निमित्तोभासकथावण्णना

१६६. वेसालिं पिण्डाय पाविसीति कदा पाविसि? उक्कचेलतो निक्खमित्वा वेसालिं गतकाले. भगवा किर वुट्ठवस्सो वेळुवगामका निक्खमित्वा सावत्थिं गमिस्सामीति आगतमग्गेनेव पटिनिवत्तन्तो अनुपुब्बेन सावत्थिं पत्वा जेतवनं पाविसि. धम्मसेनापति भगवतो वत्तं दस्सेत्वा दिवाट्ठानं गतो. सो तत्थ अन्तेवासिकेसु वत्तं दस्सेत्वा पटिक्कन्तेसु दिवाट्ठानं सम्मज्जित्वा चम्मक्खण्डं पञ्ञपेत्वा पादे पक्खालेत्वा पल्लङ्कं आभुजित्वा फलसमापत्तिं पाविसि. अथस्स यथापरिच्छेदेन ततो वुट्ठितस्स अयं परिवितक्को उदपादि – ‘‘बुद्धा नु खो पठमं परिनिब्बायन्ति, अगसावका नु खो’’ति? ततो – ‘‘अग्गसावका पठम’’न्ति ञत्वा अत्तनो आयुसङ्खारं ओलोकेसि. सो – ‘‘सत्ताहमेव मे आयुसङ्खारो पवत्तती’’ति ञत्वा – ‘‘कत्थ परिनिब्बायिस्सामी’’ति चिन्तेसि. ततो – ‘‘राहुलो तावतिंसेसु परिनिब्बुतो, अञ्ञासिकोण्डञ्ञत्थेरो छद्दन्तदहे, अहं कत्थ परिनिब्बायिस्सामी’’ति पुन चिन्तेन्तो मातरं आरब्भ सतिं उप्पादेसि – ‘‘मय्हं माता सत्तन्नं अरहन्तानं माता हुत्वापि बुद्धधम्मसङ्घेसु अप्पसन्ना, अत्थि नु खो तस्सा उपनिस्सयो, नत्थि नु खो’’ति आवज्जेत्वा सोतापत्तिमग्गस्स उपनिस्सयं दिस्वा – ‘‘कस्स देसनाय अभिसमयो भविस्सती’’ति ओलोकेन्तो – ‘‘ममेव धम्मदेसनाय भविस्सति, न अञ्ञस्स. सचे खो पनाहं अप्पोस्सुक्को भवेय्यं, भविस्सन्ति मे वत्तारो – ‘सारिपुत्तत्थेरो अवसेसजनानम्पि अवस्सयो होति. तथा हिस्स समचित्तसुत्तदेसनादिवसे (अ. नि. १.३७) कोटिसतसहस्सदेवता अरहत्तं पत्ता. तयो मग्गे पटिविद्धदेवतानं गणना नत्थि. अञ्ञेसु च ठानेसु अनेका अभिसमया दिस्सन्ति. थेरेव चित्तं पसादेत्वा सग्गे निब्बत्तानेव असीतिकुलसहस्सानि. सो दानि सकमातुमिच्छादस्सनमत्तम्पि हरितुं नासक्खी’ति. तस्मा मातरं मिच्छादस्सना मोचेत्वा जातोवरकेयेव परिनिब्बायिस्सामी’’ति सन्निट्ठानं कत्वा – ‘‘अज्जेव भगवन्तं अनुजानापेत्वा निक्खमिस्सामी’’ति चुन्दत्थेरं आमन्तेसि. ‘‘आवुसो, चुन्द, अम्हाकं पञ्चसताय भिक्खुपरिसाय सञ्ञं देहि – ‘गण्हथावुसो पत्तचीवरानि, धम्मसेनापति नाळकगामं गन्तुकामो’ति’’. थेरो तथा अकासि. भिक्खू सेनासनं संसामेत्वा पत्तचीवरमादाय थेरस्स सन्तिकं आगमंसु. थेरो सेनासनं संसामेत्वा दिवाट्ठानं सम्मज्जित्वा दिवाट्ठानद्वारे ठत्वा दिवाट्ठानं ओलोकेन्तो – ‘‘इदं दानि पच्छिमदस्सनं, पुन आगमनं नत्थी’’ति पञ्चसतभिक्खुपरिवुतो भगवन्तं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा एतदवोच –

‘‘छिन्नो दानि भविस्सामि, लोकनाथ महामुनि;

गमनागमनं नत्थि, पच्छिमा वन्दना अयं.

जीवितं अप्पकं मय्हं, इतो सत्ताहमच्चये;

निक्खिपेय्यामहं देहं, भारवोरोपनं यथा.

अनुजानातु मे भन्ते, भगवा, अनुजानातु सुगतो;

परिनिब्बानकालो मे, ओस्सट्ठो आयुसङ्खारो’’ति.

बुद्धा पन यस्मा ‘‘परिनिब्बाही’’ति वुत्ते मरणसंवण्णनं संवण्णेन्ति नाम, ‘‘मा परिनिब्बाही’’ति वुत्ते वट्टस्स गुणं कथेन्तीति मिच्छादिट्ठिका दोसं आरोपेस्सन्ति, तस्मा तदुभयम्पि न वदन्ति. तेन नं भगवा आह – ‘‘कत्थ परिनिब्बायिस्ससि सारिपुत्ता’’ति? ‘‘अत्थि, भन्ते, मगधेसु नाळकगामे जातोवरको, तत्थाहं परिनिब्बायिस्सामी’’ति वुत्ते ‘‘यस्स दानि त्वं, सारिपुत्त, कालं मञ्ञसि, इदानि पन ते जेट्ठकनिट्ठभातिकानं तादिसस्स भिक्खुनो दस्सनं दुल्लभं भविस्सतीति देसेहि तेसं धम्म’’न्ति आह.

थेरो – ‘‘सत्था मय्हं इद्धिविकुब्बनपुब्बङ्गमं धम्मदेसनं पच्चासीसती’’ति ञत्वा भगवन्तं वन्दित्वा तालप्पमाणं अब्भुग्गन्त्वा पुन ओरुय्ह भगवन्तं वन्दित्वा सत्ततालप्पमाणे अन्तलिक्खे ठितो इद्धिविकुब्बनं दस्सेत्वा धम्मं देसेसि. सकलनगरं सन्निपति. थेरो ओरुय्ह भगवन्तं वन्दित्वा ‘‘गमनकालो मे, भन्ते’’ति आह. भगवा ‘‘धम्मसेनापतिं पटिपादेस्सामी’’ति धम्मासना उट्ठाय गन्धकुटिअभिमुखो गन्त्वा मणिफलके अट्ठासि. थेरो तिक्खत्तुं पदक्खिणं कत्वा चतूसु ठानेसु वन्दित्वा – ‘‘भगवा इतो कप्पसतसहस्साधिकस्स असङ्ख्येय्यस्स उपरि अनोमदस्सिसम्मासम्बुद्धस्स पादमूले निपतित्वा तुम्हाकं दस्सनं पत्थेसिं. सा मे पत्थना समिद्धा, दिट्ठा तुम्हे, तं पठमदस्सनं, इदं पच्छिमदस्सनं. पुन तुम्हाकं दस्सनं नत्थी’’ति – वत्वा दसनखसमोधानसमुज्जलं अञ्जलिं पग्गय्ह याव दस्सनविसयो, ताव अभिमुखोव पटिक्कमित्वा ‘‘इतो पट्ठाय चुतिपटिसन्धिवसेन किस्मिञ्चि ठाने गमनागमनं नाम नत्थी’’ति वन्दित्वा पक्कामि. उदकपरियन्तं कत्वा महाभूमिचालो अहोसि. भगवा परिवारेत्वा ठिते भिक्खू आह – ‘‘अनुगच्छथ, भिक्खवे, तुम्हाकं जेट्ठभातिक’’न्ति. भिक्खू याव द्वारकोट्ठका अगमंसु. थेरो – ‘‘तिट्ठथ, तुम्हे आवुसो, अप्पमत्ता होथा’’ति निवत्तापेत्वा अत्तनो परिसायेव सद्धिं पक्कामि. मनुस्सा – ‘‘पुब्बे अय्यो पच्चागमनचारिकं चरति, इदं दानि गमनं न पुन पच्चागमनाया’’ति परिदेवन्ता अनुबन्धिंसु. तेपि ‘‘अप्पमत्ता होथ आवुसो, एवंभाविनो नाम सङ्खारा’’ति निवत्तापेसि.

अथ खो आयस्मा सारिपुत्तो अन्तरामग्गे सत्ताहं मनुस्सानं अनुग्गहं करोन्तो सायं नाळकगामं पत्वा गामद्वारे निग्रोधरुक्खमूले अट्ठासि. अथ उपरेवतो नाम थेरस्स भागिनेय्यो बहिगामं गच्छन्तो थेरं दिस्वा उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा अट्ठासि. थेरो तं आह – ‘‘अत्थि गेहे ते अय्यिका’’ति? आम, भन्तेति. गच्छ अम्हाकं इधागतभावं आरोचेहि. ‘‘कस्मा आगतो’’ति च वुत्ते ‘‘अज्ज किर एकदिवसं अन्तोगामे भविस्सति, जातोवरकं पटिजग्गथ, पञ्चन्नं भिक्खुसतानं निवासनट्ठानं जानाथा’’ति. सो गन्त्वा ‘‘अय्यिके, मय्हं मातुलो आगतो’’ति आह. इदानि कुहिन्ति? गामद्वारेति. एककोव, अञ्ञोपि कोचि अत्थीति? अत्थि पञ्चसता भिक्खूति. किं कारणा आगतोति? सो तं पवत्तिं आरोचेसि. ब्राह्मणी – ‘‘किं नु खो एत्तकानं वसनट्ठानं पटिजग्गापेति, दहरकाले पब्बजित्वा महल्लककाले गिही होतुकामो’’ति चिन्तेन्ती जातोवरकं पटिजग्गापेत्वा पञ्चसतानं भिक्खूनं वसनट्ठानं कारेत्वा दण्डदीपिकायो जालेत्वा थेरस्स पाहेसि.

थेरो भिक्खूहि सद्धिं पासादं अभिरुहि. अभिरुहित्वा च जातोवरकं पविसित्वा निसीदि. निसज्जेव – ‘‘तुम्हाकं वसनट्ठानं गच्छथा’’ति भिक्खू उय्योजेसि. तेसु गतमत्तेसुयेव थेरस्स खरो आबाधो उप्पज्जि, लोहितपक्खन्दिका मारणन्तिका वेदना वत्तन्ति, एकं भाजनं पविसति, एकं निक्खमति. ब्राह्मणी – ‘‘मम पुत्तस्स पवत्ति मय्हं न रुच्चती’’ति अत्तनो वसनगब्भद्वारं निस्साय अट्ठासि. चत्तारो महाराजानो ‘‘धम्मसेनापति कुहिं विहरती’’ति ओलोकेन्ता ‘‘नाळकगामे जातोवरके परिनिब्बानमञ्चे निपन्नो, पच्छिमदस्सनं गमिस्सामा’’ति आगम्म वन्दित्वा अट्ठंसु. थेरो – के तुम्हेति? महाराजानो, भन्तेति. कस्मा आगतत्थाति? गिलानुपट्ठाका भविस्सामाति. होतु, अत्थि गिलानुपट्ठाको, गच्छथ तुम्हेति उय्योजेसि. तेसं गतावसाने तेनेव नयेन सक्को देवानमिन्दो, तस्मिं गते सुयामादयो महाब्रह्मा च आगमिंसु. तेपि तथेव थेरो उय्योजेसि.

ब्राह्मणी देवतानं आगमनञ्च गमनञ्च दिस्वा – ‘‘के नु खो एते मम पुत्तं वन्दित्वा गच्छन्ती’’ति थेरस्स गब्भद्वारं गन्त्वा – ‘‘तात, चुन्द, का पवत्ती’’ति पुच्छि. सो तं पवत्तिं आचिक्खित्वा – ‘‘महाउपासिका, भन्ते आगता’’ति आह. थेरो कस्मा अवेलाय आगतत्थाति पुच्छि. सा तुय्हं तात दस्सनत्थायाति वत्वा ‘‘तात के पठमं आगता’’ति पुच्छि. चत्तारो महाराजानो, उपासिकेति. तात, त्वं चतूहि महाराजेहि महन्ततरोति? आरामिकसदिसा एते उपासिके, अम्हाकं सत्थु पटिसन्धिग्गहणतो पट्ठाय खग्गहत्था हुत्वा आरक्खं अकंसूति. तेसं तात, गतावसाने को आगतोति? सक्को देवानमिन्दोति. देवराजतोपि त्वं तात, महन्ततरोति? भण्डगाहकसामणेरसदिसो एस उपासिके, अम्हाकं सत्थु तावतिंसतो ओतरणकाले पत्तचीवरं गहेत्वा ओतिण्णोति. तस्स तात गतावसाने जोतमानो विय को आगतोति? उपासिके तुय्हं भगवा च सत्था च महाब्रह्मा नाम एसोति. मय्हं भगवतो महाब्रह्मतोपि त्वं तात महन्ततरोति? आम उपासिके, एते नाम किर अम्हाकं सत्थु जातदिवसे चत्तारो महाब्रह्मानो महापुरिसं सुवण्णजालेन पटिग्गण्हिंसूति.

अथ ब्राह्मणिया – ‘‘पुत्तस्स ताव मे अयं आनुभावो, कीदिसो वत मय्हं पुत्तस्स भगवतो सत्थु आनुभावो भविस्सती’’ति चिन्तयन्तिया सहसा पञ्चवण्णा पीति उप्पज्जित्वा सकलसरीरे फरि. थेरो – ‘‘उप्पन्नं मे मातु पीतिसोमनस्सं, अयं दानि कालो धम्मदेसनाया’’ति चिन्तेत्वा – ‘‘किं चिन्तेसि महाउपासिके’’ति आह. सा – ‘‘पुत्तस्स ताव मे अयं गुणो, सत्थु पनस्स कीदिसो गुणो भविस्सतीति इदं, तात, चिन्तेमी’’ति आह. महाउपासिके, मय्हं सत्थु जातक्खणे, महाभिनिक्खमने, सम्बोधियं, धम्मचक्कप्पवत्तने च दससहस्सिलोकधातु कम्पित्थ, सीलेन समाधिना पञ्ञाय विमुत्तिया विमुत्तिञाणदस्सनेन समो नाम नत्थि, इतिपि सो भगवाति वित्थारेत्वा बुद्धगुणप्पटिसंयुत्तं धम्मदेसनं कथेसि.

ब्राह्मणी पियपुत्तस्स धम्मदेसनापरियोसाने सोतापत्तिफले पतिट्ठाय पुत्तं आह – ‘‘तात, उपतिस्स, कस्मा एवमकासि, एवरूपं नाम अमतं मय्हं एत्तकं कालं न अदासी’’ति. थेरो – ‘‘दिन्नं दानि मे मातु रूपसारिया ब्राह्मणिया पोसावनिकमूलं, एत्तकेन वट्टिस्सती’’ति चिन्तेत्वा ‘‘गच्छ महाउपासिके’’ति ब्राह्मणिं उय्योजेत्वा ‘‘चुन्द का वेला’’ति आह. बलवपच्चूसकालो, भन्तेति. तेन हि भिक्खुसङ्घं सन्निपातेहीति. सन्निपतितो, भन्ते, सङ्घोति. मं उक्खिपित्वा निसीदापेहि चुन्दाति उक्खिपित्वा निसीदापेसि. थेरो भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘आवुसो चतुचत्तालीसं वो वस्सानि मया सद्धिं विचरन्तानं यं मे कायिकं वा वाचसिकं वा न रोचेथ, खमथ तं आवुसोति. एत्तकं, भन्ते, अम्हाकं छाया विय तुम्हे अमुञ्चित्वा विचरन्तानं अरुच्चनकं नाम नत्थि, तुम्हे पन अम्हाकं खमथाति. अथ थेरो अरुणसिखाय पञ्ञायमानाय महापथविं उन्नादयन्तो अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया परिनिब्बायि. बहू देवमनुस्सा थेरस्स परिनिब्बाने सक्कारं करिंसु.

आयस्मा चुन्दो थेरस्स पत्तचीवरञ्च धातुपरिस्सावनञ्च गहेत्वा जेतवनं गन्त्वा आनन्दत्थेरं गहेत्वा भगवन्तं उपसङ्कमि. भगवा धातुपरिस्सावनं गहेत्वा पञ्चहि गाथासतेहि थेरस्स गुणं कथेत्वा धातुचेतियं कारापेत्वा राजगहगमनत्थाय आनन्दत्थेरस्स सञ्ञं अदासि. थेरो भिक्खूनं आरोचेसि. भगवा महाभिक्खुसङ्घपरिवुतो राजगहं अगमासि. तत्थ गतकाले महामोग्गल्लानत्थेरो परिनिब्बायि. भगवा तस्स धातुयो गहेत्वा चेतियं कारापेत्वा राजगहतो निक्खमित्वा अनुपुब्बेन गङ्गाभिमुखो गन्त्वा उक्कचेलं अगमासि. तत्थ गङ्गातीरे भिक्खुसङ्घपरिवुतो निसीदित्वा तत्थ सारिपुत्तमोग्गल्लानानं परिनिब्बानप्पटिसंयुत्तं सुत्तं देसेत्वा उक्कचेलतो निक्खमित्वा वेसालिं अगमासि. एवं गते अथ खो भगवा पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय वेसालिं पिण्डाय पाविसीति अयमेत्थ अनुपुब्बी कथा.

निसीदनन्ति एत्थ चम्मक्खण्डं अधिप्पेतं. उदेनचेतियन्ति उदेनयक्खस्स चेतियट्ठाने कतविहारो वुच्चति. गोतमकादीसुपि एसेव नयो. भाविताति वड्ढिता. बहुलीकताति पुनप्पुनं कता. यानीकताति युत्तयानं विय कता. वत्थुकताति पतिट्ठानट्ठेन वत्थु विय कता. अनुट्ठिताति अधिट्ठिता. परिचिताति समन्ततो चिता सुवड्ढिता. सुसमारद्धाति सुट्ठु समारद्धा.

इति अनियमेन कथेत्वा पुन नियमेत्वा दस्सेन्तो तथागतस्स खोतिआदिमाह. एत्थ च कप्पन्ति आयुकप्पं. तस्मिं तस्मिं काले यं मनुस्सानं आयुप्पमाणं होति, तं परिपुण्णं करोन्तो तिट्ठेय्य. कप्पावसेसं वाति – ‘‘अप्पं वा भिय्यो’’ति (दी. नि. २.७; अ. नि. ६.७४) वुत्तवस्ससततो अतिरेकं वा. महासीवत्थेरो पनाह – ‘‘बुद्धानं अट्ठाने गज्जितं नाम नत्थि. यथेव हि वेळुवगामके उप्पन्नं मारणन्तिकं वेदनं दस मासे विक्खम्भेति, एवं पुनप्पुनं तं समापत्तिं समापज्जित्वा दस दस मासे विक्खम्भेन्तो इमं भद्दकप्पमेव तिट्ठेय्य, कस्मा पन न ठितोति? उपादिन्नकसरीरं नाम खण्डिच्चादीहि अभिभुय्यति, बुद्धा च खण्डिच्चादिभावं अपत्वा पञ्चमे आयुकोट्ठासे बहुजनस्स पियमनापकालेयेव परिनिब्बायन्ति. बुद्धानुबुद्धेसु च महासावकेसु परिनिब्बुतेसु एककेनेव खाणुकेन विय ठातब्बं होति, दहरसामणेरपरिवारितेन वा. ततो – ‘अहो बुद्धानं परिसा’ति हीळेतब्बतं आपज्जेय्य. तस्मा न ठितो’’ति. एवं वुत्तेपि सो न रुच्चति, ‘‘आयुकप्पो’’ति इदमेव अट्ठकथायं नियमितं.

१६७. यथा तं मारेन परियुट्ठितचित्तोति एत्थ तन्ति निपातमत्तं. यथा मारेन परियुट्ठितचित्तो अज्झोत्थटचित्तो अञ्ञोपि कोचि पुथुज्जनो पटिविज्झितुं न सक्कुणेय्य, एवमेव नासक्खि पटिविज्झितुन्ति अत्थो. किं कारणा? मारो हि यस्स सब्बेन सब्बं द्वादस विपल्लासा अप्पहीना, तस्स चित्तं परियुट्ठाति. थेरस्स चत्तारो विपल्लासा अप्पहीना, तेनस्स मारो चित्तं परियुट्ठाति. सो पन चित्तपरियुट्ठानं करोन्तो किं करोतीति? भेरवं रूपारम्मणं वा दस्सेति, सद्दारम्मणं वा सावेति, ततो सत्ता तं दिस्वा वा सुत्वा वा सतिं विस्सज्जेत्वा विवटमुखा होन्ति. तेसं मुखेन हत्थं पवेसेत्वा हदयं मद्दति. ततो विसञ्ञाव हुत्वा तिट्ठन्ति. थेरस्स पनेस मुखेन हत्थं पवेसेतुं किं सक्खिस्सति? भेरवारम्मणं पन दस्सेति. तं दिस्वा थेरो निमित्तोभासं न पटिविज्झि. भगवा जानन्तोयेव – ‘‘किमत्थं यावततियं आमन्तेसी’’ति? परतो ‘‘तिट्ठतु, भन्ते, भगवा’’ति याचिते ‘‘तुय्हेवेतं दुक्कटं, तुय्हेवेतं अपरद्ध’’न्ति दोसारोपनेन सोकतनुकरणत्थं.