नागापलोकितवण्णना
१८६. नागापलोकितन्ति यथा हि महाजनस्स अट्ठीनि कोटिया कोटिं आहच्च ठितानि पच्चेकबुद्धानं, अङ्कुसकलग्गानि विय, न एवं बुद्धानं. बुद्धानं पन सङ्खलिकानि विय एकाबद्धानि हुत्वा ठितानि, तस्मा पच्छतो अपलोकनकाले न सक्का होति गीवं परिवत्तेतुं. यथा पन हत्थिनागो पच्छाभागं अपलोकेतुकामो सकलसरीरेनेव परिवत्तति, एवं परिवत्तितब्बं होति. भगवतो पन नगरद्वारे ठत्वा – ‘‘वेसालिं अपलोकेस्सामी’’ति चित्ते उप्पन्नमत्ते – ‘‘भगवा अनेकानि कप्पकोटिसहस्सानि पारमियो पूरेन्तेहि तुम्हेहि न गीवं परिवत्तेत्वा अपलोकनकम्मं कत’’न्ति अयं पथवी कुलालचक्कं विय परिवत्तेत्वा भगवन्तं वेसालिनगराभिमुखं अकासि. तं सन्धायेतं वुत्तं.
ननु च न केवलं वेसालियाव, सावत्थिराजगहनाळन्दपाटलिगामकोटिगामनातिकगामकेसुपि ततो ततो निक्खन्तकाले तं तं सब्बं पच्छिमदस्सनमेव, तत्थ तत्थ कस्मा नागापलोकितं नापलोकेसीति? अनच्छरियत्ता. तत्थ तत्थ हि निवत्तेत्वा अपलोकेन्तस्सेतं न अच्छरियं होति, तस्मा नापलोकेसि. अपि च वेसालिराजानो आसन्नविनासा, तिण्णं वस्सानं उपरि विनस्सिस्सन्ति. ते तं नगरद्वारे नागापलोकितं नाम चेतियं कत्वा गन्धमालादीहि पूजेस्सन्ति, तं नेसं दीघरत्तं हिताय सुखाय भविस्सतीति तेसं अनुकम्पाय अपलोकेसि.
दुक्खस्सन्तकरोति वट्टदुक्खस्स अन्तकरो. चक्खुमाति पञ्चहि चक्खूहि चक्खुमा. परिनिब्बुतोति किलेसपरिनिब्बानेन परिनिब्बुतो.