘‘इति हेतं, भिक्खवे, छड्डेय्याथा’’ति. एतेनुपायेन सब्बत्थ अत्थो वेदितब्बो.
इदं, भिक्खवे, चतुत्थं महापदेसं धारेय्याथाति इदं चतुत्थं धम्मस्स पतिट्ठानोकासं धारेय्याथ.
इमस्मिं पन ठाने इमं पकिण्णकं वेदितब्बं. सुत्ते चत्तारो महापदेसा, खन्धके चत्तारो महापदेसा, चत्तारि पञ्हब्याकरणानि, सुत्तं, सुत्तानुलोमं, आचरियवादो, अत्तनोमति, तिस्सो सङ्गीतियोति.
तत्थ – ‘‘अयं धम्मो, अयं विनयो’’ति धम्मविनिच्छये पत्ते इमे चत्तारो महापदेसा पमाणं. यं एत्थ समेति तदेव गहेतब्बं, इतरं विरवन्तस्सपि न गहेतब्बं.
‘‘इदं कप्पति, इदं न कप्पती’’ति कप्पियाकप्पियविनिच्छये पत्ते – ‘‘यं, भिक्खवे, मया इदं न कप्पतीति अप्पटिक्खित्तं, तं चे अकप्पियं अनुलोमेति, कप्पियं पटिबाहति, तं वो न कप्पती’’तिआदिना (महाव. ३०५) नयेन खन्धके वुत्ता चत्तारो महापदेसा पमाणं. तेसं विनिच्छयकथा समन्तपासादिकायं वुत्ता. तत्थ वुत्तनयेन यं कप्पियं अनुलोमेति, तदेव कप्पियं, इतरं अकप्पियन्ति एवं सन्निट्ठानं कातब्बं.
एकंसब्याकरणीयो पञ्हो, विभज्जब्याकरणीयो पञ्हो, पटिपुच्छाब्याकरणीयो पञ्हो, ठपनीयो पञ्होति इमानि चत्तारि पञ्हब्याकरणानि नाम. तत्थ ‘‘चक्खुं अनिच्च’’न्ति पुट्ठेन – ‘‘आम अनिच्च’’न्ति एकंसेनेव ब्याकातब्बं. एस नयो सोतादीसु. अयं एकंसब्याकरणीयो पञ्हो. ‘‘अनिच्चं नाम चक्खु’’न्ति पुट्ठेन – ‘‘न चक्खुमेव, सोतम्पि अनिच्चं घानम्पि अनिच्च’’न्ति एवं विभजित्वा ब्याकातब्बं. अयं विभज्जब्याकरणीयो पञ्हो. ‘‘यथा चक्खु तथा सोतं, यथा सोतं तथा चक्खु’’न्ति पुट्ठेन ‘‘केनट्ठेन पुच्छसी’’ति पटिपुच्छित्वा ‘‘दस्सनट्ठेन पुच्छामी’’ति वुत्ते ‘‘न ही’’ति ब्याकातब्बं, ‘‘अनिच्चट्ठेन पुच्छामी’’ति वुत्ते आमाति ब्याकातब्बं. अयं पटिपुच्छाब्याकरणीयो पञ्हो. ‘‘तं जीवं तं सरीर’’न्तिआदीनि पुट्ठेन पन ‘‘अब्याकतमेतं भगवता’’ति ठपेतब्बो, एस पञ्हो न ब्याकातब्बो. अयं ठपनीयो पञ्हो. इति तेनाकारेन पञ्हे सम्पत्ते इमानि चत्तारि पञ्हब्याकरणानि पमाणं. इमेसं वसेन सो पञ्हो ब्याकातब्बो.
सुत्तादीसु पन सुत्तं नाम तिस्सो सङ्गीतियो आरूळ्हानि तीणि पिटकानि. सुत्तानुलोमं नाम अनुलोमकप्पियं. आचरियवादो नाम अट्ठकथा. अत्तनोमति नाम नयग्गाहेन अनुबुद्धिया अत्तनो पटिभानं. तत्थ सुत्तं अप्पटिबाहियं, तं पटिबाहन्तेन बुद्धोव पटिबाहितो होति. अनुलोमकप्पियं पन सुत्तेन समेन्तमेव गहेतब्बं, न इतरं. आचरियवादोपि सुत्तेन समेन्तोयेव गहेतब्बो, न इतरो. अत्तनोमति पन सब्बदुब्बला, सापि सुत्तेन समेन्तायेव गहेतब्बा, न इतरा. पञ्चसतिका, सत्तसतिका, सहस्सिकाति इमा पन तिस्सो सङ्गीतियो. सुत्तम्पि तासु आगतमेव पमाणं, इतरं गारय्हसुत्तं न गहेतब्बं. तत्थ ओतरन्तानिपि हि पदब्यञ्जनानि न चेव सुत्ते ओतरन्ति, न च विनये सन्दिस्सन्तीति वेदितब्बानि.