अट्ठअभिभायतनवण्णना
१७३. अभिभायतनानीति अभिभवनकारणानि. किं अभिभवन्ति? पच्चनीकधम्मेपि आरम्मणानिपि. तानि हि पटिपक्खभावेन पच्चनीकधम्मे अभिभवन्ति, पुग्गलस्स ञाणुत्तरियताय आरम्मणानि.
अज्झत्तं रूपसञ्ञीतिआदीसु पन अज्झत्तरूपे परिकम्मवसेन अज्झत्तं रूपसञ्ञी नाम होति. अज्झत्तञ्हि नीलपरिकम्मं करोन्तो केसे वा पित्ते वा अक्खितारकाय वा करोति. पीतपरिकम्मं करोन्तो मेदे वा छविया वा हत्थपादपिट्ठेसु वा अक्खीनं पीतकट्ठाने वा करोति. लोहितपरिकम्मं करोन्तो मंसे वा लोहिते वा जिव्हाय वा अक्खीनं रत्तट्ठाने वा करोति. ओदातपरिकम्मं करोन्तो अट्ठिम्हि वा दन्ते वा नखे वा अक्खीनं सेतट्ठाने वा करोति. तं पन सुनीलं सुपीतं सुलोहितकं सुओदातकं न होति, अविसुद्धमेव होति.
एको बहिद्धा रूपानि पस्सतीति यस्सेवं परिकम्मं अज्झत्तं उप्पन्नं होति, निमित्तं पन बहिद्धा, सो एवं अज्झत्तं परिकम्मस्स बहिद्धा च अप्पनाय वसेन – ‘‘अज्झत्तं रूपसञ्ञी एको बहिद्धा रूपानि पस्सती’’ति वुच्चति. परित्तानीति अवड्ढितानि. सुवण्णदुब्बण्णानीति सुवण्णानि वा होन्ति, दुब्बण्णानि वा. परित्तवसेनेव इदं अभिभायतनं वुत्तन्ति वेदितब्बं. तानि अभिभुय्याति यथा नाम सम्पन्नगहणिको कटच्छुमत्तं भत्तं लभित्वा – ‘‘किं एत्थ भुञ्जितब्बं अत्थी’’ति सङ्कड्ढित्वा एककबळमेव करोति, एवमेव ञाणुत्तरिको पुग्गलो विसदञाणो – ‘‘किं एत्थ परित्तके आरम्मणे समापज्जितब्बं अत्थि, नायं मम भारो’’ति तानि रूपानि अभिभवित्वा समापज्जति, सह निमित्तुप्पादेनेवेत्थ अप्पनं पापेतीति अत्थो. जानामि पस्सामीति इमिना पनस्स आभोगो कथितो. सो च खो समापत्तितो वुट्ठितस्स, न अन्तोसमापत्तियं. एवंसञ्ञी होतीति आभोगसञ्ञायपि झानसञ्ञायपि एवंसञ्ञी होति. अभिभवनसञ्ञा हिस्स अन्तोसमापत्तियम्पि अत्थि, आभोगसञ्ञा पन समापत्तितो वुट्ठितस्सेव.
अप्पमाणानीति वड्ढितप्पमाणानि, महन्तानीति अत्थो. अभिभुय्याति एत्थ पन यथा महग्घसो पुरिसो एकं भत्तवड्ढितकं लभित्वा – ‘‘अञ्ञम्पि होतु, किं एतं मय्हं करिस्सती’’ति तं न महन्ततो पस्सति, एवमेव ञाणुत्तरो पुग्गलो विसदञाणो ‘‘किं एत्थ समापज्जितब्बं, नयिदं अप्पमाणं, न मय्हं चित्तेकग्गताकरणे भारो अत्थी’’ति तानि अभिभवित्वा समापज्जति, सह निमित्तुप्पादेनेवेत्थ अप्पनं पापेतीति अत्थो.
अज्झत्तं अरूपसञ्ञीति अलाभिताय वा अनत्थिकताय वा अज्झत्तरूपे परिकम्मसञ्ञाविरहितो.
एको बहिद्धा रूपानि पस्सतीति यस्स परिकम्मम्पि निमित्तम्पि बहिद्धाव उप्पन्नं, सो एवं बहिद्धा परिकम्मस्स चेव अप्पनाय च वसेन – ‘‘अज्झत्तं अरूपसञ्ञी एको बहिद्धा रूपानि पस्सती’’ति वुच्चति. सेसमेत्थ चतुत्थाभिभायतने वुत्तनयमेव. इमेसु पन चतूसु परित्तं वितक्कचरितवसेन आगतं, अप्पमाणं मोहचरितवसेन, सुवण्णं दोसचरितवसेन, दुब्बण्णं रागचरितवसेन. एतेसञ्हि एतानि सप्पायानि. सा च नेसं सप्पायता वित्थारतो विसुद्धिमग्गे चरितनिद्देसे वुत्ता.
पञ्चमअभिभायतनादीसु नीलानीति सब्बसङ्गाहकवसेन वुत्तं. नीलवण्णानीति वण्णवसेन. नीलनिदस्सनानीति निदस्सनवसेन, अपञ्ञाय मानविवरानि असम्भिन्नवण्णानि एकनीलानेव हुत्वा दिस्सन्तीति वुत्तं होति. नीलनिभासानीति इदं पन ओभासवसेन वुत्तं, नीलोभासानि नीलप्पभायुत्तानीति अत्थो. एतेन नेसं विसुद्धतं दस्सेति. विसुद्धवण्णवसेनेव हि इमानि चत्तारि अभिभायतनानि वुत्तानि. उमापुप्फन्ति एतञ्हि पुप्फं सिनिद्धं मुदु, दिस्समानम्पि नीलमेव होति. गिरिकण्णिकपुप्फादीनि पन दिस्समानानि सेतधातुकानेव होन्ति. तस्मा इदमेव गहितं, न तानि. बाराणसेय्यकन्ति बाराणसिसम्भवं. तत्थ किर कप्पासोपि मुदु, सुत्तकन्तिकायोपि तन्तवायापि छेका, उदकम्पि सुचि सिनिद्धं. तस्मा तं वत्थं उभतोभागविमट्ठं होति; द्वीसुपि पस्सेसु मट्ठं मुदु सिनिद्धं खायति.
पीतानीतिआदीसुपि इमिनाव नयेन अत्थो वेदितब्बो. ‘‘नीलकसिणं उग्गण्हन्तो नीलस्मिं निमित्तं गण्हाति पुप्फस्मिं वा वत्थस्मिं वा वण्णधातुया वा’’तिआदिकं पनेत्थ कसिणकरणञ्च परिकम्मञ्च अप्पनाविधानञ्च सब्बं विसुद्धिमग्गे वित्थारतो वुत्तमेव. इमानिपि अट्ठ अभिभायतनानि अभीतभावदस्सनत्थमेव आनीतानि. इमानि किर वत्वा एवमाह – ‘‘आनन्द, एवरूपापि समापत्तियो समापज्जन्तस्स च वुट्ठहन्तस्स च तथागतस्स भयं वा सारज्जं वा नत्थि, मारं पन एककं दिस्वा तथागतो भायेय्याति को एवं सञ्ञं उप्पादेतुमरहति. अभीतो, आनन्द, तथागतो अच्छम्भी, सतो सम्पजानो आयुसङ्खारं ओस्सजी’’ति.