४. अञ्ञमञ्ञचतुक्कं
२४६. अञ्ञमञ्ञचतुक्केपि अविज्जापच्चयाति सहजातादिपच्चयवसेन सङ्खारस्स अविज्जापच्चयतं दस्सेत्वा ‘‘सङ्खारपच्चयापि अविज्जा’’ति अञ्ञमञ्ञपच्चयता दस्सिता. सेसपदेसुपि एसेव नयो. यस्मा पन भवो निप्पदेसो, उपादानं सप्पदेसं, सप्पदेसधम्मो च निप्पदेसधम्मस्स पच्चयो होति, न निप्पदेसधम्मो सप्पदेसधम्मस्स, तस्मा एत्थ ‘‘भवपच्चयापि उपादान’’न्ति न वुत्तं; हेट्ठा वा देसनाय पच्छिन्नत्ता एवं न वुत्तं. यस्मा च नामरूपपच्चया सळायतनं अत्थि, सळायतनपच्चया एकचित्तक्खणे नामरूपं नत्थि, यस्स सळायतनं अञ्ञमञ्ञपच्चयो भवेय्य, तस्मा चतुत्थवारे ‘‘छट्ठायतनपच्चयापि नामरूप’’न्ति यं लब्भति तदेव गहितन्ति एस अञ्ञमञ्ञचतुक्के विसेसो.
अविज्जामूलकनयमातिका.
सङ्खारादिमूलकनयमातिका
२४७. इदानि सङ्खारपच्चया अविज्जाति सङ्खारमूलकनयो आरद्धो. तत्थापि यथा अविज्जामूलके एवं चत्तारि चतुक्कानि सोळस च वारा वेदितब्बा. पठमचतुक्के पन पठमवारमेव दस्सेत्वा देसना संखित्ता. यथा चेत्थ एवं विञ्ञाणमूलकादीसुपि. तत्थ सब्बेस्वेव तेसु सङ्खारमूलकादीसु अट्ठसु नयेसु ‘‘सङ्खारपच्चया अविज्जा’’तिआदिना नयेन सहजातादिपच्चयवसेन अविज्जाय सङ्खारादिपच्चयतं दस्सेत्वा पुन ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारा’’तिआदिना नयेन एकचित्तक्खणेपि पच्चयाकारचक्कस्स पवत्ति दस्सिता.
कस्मा पन भवमूलका जातिजरामरणमूलका वा नया न वुत्ता? किं भवपच्चया अविज्जा न होतीति? नो न होति. ‘‘सङ्खारपच्चया अविज्जा’’ति एवमादीसु पन वुच्चमानेसु न कोचि भवपरियापन्नो धम्मो अविज्जाय पच्चयो न वुत्तो. तस्मा अपुब्बस्स अञ्ञस्स अविज्जापच्चयस्स वत्तब्बस्स अभावतो भवमूलको नयो न वुत्तो. भवग्गहणेन च अविज्जापि सङ्गहं गच्छति. तस्मा ‘‘भवपच्चया अविज्जा’’ति वुच्चमाने ‘‘अविज्जापच्चया अविज्जा’’तिपि वुत्तं सिया. न च एकचित्तक्खणे अविज्जा अविज्जाय पच्चयो नाम होति. तत्थ पच्छिन्नत्ताव जातिजरामरणमूलकापि नया न गहिता. अपिच भवे जातिजरामरणानिपि अन्तोगधानि. न चेतानि एकचित्तक्खणे अविज्जाय पच्चया होन्तीति भवमूलका जातिजरामरणमूलका वा नया न वुत्ताति.
मातिकावण्णना.
अकुसलनिद्देसवण्णना
२४८-२४९. इदानि यथा हेट्ठा चित्तुप्पादकण्डे कुसलत्तिकं आदिं कत्वा निक्खित्तमातिकाय पटिपाटिया पठमं कुसलं भाजितं, तथा इध मातिकाय अनिक्खित्तत्ता पठमं कुसलं अनामसित्वा ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारो’’ति अकुसलधम्मवसेन मातिकाय निक्खित्तत्ता निक्खेपपटिपाटियाव अविज्जादीनि पटिच्चसमुप्पादङ्गानि भाजेत्वा दस्सेतुं कतमे धम्मा अकुसलातिआदिमाह. तस्सत्थो हेट्ठा चित्तुप्पादकण्डे (ध. स. अट्ठ. ३६५) वुत्तनयेनेव वेदितब्बो. यस्मा पन एकचित्तक्खणे तण्हाय च कामुपादानस्स च सम्भवो नत्थि, तस्मा यं एत्थ तण्हापच्चया उपादानं लब्भति, तदेव दस्सेतुं दिट्ठि दिट्ठिगतन्तिआदि वुत्तं.
भवनिद्देसे च यस्मा उपादानं सङ्खारक्खन्धे सङ्गहं गच्छति, तस्मा ‘‘ठपेत्वा उपादानं वेदनाक्खन्धो सञ्ञाक्खन्धो सङ्खारक्खन्धो विञ्ञाणक्खन्धो’’ति वुत्तं. एवञ्हि वुच्चमाने उपादानस्स उपादानपच्चयत्तं आपज्जेय्य. न च तदेव तस्स पच्चयो होति. जातिआदिनिद्देसेसु यस्मा एते अरूपधम्मानं जातिआदयो, तस्मा ‘‘खण्डिच्चं, पालिच्चं, वलित्तचता, चुति, चवनता’’ति न वुत्तं.
२५०. एवं पठमवारं निट्ठपेत्वा पुन दुतियवारे यस्मिं समये पठमवारेन पच्चयाकारो दस्सितो, तस्मिंयेव समये अपरेनपि नयेन पच्चयाकारं दस्सेतुं विसुं समयववत्थानवारं अवत्वा तस्मिं समये अविज्जापच्चया सङ्खारोतिआदिनाव नयेन देसना कता. तत्थ ठपेत्वा फस्सन्ति इदं यस्मा फस्सोपि नामपरियापन्नो, तस्मा फस्सस्स नामतो नीहरणत्थं वुत्तं.
२५२. ततियवारे यस्स चित्तसमुट्ठानरूपस्स विञ्ञाणं पच्चयो, तस्मिं पवत्तमाने यस्मा तेनुपत्थद्धानं चक्खायतनादीनं उपचितत्तं पञ्ञायति, तस्मा चक्खायतनस्स उपचयोतिआदि वुत्तं. यस्मा च कम्मजरूपस्सपि तस्मिं समये वत्तमानस्स विञ्ञाणं पच्छाजातपच्चयेन पच्चयो होति, तस्मापि एवं वुत्तं. तत्थ किञ्चापि कम्मजं चित्तसमुट्ठानन्ति द्वेव सन्ततियो गहिता, इतरापि पन द्वे सन्ततियो गहेतब्बा. तासम्पि हि विञ्ञाणं पच्चयो होतियेव.
२५४. चतुत्थवारे पन यस्मा एकचित्तक्खणेपि महाभूतरूपपच्चया चक्खायतनादीनि, हदयरूपपच्चया छट्ठायतनं, नामपच्चया च पच्छाजातसहजातादिवसेन यथानुरूपं सब्बानिपि पवत्तन्ति, तस्मा तत्थ कतमं नामरूपपच्चया सळायतनं? चक्खायतनन्तिआदि वुत्तं.
२५६. दुतियचतुक्के सब्बं उत्तानमेव.
२६४. ततियचतुक्के यस्स सम्पयुत्तपच्चयभावो न होति, यस्स च होति, तं विसुं विसुं दस्सेतुं इदं वुच्चति विञ्ञाणपच्चया नामरूपं विञ्ञाणसम्पयुत्तं नामन्तिआदि वुत्तं.
२७२. चतुत्थचतुक्के फस्सपच्चया नामनिद्देसे किञ्चापि ‘‘ठपेत्वा फस्सं वेदनाक्खन्धो…पे… विञ्ञाणक्खन्धो – इदं वुच्चति फस्सपच्चया नाम’’न्ति न वुत्तं, तथापि अनन्तरातीतपदनिद्देसे ‘‘ठपेत्वा फस्सं वेदनाक्खन्धो…पे… विञ्ञाणक्खन्धो’’ति वुत्तत्ता अवुत्तम्पि तं वुत्तमेव होति. यदेव हि नामं फस्सस्स पच्चयो, फस्सोपि तस्सेव पच्चयोति.
यथा चायं चतुचतुक्को सोळसवारप्पभेदो अविज्जामूलको पठमनयो एतस्मिं पठमाकुसलचित्ते पकासितो, एवं सङ्खारमूलकादयो अट्ठ नयापि वेदितब्बा. पाळि पन संखित्ता. एवमेव तस्मिं पठमाकुसलचित्तेयेव नव नया, छत्तिंस चतुक्कानि, चतुचत्तालीसाधिकञ्च वारसतं होतीति वेदितब्बं.
२८०. इदानि इमिनाव नयेन सेसाकुसलचित्तेसुपि पच्चयाकारं दस्सेतुं कतमे धम्मा अकुसलातिआदि आरद्धं. तत्थ यस्मा दिट्ठिविप्पयुत्तेसु तण्हापच्चया उपादानं नत्थि, तस्मा उपादानट्ठाने उपादानं विय दळ्हनिपातिना अधिमोक्खेन पदं पूरितं. दोमनस्ससहगतेसु च यस्मा वेदनापच्चया तण्हापि नत्थि, तस्मा तण्हाट्ठाने तण्हा विय बलवकिलेसेन पटिघेन पदं पूरितं. उपादानट्ठाने अधिमोक्खेनेव. विचिकिच्छासम्पयुत्ते पन यस्मा सन्निट्ठानाभावतो अधिमोक्खोपि नत्थि, तस्मा तण्हाट्ठाने बलवकिलेसभूताय विचिकिच्छाय पदं पूरितं. उपादानट्ठानं परिहीनमेव. उद्धच्चसम्पयुत्ते पन यस्मा अधिमोक्खो अत्थि, तस्मा तण्हाट्ठाने बलवकिलेसेन उद्धच्चेन पदं पूरितं. उपादानट्ठाने अधिमोक्खेनेव. सब्बत्थेव च विसेसमत्तं दस्सेत्वा पाळि संखित्ता. यो चायं विसेसो दस्सितो, तत्थ केवलं अधिमोक्खनिद्देसोव अपुब्बो. सेसं हेट्ठा आगतमेव.
अधिमोक्खनिद्देसे पन अधिमुच्चनवसेन अधिमोक्खो. अधिमुच्चति वा तेन आरम्मणे चित्तं निब्बिचिकिच्छताय सन्निट्ठानं गच्छतीति अधिमोक्खो. अधिमुच्चनाकारो अधिमुच्चना. तस्स चित्तस्स, तस्मिं वा आरम्मणे अधिमुत्तत्ताति तदधिमुत्तता. सब्बचित्तेसु च पठमचित्ते वुत्तनयेनेव नयचतुक्कवारप्पभेदो वेदितब्बो. केवलञ्हि विचिकिच्छासम्पयुत्ते उपादानमूलकस्स नयस्स अभावा अट्ठ नया, द्वत्तिंस चतुक्कानि, अट्ठवीसाधिकञ्च वारसतं होतीति.
अकुसलनिद्देसवण्णना.
कुसलनिद्देसवण्णना
२९२. इदानि इमिनाव नयेन कुसलचित्तादीसुपि पच्चयाकारं दस्सेतुं कतमे धम्मा कुसलातिआदि आरद्धं. यथा पन अकुसले पठमं मातिकं निक्खिपित्वा पच्छा निद्देसो कतो, न तथा इध. कस्मा? अप्पनावारे नानत्तसम्भवतो. लोकियकुसलादीसु हि तेसं धम्मानं दुक्खसच्चपरियापन्नत्ता ‘‘एवमेतस्स केवलस्स दुक्खक्खन्धस्सा’’ति अप्पना होति, लोकुत्तरकुसलादीसु ‘‘एवमेतेसं धम्मान’’न्ति. तस्मा एत्थ साधारणतो मातिकं ठपेतुं न सक्काति पाटियेक्कं तेसं तेसं कुसलादीनं मातिकं उद्दिसित्वाव निद्देसो कतोति.
तत्थ यस्मा एकचित्तक्खणे कुसलसङ्खारेन सद्धिं अविज्जा नत्थि, तस्मा तं अवत्वा, अविज्जा विय अकुसलानं, कुसलानं मूलतो कुसलमूलं, तण्हुपादानानञ्च अभावतो तण्हाट्ठाने तण्हा विय आरम्मणे अज्झोगाळ्हो पसादो, उपादानट्ठाने उपादानं विय दळ्हनिपाती नाम अधिमोक्खो वुत्तो. सेसं हेट्ठा वुत्तनयेनेव वेदितब्बन्ति.
कुसलनिद्देसवण्णना.
अब्याकतनिद्देसवण्णना
३०६. अब्याकतं हेट्ठा चित्तुप्पादकण्डे आगतपटिपाटियाव विभत्तं. सब्बवारेसु च अविज्जामूलका नया परिहीना. कस्मा? अविज्जाट्ठाने ठपेतब्बस्स अभावतो. कुसलचित्तेसु हि अविज्जाट्ठाने ठपेतब्बं कुसलमूलं अत्थि, चक्खुविञ्ञाणादीसु नत्थि. सहेतुकेसु पन किञ्चापि अत्थि, एवं सन्तेपि इध पच्छिन्नत्ता तत्थ न गहितं. पञ्चविञ्ञाणसोते सोतपतिताव हुत्वा देसना कताति वेदितब्बा.
विसेसतो पनेत्थ चक्खुविञ्ञाणादीसु तण्हाट्ठानं उपादानट्ठानञ्च परिहीनं. कस्मा? तण्हाट्ठानारहस्स बलवधम्मस्स अभावा अधिमोक्खरहितत्ता च. सेसाहेतुकेसु तण्हाट्ठानमेव परिहीनं. सहेतुकेसु पसादसब्भावतो तण्हाट्ठाने पसादेन पदं पूरितं. एवमेत्थ कुसलाकुसलविपाकेसु चक्खुविञ्ञाणादीसु सङ्खारविञ्ञाणनामछट्ठायतनफस्सवेदनामूलका छ छ, सेसाहेतुकेसु अधिमोक्खमूलकेन सद्धिं सत्त सत्त, सहेतुकेसु पसादमूलकेन सद्धिं अट्ठ अट्ठ नया वेदितब्बा.
तत्थ चक्खुविञ्ञाणादीसुपि चतुन्नम्पि चतुक्कानं आदिवारोव वुत्तो. दुतियवारो पच्चयविसेसट्ठेन लब्भमानोपि न वुत्तो. ततियचतुत्थवारा असम्भवतोयेव. रूपमिस्सका हि ते, न च चक्खुविञ्ञाणादीनि रूपं समुट्ठापेन्ति. यथा च पठमचतुक्के द्वे वारा लब्भन्ति, एवं सेसचतुक्केसुपि. तस्मा पठमचतुक्के दुतियवारो, सेसचतुक्केसु च द्वे द्वे वारा अवुत्तापि वुत्ताव होन्तीति वेदितब्बा. सेसाहेतुकाब्याकते सब्बचतुक्केसु सब्बेपि वारा लब्भन्ति. इध पच्छिन्नत्ता पन परतो न गहिता. सोतपतिताव हुत्वा देसना कताति. सेससहेतुकविपाकेसुपि एसेव नयो अञ्ञत्र अरूपावचरविपाका. अरूपावचरविपाकस्मिञ्हि वारद्वयमेव लब्भतीति.
अब्याकतनिद्देसवण्णना.
अविज्जामूलककुसलनिद्देसवण्णना
३३४. इदानि अपरेन परियायेन एकचित्तक्खणे पच्चयाकारं दस्सेतुं पुन कतमे धम्मा कुसलातिआदि आरद्धं. तत्थ अविज्जापच्चयाति उपनिस्सयपच्चयतं सन्धाय वुत्तं. तेनेव निद्देसवारे ‘‘तत्थ कतमा अविज्जा’’ति अविभजित्वा ‘‘तत्थ कतमो अविज्जापच्चया सङ्खारो’’ति विभत्तं. कुसलचेतनासङ्खातो हि सङ्खारोयेव तस्मिं समये चित्तेन सहजातो होति, न अविज्जा.
तत्थ लोकियकुसलस्स हेट्ठा सुत्तन्तभाजनीये वुत्तनयेनेव अविज्जा पच्चयो होति. यस्मा पन अप्पहीनाविज्जो अविज्जाय पहानत्थं लोकुत्तरं भावेति, तस्मा तस्सापि समतिक्कमवसेन पच्चयो होति. अविज्जावतोयेव हि कुसलायूहनं होति, न इतरस्स. तत्थ तेभूमककुसले सम्मोहवसेनपि समतिक्कमभावनावसेनपि आयूहनं लब्भति; लोकुत्तरे समुच्छेदभावनावसेनाति. सेसं वुत्तनयमेव.
अयं पन विसेसो – यथा हेट्ठा एकेककुसले चतुन्नं चतुक्कानं वसेन नव सोळसका लद्धा, तथा इध न लब्भन्ति. कस्मा? अविज्जाय अविगतसम्पयुत्तअञ्ञमञ्ञपच्चयाभावतो. उपनिस्सयवसेन पनेत्थ पठमचतुक्कमेव लब्भति. तम्पि पठमवारमेव दस्सेत्वा संखित्तं. नीहरित्वा पन दस्सेतब्बन्ति.
अविज्जामूलककुसलनिद्देसवण्णना.
कुसलमूलकविपाकनिद्देसवण्णना
३४३. इदानि अब्याकतेसुपि अपरेनेव नयेन पच्चयाकारं दस्सेतुं कतमे धम्मा अब्याकतातिआदि आरद्धं. तत्थ कुसलमूलपच्चयाति इदम्पि उपनिस्सयपच्चयतं सन्धाय वुत्तं. कुसलविपाकस्स हि कुसलमूलं, अकुसलविपाकस्स च अकुसलमूलं उपनिस्सयपच्चयो होति; नानाक्खणिककम्मपच्चये पन वत्तब्बमेव नत्थि. तस्मा एस उपनिस्सयपच्चयेन चेव नानाक्खणिककम्मपच्चयेन च पच्चयो होति. तेनेव निद्देसवारे ‘‘तत्थ कतमं कुसलमूल’’न्ति अविभजित्वा ‘‘तत्थ कतमो कुसलमूलपच्चया सङ्खारो’’ति विभत्तं. अकुसलविपाकेपि एसेव नयो.
अविज्जामूलककुसलनिद्देसे विय च इमस्मिम्पि विपाकनिद्देसे पठमं पच्चयचतुक्कमेव लब्भति. तम्पि पठमवारं दस्सेत्वा संखित्तं. तस्मा एकेकस्मिं विपाकचित्ते एकमेकस्सेव चतुक्कस्स वसेन कुसलमूलमूलके अकुसलमूलमूलके च नये वारप्पभेदो वेदितब्बो. किरियाधम्मानं पन यस्मा नेव अविज्जा न कुसलाकुसलमूलानि उपनिस्सयपच्चयतं लभन्ति, तस्मा किरियवसेन पच्चयाकारो न वुत्तोति.
एवमेस –
अकुसलकुसलाब्याकत-धम्मेसु अनेकभेदतो वत्वा;
कुसलाकुसलानं पन, विपाके च उपनिस्सयवसेन.
पुन एकधाव वुत्तो, वादिप्पवरेन पच्चयाकारो;
धम्मप्पच्चयभेदे, ञाणस्स पभेदजननत्थं.
परियत्तिसवनचिन्तन-पटिपत्तिक्कमविवज्जितानञ्च;
यस्मा ञाणपभेदो, न कदाचिपि होति एतस्मिं.
परियत्तिसवनचिन्तन-पटिपत्तिक्कमतो सदा धीरो;
तत्थ कयिरा न हञ्ञं, करणीयतरं ततो अत्थीति.
अयं पन पच्चयाकारो सुत्तन्तअभिधम्मभाजनीयवसेन द्वेपरिवट्टमेव नीहरित्वा भाजेत्वा दस्सितो होति.
अभिधम्मभाजनीयवण्णना.
सम्मोहविनोदनिया विभङ्गट्ठकथाय
पटिच्चसमुप्पादविभङ्गवण्णना निट्ठिता.