उपायासनिद्देसो
१९८. उपायासनिद्देसे आयासनट्ठेन आयासो; संसीदनविसीदनाकारप्पवत्तस्स चित्तकिलमथस्सेतं नामं. बलवं आयासो उपायासो. आयासितभावो आयासितत्तं. उपायासितभावो उपायासितत्तं. अयं वुच्चति उपायासोति अयं उपायासो नाम कथियति. सो पनेस ब्यासत्तिलक्खणो, नित्थुननरसो, विसादपच्चुपट्ठानो.
‘उपायासस्स दुक्खट्ठो वेदितब्बो’ति एत्थ पन अयम्पि सयं न दुक्खो, उभिन्नम्पि दुक्खानं वत्थुभावेन दुक्खोति वुत्तो. कुपितेन हि रञ्ञा इस्सरियं अच्छिन्दित्वा हतपुत्तभातिकानं आणत्तवधानं भयेन अटविं पविसित्वा निलीनानं महाविसादप्पत्तानं दुक्खट्ठानेन दुक्खसेय्याय दुक्खनिसज्जाय बलवं कायदुक्खं उप्पज्जति. ‘एत्तका नो ञातका, एत्तका भोगा नट्ठा’ति चिन्तेन्तानं बलवदोमनस्सं उप्पज्जति. इति इमेसं द्विन्नम्पि दुक्खानं वत्थुभावेन दुक्खोति वेदितब्बोति. अपिच –
चित्तस्स परिदहना, कायस्स विसादना च अधिमत्तं;
यं दुक्खमुपायासो, जनेति दुक्खो ततो वुत्तो.
एत्थ च मन्दग्गिना अन्तोभाजनेयेव तेलादीनं पाको विय सोको. तिक्खग्गिना पच्चमानस्स भाजनतो बहिनिक्खमनं विय परिदेवो. बहिनिक्खन्तावसेसस्स निक्खमितुम्पि अप्पहोन्तस्स अन्तोभाजनेयेव याव परिक्खया पाको विय उपायासो दट्ठब्बो.