महाभूमिचालवण्णना

१७१. यं महावाताति येन समयेन यस्मिं वा समये महावाता वायन्ति, महावाता वायन्तापि उक्खेपकवाता नाम उट्ठहन्ति, ते वायन्ता सट्ठिसहस्साधिकनवयोजनसतसहस्सबहलं उदकसन्धारकं वातं उपच्छिन्दन्ति, ततो आकासे उदकं भस्सति, तस्मिं भस्सन्ते पथवी भस्सति. पुन वातो अत्तनो बलेन अन्तोधमकरणे विय उदकं आबन्धित्वा गण्हाति, ततो उदकं उग्गच्छति, तस्मिं उग्गच्छन्ते पथवी उग्गच्छति. एवं उदकं कम्पितं पथविं कम्पेति. एतञ्च कम्पनं याव अज्जकालापि होतियेव, बहलभावेन पन न ओगच्छनुग्गच्छनं पञ्ञायति.

महिद्धिको महानुभावोति इज्झनस्स महन्तताय महिद्धिको, अनुभवितब्बस्स महन्तताय महानुभावो. परित्ताति दुब्बला. अप्पमाणाति बलवा. सो इमं पथविं कम्पेतीति सो इद्धिं निब्बत्तेत्वा संवेजेन्तो महामोग्गल्लानो विय, वीमंसन्तो वा महानागत्थेरस्स भागिनेय्यो सङ्घरक्खितसामणेरो विय पथविं कम्पेति. सो किरायस्मा खुरग्गेयेव अरहत्तं पत्वा चिन्तेसि – ‘‘अत्थि नु खो कोचि भिक्खु, येन पब्बजितदिवसेयेव अरहत्तं पत्वा वेजयन्तो पासादो कम्पितपुब्बो’’ति? ततो – ‘‘नत्थि कोची’’ति ञत्वा – ‘‘अहं कम्पेस्सामी’’ति अभिञ्ञाबलेन वेजयन्तमत्थके ठत्वा पादेन पहरित्वा कम्पेतुं नासक्खि. अथ नं सक्कस्स नाटकित्थियो आहंसु – ‘‘पुत्त सङ्घरक्खित, त्वं पूतिगन्धेनेव सीसेन वेजयन्तं कम्पेतुं इच्छसि, सुप्पतिट्ठितो तात पासादो, कथं कम्पेतुं सक्खिस्ससी’’ति?

सामणेरो – ‘‘इमा देवता मया सद्धिं केळिं करोन्ति, अहं खो पन आचरियं नालत्थं, कहं नु खो मे आचरियो सामुद्दिकमहानागत्थेरो’’ति आवज्जेन्तो महासमुद्दे उदकलेणं मापेत्वा दिवाविहारं निसिन्नोति ञत्वा तत्थ गन्त्वा थेरं वन्दित्वा अट्ठासि. ततो नं थेरो – ‘‘किं, तात सङ्घरक्खित, असिक्खित्वाव युद्धं पविट्ठोसी’’ति वत्वा ‘‘नासक्खि, तात, वेजयन्तं कम्पेतु’’न्ति पुच्छि. आचरियं, भन्ते, नालत्थन्ति. अथ नं थेरो – ‘‘तात तुम्हादिसे अकम्पेन्ते को अञ्ञो कम्पेस्सति. दिट्ठपुब्बं ते, तात, उदकपिट्ठे गोमयखण्डं पिलवन्तं, तात, कपल्लकपूवं पचन्ता अन्तन्तेन परिच्छिन्दन्ति, इमिना ओपम्मेन जानाही’’ति आह. सो – ‘‘वट्टिस्सति, भन्ते, एत्तकेना’’ति वत्वा पासादेन पतिट्ठितोकासं उदकं होतूति अधिट्ठाय वेजयन्ताभिमुखो अगमासि.

देवधीतरो तं दिस्वा – ‘‘एकवारं लज्जित्वा गतो, पुनपि सामणेरो एति, पुनपि एती’’ति वदिंसु. सक्को देवराजा – ‘‘मा मय्हं पुत्तेन सद्धिं कथयित्थ, इदानि तेन आचरियो लद्धो, खणेन पासादं कम्पेस्सती’’ति आह. सामणेरोपि पादङ्गुट्ठेन पासादथूपिकं पहरि. पासादो चतूहि दिसाहि ओणमति. देवता – ‘‘पतिट्ठातुं देहि, तात, पासादस्स पतिट्ठातुं देहि, तात, पासादस्सा’’ति विरविंसु. सामणेरो पासादं यथाठाने ठपेत्वा पासादमत्थके ठत्वा उदानं उदानेसि –

‘‘अज्जेवाहं पब्बजितो, अज्ज पत्तासवक्खयं;

अज्ज कम्पेमि पासादं, अहो बुद्धस्सुळारता.

अज्जेवाहं पब्बजितो…पे… अहो धम्मस्सुळारता.

अज्जेवाहं पब्बजितो…पे… अहो सङ्घस्सुळारताति.

इतो परेसु छसु पथवीकम्पेसु यं वत्तब्बं, तं महापदाने वुत्तमेव.

इति इमेसु अट्ठसु पथवीकम्पेसु पठमो धातुकोपेन, दुतियो इद्धानुभावेन, ततियचतुत्था पुञ्ञतेजेन, पञ्चमो ञाणतेजेन, छट्ठो साधुकारदानवसेन, सत्तमो कारुञ्ञभावेन, अट्ठमो आरोदनेन. मातुकुच्छिं ओक्कमन्ते च ततो निक्खमन्ते च महासत्ते तस्स पुञ्ञतेजेन पथवी अकम्पित्थ. अभिसम्बोधियं ञाणतेजेन अभिहता हुत्वा अकम्पित्थ. धम्मचक्कप्पवत्तने साधुकारभावसण्ठिता साधुकारं ददमाना अकम्पित्थ. आयुसङ्खारोस्सज्जने कारुञ्ञसभावसण्ठिता चित्तसङ्खोभं असहमाना अकम्पित्थ. परिनिब्बाने आरोदनवेगतुन्ना हुत्वा अकम्पित्थ. अयं पनत्थो पथवीदेवताय वसेन वेदितब्बो, महाभूतपथविया पनेतं नत्थि अचेतनत्ताति.

इमे खो, आनन्द, अट्ठ हेतूति एत्थ इमेति निद्दिट्ठनिदस्सनं. एत्तावता च पनायस्मा आनन्दो – ‘‘अद्धा अज्ज भगवता आयुसङ्खारो ओस्सट्ठो’’ति सल्लक्खेसि. भगवा पन सल्लक्खितभावं जानन्तोपि ओकासं अदत्वाव अञ्ञानिपि अट्ठकानि सम्पिण्डेन्तो – ‘‘अट्ठ खो इमा’’तिआदिमाह.