१. दुक्खसच्चनिद्देसवण्णना
जातिनिद्देसो
१९०. इदानि सङ्खेपतो उद्दिट्ठानि दुक्खादीनि विभजित्वा दस्सेतुं अयं तत्थ कतमं दुक्खं अरियसच्चं जातिपि दुक्खाति निद्देसवारो आरद्धो. तत्थ जाति वेदितब्बा, जातिया दुक्खट्ठो वेदितब्बो; जरा, मरणं, सोको, परिदेवो, दुक्खं, दोमनस्सं, उपायासो, अप्पियसम्पयोगो, पियविप्पयोगो वेदितब्बो; अप्पियसम्पयोगस्स पियविप्पयोगस्स दुक्खट्ठो वेदितब्बो; इच्छा वेदितब्बा, इच्छाय दुक्खट्ठो वेदितब्बो; खन्धा वेदितब्बा, खन्धानं दुक्खट्ठो वेदितब्बो.
तत्थ दुक्खस्स अरियसच्चस्स कथनत्थाय अयं मातिका – इदञ्हि दुक्खं नाम अनेकं नानप्पकारं, सेय्यथिदं – दुक्खदुक्खं, विपरिणामदुक्खं, सङ्खारदुक्खं, पटिच्छन्नदुक्खं, अप्पटिच्छन्नदुक्खं, परियायदुक्खं, निप्परियायदुक्खन्ति.
तत्थ कायिकचेतसिका दुक्खवेदना सभावतो च नामतो च दुक्खत्ता ‘दुक्खदुक्खं’ नाम. सुखवेदना विपरिणामेन दुक्खुप्पत्तिहेतुतो ‘विपरिणामदुक्खं’ नाम. उपेक्खावेदना चेव अवसेसा च तेभूमका सङ्खारा उदयब्बयपीळितत्ता ‘सङ्खारदुक्खं’ नाम. तथा पीळनं पन मग्गफलानम्पि अत्थि. तस्मा एते धम्मा दुक्खसच्चपरियापन्नत्तेन सङ्खारदुक्खं नामाति वेदितब्बा. कण्णसूलदन्तसूलरागजपरिळाहदोसजपरिळाहादि कायिकचेतसिको आबाधो पुच्छित्वा जानितब्बतो उपक्कमस्स च अपाकटभावतो ‘पटिच्छन्नदुक्खं’ नाम, अपाकटदुक्खन्तिपि वुच्चति. द्वत्तिंसकम्मकारणादिसमुट्ठानो आबाधो अपुच्छित्वाव जानितब्बतो उपक्कमस्स च पाकटभावतो ‘अप्पटिच्छन्नदुक्खं’ नाम, पाकटदुक्खन्तिपि वुच्चति. ठपेत्वा दुक्खदुक्खं सेसं दुक्खसच्चविभङ्गे आगतं जातिआदि सब्बम्पि तस्स तस्स दुक्खस्स वत्थुभावतो ‘परियायदुक्खं’ नाम. दुक्खदुक्खं ‘निप्परियायदुक्खं’ नाम.
तत्थ परियायदुक्खं निप्परियायदुक्खन्ति इमस्मिं पदद्वये ठत्वा दुक्खं अरियसच्चं कथेतब्बं. अरियसच्चञ्च नामेतं पाळियं सङ्खेपतोपि आगच्छति वित्थारतोपि. सङ्खेपतो आगतट्ठाने सङ्खेपेनपि वित्थारेनपि कथेतुं वट्टति. वित्थारतो आगतट्ठाने पन वित्थारेनेव कथेतुं वट्टति, न सङ्खेपेन. तं इदं इमस्मिं ठाने वित्थारेन आगतन्ति वित्थारेनेव कथेतब्बं. तस्मा यं तं निद्देसवारे ‘‘तत्थ कतमं दुक्खं अरियसच्चं? जातिपि दुक्खा’’तिआदीनि पदानि गहेत्वा ‘‘जाति वेदितब्बा, जातिया दुक्खट्ठो वेदितब्बो’’तिआदि वुत्तं. तत्थ जातिआदीनि ताव ‘‘तत्थ कतमा जाति? या तेसं तेसं सत्तानं तम्हि तम्हि सत्तनिकाये जाति सञ्जाती’’ति इमस्स पन पदभाजनीयस्स वसेन वेदितब्बानि.
१९१. तत्रायं अत्थवण्णना – तेसं तेसं सत्तानन्ति अयं सङ्खेपतो अनेकेसं सत्तानं साधारणनिद्देसो. या देवदत्तस्स जाति, या सोमदत्तस्स जातीति एवञ्हि दिवसम्पि कथियमाने नेव सत्ता परियादानं गच्छन्ति, न सब्बं अपरत्थदीपनं सिज्झति. इमेहि पन द्वीहि पदेहि न कोचि सत्तो अपरियादिन्नो होति, न किञ्चि अपरत्थदीपनं न सिज्झति. तेन वुत्तं – ‘‘या तेसं तेसं सत्तान’’न्ति. तम्हि तम्हीति अयं जातिगतिवसेन अनेकेसं सत्तनिकायानं साधारणनिद्देसो. सत्तनिकायेति सत्तानं निकाये, सत्तघटायं सत्तसमूहेति अत्थो.
जातीति अयं जातिसद्दो अनेकत्थो. तथा हेस ‘‘एकम्पि जातिं, द्वेपि जातियो’’ति (पारा. १२; म. नि. २.२५७) एत्थ भवे आगतो. ‘‘अत्थि विसाखे, निगण्ठा नाम समणजातिका’’ति (अ. नि. ३.७१) एत्थ निकाये. ‘‘तिरिया नाम तिणजाति नाभिया उग्गन्त्वा नभं आहच्च ठिता अहोसी’’ति (अ. नि. ५.१९६) एत्थ पञ्ञत्तियं. ‘‘जाति द्वीहि खन्धेहि सङ्गहिता’’ति (धातु. ७१) एत्थ सङ्खतलक्खणे. ‘‘यं, भिक्खवे, मातुकुच्छिम्हि पठमं चित्तं उप्पन्नं, पठमं विञ्ञाणं पातुभूतं, तदुपादाय सावस्स जाती’’ति (महाव. १२४) एत्थ पटिसन्धियं. ‘‘सम्पतिजातो, आनन्द, बोधिसत्तो’’ति (म. नि. ३.२०७) एत्थ पसूतियं. ‘‘अनुपक्कुट्ठो जातिवादेना’’ति (दी. नि. १.३३१) एत्थ कुले. ‘‘यतोहं, भगिनि, अरियाय जातिया जातो’’ति (म. नि. २.३५१) एत्थ अरियसीले. इध पनायं सविकारेसु पठमाभिनिब्बत्तक्खन्धेसु वत्तति. तस्मा जायमानकवसेन जातीति इदमेत्थ सभावपच्चत्तं. सञ्जायनवसेन सञ्जातीति उपसग्गेन पदं वड्ढितं. ओक्कमनवसेन ओक्कन्ति. जायनट्ठेन वा जाति, सा अपरिपुण्णायतनवसेन युत्ता. सञ्जायनट्ठेन सञ्जाति, सा परिपुण्णायतनवसेन युत्ता. ओक्कमनट्ठेन ओक्कन्ति, सा अण्डजजलाबुजवसेन युत्ता. ते हि अण्डकोसञ्च वत्थिकोसञ्च ओक्कमन्ति, ओक्कमन्तापि पविसन्ता विय पटिसन्धिं गण्हन्ति. अभिनिब्बत्तनट्ठेन अभिनिब्बत्ति. सा संसेदजओपपातिकवसेन युत्ता. ते हि पाकटा एव हुत्वा निब्बत्तन्ति. अयं ताव सम्मुतिकथा.
इदानि परमत्थकथा होति. खन्धा एव हि परमत्थतो पातुभवन्ति, न सत्ता. तत्थ च खन्धानन्ति एकवोकारभवे एकस्स, चतुवोकारभवे चतुन्नं, पञ्चवोकारभवे पञ्चन्नं गहणं वेदितब्बं. पातुभावोति उप्पत्ति. आयतनानन्ति एत्थ तत्र तत्र उप्पज्जमानायतनवसेन सङ्गहो वेदितब्बो. पटिलाभोति सन्ततियं पातुभावोयेव; पातुभवन्तानेव हि तानि पटिलद्धानि नाम होन्ति. अयं वुच्चति जातीति अयं जाति नाम कथियति. सा पनेसा तत्थ तत्थ भवे पठमाभिनिब्बत्तिलक्खणा, नीय्यातनरसा, अतीतभवतो इध उम्मुज्जनपच्चुपट्ठाना, फलवसेन दुक्खविचित्ततापच्चुपट्ठाना वा.
इदानि ‘जातिया दुक्खट्ठो वेदितब्बो’ति अयञ्हि जाति सयं न दुक्खा, दुक्खुप्पत्तिया पन वत्थुभावेन दुक्खाति वुत्ता. कतरदुक्खस्स पनायं वत्थूति? यं तं बालपण्डितसुत्तादीसु (म. नि. ३.२४६ आदयो) भगवतापि उपमावसेन पकासितं आपायिकंदुक्खं, यञ्च सुगतियं मनुस्सलोके गब्भोक्कन्तिमूलकादिभेदं दुक्खं उप्पज्जति, तस्स सब्बस्सापि एसा वत्थु. तत्रिदं गब्भोक्कन्तिमूलकादिभेदं दुक्खं – अयञ्हि सत्तो मातुकुच्छिम्हि निब्बत्तमानो न उप्पलपदुमपुण्डरीकादीसु निब्बत्तति. अथ खो हेट्ठा आमासयस्स उपरि पक्कासयस्स उदरपटलपिट्ठिकण्डकानं वेमज्झे परमसम्बाधे तिब्बन्धकारे नानाकुणपगन्धपरिभाविते असुचिपरमदुग्गन्धपवनविचरिते अधिमत्तजेगुच्छे कुच्छिप्पदेसे पूतिमच्छपूतिकुम्मासचन्दनिकादीसु किमि विय निब्बत्तति. सो तत्थ निब्बत्तो दस मासे मातुकुच्छिसम्भवेन उस्मना पुटपाकं विय पच्चमानो पिट्ठपिण्डि विय सेदियमानो समिञ्जनपसारणादिरहितो अधिमत्तं दुक्खं पच्चनुभोतीति. इदं ताव ‘गब्भोक्कन्तिमूलकं’ दुक्खं.
यं पन सो मातु सहसा उपक्खलनगमननिसीदनउट्ठानपरिवत्तनादीसु सुराधुत्तहत्थगतो एळको विय अहिगुण्ठिकहत्थगतो सप्पपोतको विय च आकड्ढनपरिकड्ढनओधुनननिद्धुननादिना उपक्कमेन अधिमत्तं दुक्खमनुभवति, यञ्च मातु सीतुदकपानकाले सीतनरकूपपन्नो विय, उण्हयागुभत्तादिअज्झोहरणकाले अङ्गारवुट्ठिसम्परिकिण्णो विय, लोणम्बिलादिअज्झोहरणकाले खारापटिच्छकादिकम्मकारणप्पत्तो विय तिब्बं दुक्खमनुभोति – इदं ‘गब्भपरिहरणमूलकं’ दुक्खं.
यं पनस्स मूळ्हगब्भाय मातुया मित्तामच्चसुहज्जादीहिपि अदस्सनारहे दुक्खुप्पत्तिट्ठाने छेदनफालनादीहि दुक्खं उप्पज्जति – इदं ‘गब्भविपत्तिमूलकं’ दुक्खं. यं विजायमानाय मातुया कम्मजेहि वातेहि परिवत्तेत्वा नरकपपातं विय अतिभयानकं योनिमग्गं पटिपातियमानस्स परमसम्बाधेन योनिमुखेन ताळच्छिग्गळेन विय निक्कड्ढियमानस्स महानागस्स नरकसत्तस्स विय च सङ्घाटपब्बतेहि विचुण्णियमानस्स दुक्खं उप्पज्जति – इदं ‘विजायनमूलकं’ दुक्खं. यं पन जातस्स तरुणवणसदिसस्स सुकुमारसरीरस्स हत्थग्गहणन्हापनधोवनचोळपरिमज्जनादिकाले सूचिमुखखुरधारविज्झनफालनसदिसं दुक्खं उप्पज्जति – इदं मातुकुच्छितो ‘बहि निक्खमनमूलकं’ दुक्खं. यं ततो परं पवत्तियं अत्तनाव अत्तानं वधन्तस्स, अचेलकवतादिवसेन आतापनपरितापनानुयोगमनुयुत्तस्स, कोधवसेन अभुञ्जन्तस्स, उब्बन्धन्तस्स च दुक्खं होति – इदं ‘अत्तूपक्कममूलकं’ दुक्खं.
यं पन परतो वधबन्धनादीनि अनुभवन्तस्स दुक्खं उप्पज्जति – इदं ‘परूपक्कममूलकं’ दुक्खन्ति. इति इमस्स सब्बस्सापि दुक्खस्स अयं जाति वत्थुमेव होतीति. तेनेतं वुच्चति –
जायेथ नो चे नरकेसु सत्तो,
तत्थग्गिदाहादिकमप्पसय्हं;
लभेथ दुक्खं नु कुहिं पतिट्ठं,
इच्चाह दुक्खाति मुनीध जाति.
दुक्खं तिरच्छेसु कसापतोद-
दण्डाभिघातादिभवं अनेकं;
यं तं कथं तत्थ भवेय्य जातिं,
विना तहिं जाति ततोपि दुक्खा.
पेतेसु दुक्खं पन खुप्पिपासा-
वातातपादिप्पभवं विचित्तं;
यस्मा अजातस्स न तत्थ अत्थि,
तस्मापि दुक्खं मुनि जातिमाह.
तिब्बन्धकारे च असय्हसीते,
लोकन्तरे यं असुरेसु दुक्खं;
न तं भवे तत्थ न चस्स जाति,
यतो अयं जाति ततोपि दुक्खा.
यञ्चापि गूथनरके विय मातुगब्भे,
सत्तो वसं चिरमतो बहि निक्खमनञ्च;
पप्पोति दुक्खमतिघोरमिदम्पि नत्थि,
जातिं विना इतिपि जातिरयञ्हि दुक्खा.
किं भासितेन बहुना ननु यं कुहिञ्चि,
अत्थीध किञ्चिदपि दुक्खमिदं कदाचि;
नेवत्थि जातिविरहे यदतो महेसी,
दुक्खाति सब्बपठमं इममाह जातिन्ति.
जरानिद्देसो
१९२. जरानिद्देसे जराति सभावपच्चत्तं. जीरणताति आकारनिद्देसो. खण्डिच्चन्तिआदयो तयो कालातिक्कमे किच्चनिद्देसा. पच्छिमा द्वे पकतिनिद्देसा. अयञ्हि जराति इमिना पदेन सभावतो दीपिता, तेनस्सा इदं सभावपच्चत्तं. जीरणताति इमिना आकारतो, तेनस्सायं आकारनिद्देसो. खण्डिच्चन्ति इमिना कालातिक्कमे दन्तनखानं खण्डितभावकरणकिच्चतो. पालिच्चन्ति इमिना केसलोमानं पलितभावकरणकिच्चतो. वलित्तचताति इमिना मंसं मिलापेत्वा तचे वलित्तभावकरणकिच्चतो दीपिता. तेनस्सा इमे खण्डिच्चन्ति आदयो तयो कालातिक्कमे किच्चनिद्देसा. तेहि इमेसं विकारानं दस्सनवसेन पाकटीभूताति पाकटजरा दस्सिता. यथेव हि उदकस्स वा वातस्स वा अग्गिनो वा तिणरुक्खादीनं संसग्गपलिभग्गताय वा झामताय वा गतमग्गो पाकटो होति, न च सो गतमग्गो तानेव उदकादीनि, एवमेव जराय दन्तादीसु खण्डिच्चादिवसेन गतमग्गो पाकटो, चक्खुं उम्मीलेत्वापि गय्हति. न च खण्डिच्चादीनेव जरा; न हि जरा चक्खुविञ्ञेय्या होति.
आयुनो संहानि इन्द्रियानं परिपाकोति इमेहि पन पदेहि कालातिक्कमेयेव अभिब्यत्ताय आयुक्खयचक्खादिइन्द्रियपरिपाकसङ्खाताय पकतिया दीपिता. तेनस्सिमे पच्छिमा द्वे पकतिनिद्देसाति वेदितब्बा. तत्थ यस्मा जरं पत्तस्स आयु हायति तस्मा जरा ‘‘आयुनो संहानी’’ति फलूपचारेन वुत्ता. यस्मा दहरकाले सुप्पसन्नानि सुखुमम्पि अत्तनो विसयं सुखेनेव गण्हनसमत्थानि चक्खादीनि इन्द्रियानि जरं पत्तस्स परिपक्कानि आलुळितानि अविसदानि ओळारिकम्पि अत्तनो विसयं गहेतुं असमत्थानि होन्ति, तस्मा ‘‘इन्द्रियानं परिपाको’’ति फलूपचारेनेव वुत्ता.
सा पनेसा एवं निद्दिट्ठा सब्बापि जरा पाकटा पटिच्छन्नाति दुविधा होति. तत्थ दन्तादीसु खण्डादिभावदस्सनतो रूपधम्मेसु जरा ‘पाकटजरा’ नाम. अरूपधम्मेसु पन जरा तादिसस्स विकारस्स अदस्सनतो ‘पटिच्छन्नजरा’ नाम. तत्थ य्वायं खण्डादिभावो दिस्सति, सो तादिसानं दन्तादीनं सुविञ्ञेय्यत्ता वण्णोयेव. तं चक्खुना दिस्वा मनोद्वारेन चिन्तेत्वा ‘‘इमे दन्ता जराय पहटा’’ति जरं जानाति, उदकट्ठाने बद्धानि गोसिङ्गादीनि ओलोकेत्वा हेट्ठा उदकस्स अत्थिभावं जाननं विय. पुन अवीचि सवीचीति एवम्पि अयं जरा दुविधा होति. तत्थ मणिकनकरजतपवाळचन्दसूरियादीनं मन्ददसकादीसु पाणीनं विय च पुप्फफलपल्लवादीसु अपाणीनं विय च अन्तरन्तरा वण्णविसेसादीनं दुब्बिञ्ञेय्यत्ता जरा ‘अवीचिजरा’ नाम, निरन्तरजराति अत्थो. ततो अञ्ञेसु पन यथावुत्तेसु अन्तरन्तरा वण्णविसेसादीनं सुविञ्ञेय्यत्ता जरा ‘सवीचिजरा’ नाम.
तत्थ सवीचिजरा उपादिन्नानुपादिन्नकवसेन एवं दीपेतब्बा – दहरकुमारकानञ्हि पठममेव खीरदन्ता नाम उट्ठहन्ति, न ते थिरा. तेसु पन पतितेसु पुन दन्ता उट्ठहन्ति. ते पठममेव सेता होन्ति, जरावातेन पन पहटकाले काळका होन्ति. केसा पन पठममेव तम्बापि होन्ति काळकापि सेतापि. छवि पन सलोहितिका होति. वड्ढन्तानं वड्ढन्तानं ओदातानं ओदातभावो, काळकानं काळकभावो पञ्ञायति, जरावातेन पन पहटकाले वळिं गण्हाति. सब्बम्पि सस्सं वपितकाले सेतं होति, पच्छा नीलं, जरावातेन पन पहटकाले पण्डुकं होति. अम्बङ्कुरेनापि दीपेतुं वट्टति एव. अयं वुच्चति जराति अयं जरा नाम कथियति. सा पनेसा खन्धपरिपाकलक्खणा, मरणूपनयनरसा, योब्बनविनासपच्चुपट्ठाना.
‘जराय दुक्खट्ठो वेदितब्बो’ति एत्थ पन अयम्पि सयं न दुक्खा, दुक्खस्स पन वत्थुभावेन दुक्खाति वुत्ता. कतरस्स दुक्खस्स? कायदुक्खस्स चेव दोमनस्सदुक्खस्स च. जिण्णस्स हि अत्तभावो जरसकटं विय दुब्बलो होति, ठातुं वा गन्तुं वा निसीदितुं वा वायमन्तस्स बलवं कायदुक्खं उप्पज्जति; पुत्तदारे यथापुरे असल्लक्खेन्ते दोमनस्सं उप्पज्जति. इति इमेसं द्विन्नम्पि दुक्खानं वत्थुभावेन दुक्खाति वेदितब्बा. अपिच –
अङ्गानं सिथिलभावा, इन्द्रियानं विकारतो;
योब्बनस्स विनासेन, बलस्स उपघाततो.
विप्पवासा सतादीनं, पुत्तदारेहि अत्तनो;
अपसादनीयतो चेव, भीय्यो बालत्तपत्तिया.
पप्पोति दुक्खं यं मच्चो, कायिकं मानसं तथा;
सब्बमेतं जराहेतु, यस्मा तस्मा जरा दुखाति.
मरणनिद्देसो
१९३. मरणनिद्देसे चवनकवसेन चुति; एकचतुपञ्चक्खन्धाय चुतिया सामञ्ञवचनमेतं. चवनताति भाववचनेन लक्खणनिदस्सनं. भेदोति चुतिखन्धानं भङ्गुप्पत्तिपरिदीपनं. अन्तरधानन्ति घटस्स विय भिन्नस्स भिन्नानं चुतिखन्धानं येन केनचि परियायेन ठानाभावपरिदीपनं. मच्चु मरणन्ति मच्चुसङ्खातं मरणं. कालो नाम अन्तको, तस्स किरिया कालकिरिया. एत्तावता सम्मुतिया मरणं दीपितं होति.
इदानि परमत्थेन दीपेतुं खन्धानं भेदोतिआदिमाह. परमत्थेन हि खन्धायेव भिज्जन्ति, न सत्तो नाम कोचि मरति. खन्धेसु पन भिज्जमानेसु सत्तो मरति भिन्नेसु मतोति वोहारो होति. एत्थ च चतुपञ्चवोकारवसेन खन्धानं भेदो, एकवोकारवसेन कळेवरस्स निक्खेपो; चतुवोकारवसेन वा खन्धानं भेदो, सेसद्वयवसेन कळेवरस्स निक्खेपो वेदितब्बो. कस्मा? भवद्वयेपि रूपकायसङ्खातस्स कळेवरस्स सम्भवतो. यस्मा वा चातुमहाराजिकादीसु खन्धा भिज्जन्तेव, न किञ्चि निक्खिपति, तस्मा तेसं वसेन खन्धानं भेदो. मनुस्सादीसु कळेवरस्स निक्खेपो. एत्थ च कळेवरस्स निक्खेपकरणतो मरणं ‘‘कळेवरस्स निक्खेपो’’ति वुत्तं.
जीवितिन्द्रियस्स उपच्छेदोति इमिना इन्द्रियबद्धस्सेव मरणं नाम होति, अनिन्द्रियबद्धस्स मरणं नाम नत्थीति दस्सेति. ‘सस्सं मतं, रुक्खो मतो’ति इदं पन वोहारमत्तमेव. अत्थतो पन एवरूपानि वचनानि सस्सादीनं खयवयभावमेव दीपेन्ति. इदं वुच्चति मरणन्ति इदं सब्बम्पि मरणं नाम कथियति.
अपिचेत्थ खणिकमरणं, सम्मुतिमरणं, समुच्छेदमरणन्ति अयम्पि भेदो वेदितब्बो. तत्थ ‘खणिकमरणं’ नाम पवत्ते रूपारूपधम्मानं भेदो. ‘तिस्सो मतो, फुस्सो मतो’ति इदं ‘सम्मुतिमरणं’ नाम. खीणासवस्स अप्पटिसन्धिका कालकिरिया ‘समुच्छेदमरणं’ नाम. इमस्मिं पनत्थे सम्मुतिमरणं अधिप्पेतं. जातिक्खयमरणं, उपक्कममरणं, सरसमरणं, आयुक्खयमरणं, पुञ्ञक्खयमरणन्तिपि तस्सेव नामं. तयिदं चुतिलक्खणं, वियोगरसं, विप्पवासपच्चुपट्ठानं.
‘मरणस्स दुक्खट्ठो वेदितब्बो’ति एत्थ पन इदम्पि सयं न दुक्खं, दुक्खस्स पन वत्थुभावेन दुक्खन्ति वुत्तं. मरणन्तिकापि हि सारीरिका वेदना, पटिवाते गहिता आदित्ततिणुक्का विय, सरीरं निदहन्ति. नरकनिमित्तादीनं उपट्ठानकाले बलवदोमनस्सं उप्पज्जति. इति इमेसं द्विन्नम्पि दुक्खानं वत्थुभावेन दुक्खन्ति वेदितब्बं. अपि च –
पापस्स पापकम्मादि, निमित्तमनुपस्सतो;
भद्दस्सापसहन्तस्स, वियोगं पियवत्थुकं.
मीयमानस्स यं दुक्खं, मानसं अविसेसतो;
सब्बेसञ्चापि यं सन्धि-बन्धनच्छेदनादिकं.
वितुज्जमानमम्मानं, होति दुक्खं सरीरजं;
असय्हमप्पटिकारं, दुक्खस्सेतस्सिदं यतो;
मरणं वत्थु तेनेतं, दुक्खमिच्चेव भासितन्ति.
अपिच इमानि जातिजरामरणानि नाम इमेसं सत्तानं वधकपच्चामित्ता विय ओतारं गवेसन्तानि विचरन्ति. यथा हि पुरिसस्स तीसु पच्चामित्तेसु ओतारापेक्खेसु विचरन्तेसु एको वदेय्य – ‘‘अहं असुकअरञ्ञस्स नाम वण्णं कथेत्वा एतं आदाय तत्थ गमिस्सामि, एत्थ मय्हं दुक्करं नत्थी’’ति. दुतियो वदेय्य ‘‘अहं तव एतं गहेत्वा गतकाले पोथेत्वा दुब्बलं करिस्सामि, एत्थ मय्हं दुक्करं नत्थी’’ति. ततियो वदेय्य – ‘‘तया एतस्मिं पोथेत्वा दुब्बले कते तिण्हेन असिना सीसच्छेदनं नाम मय्हं भारो होतू’’ति. ते एवं वत्वा तथा करेय्युं.
तत्थ पठमपच्चामित्तस्स अरञ्ञस्स वण्णं कथेत्वा तं आदाय तत्थ गतकालो विय सुहज्जञातिमण्डलतो निक्कड्ढित्वा यत्थ कत्थचि निब्बत्तापनं नाम जातिया किच्चं. दुतियस्स पोथेत्वा दुब्बलकरणं विय निब्बत्तक्खन्धेसु निपतित्वा पराधीनमञ्चपरायणभावकरणं जराय किच्चं. ततियस्स तिण्हेन असिना सीसच्छेदनं विय जीवितक्खयपापनं मरणस्स किच्चन्ति वेदितब्बं.
अपिचेत्थ जातिदुक्खं सादीनवमहाकन्तारप्पवेसो विय दट्ठब्बं. जरादुक्खं तत्थ अन्नपानरहितस्स दुब्बल्यं विय दट्ठब्बं. मरणदुक्खं दुब्बलस्स इरियापथपवत्तने विहतपरक्कमस्स वाळादीहि अनयब्यसनापादनं विय दट्ठब्बन्ति.
सोकनिद्देसो
१९४. सोकनिद्देसे ब्यसतीति ब्यसनं; हितसुखं खिपति विद्धंसेतीति अत्थो. ञातीनं ब्यसनं ञातिब्यसनं; चोररोगभयादीहि ञातिक्खयो ञातिविनासोति अत्थो. तेन ञातिब्यसनेन फुट्ठस्साति अज्झोत्थटस्स अभिभूतस्स समन्नागतस्साति अत्थो. सेसेसुपि एसेव नयो. अयं पन विसेसो – भोगानं ब्यसनं भोगब्यसनं; राजचोरादिवसेन भोगक्खयो भोगविनासोति अत्थो. रोगोयेव ब्यसनं रोगब्यसनं; रोगो हि आरोग्यं ब्यसति विनासेतीति ब्यसनं. सीलस्स ब्यसनं सीलब्यसनं; दुस्सील्यस्सेतं नामं. सम्मादिट्ठिं विनासयमाना उप्पन्ना दिट्ठियेव ब्यसनं दिट्ठिब्यसनं. एत्थ च पुरिमानि द्वे अनिप्फन्नानि, पच्छिमानि तीणि निप्फन्नानि तिलक्खणब्भाहतानि. पुरिमानि च तीणि नेव कुसलानि न अकुसलानि. सीलदिट्ठिब्यसनद्वयं अकुसलं.
अञ्ञतरञ्ञतरेनाति गहितेसु वा येन केनचि अग्गहितेसु वा मित्तामच्चब्यसनादीसु येन केनचि. समन्नागतस्साति समनुबन्धस्स अपरिमुच्चमानस्स. अञ्ञतरञ्ञतरेन दुक्खधम्मेनाति येन केनचि सोकदुक्खस्स उप्पत्तिहेतुना. सोकोति सोचनकवसेन सोको; इदं तेहि कारणेहि उपज्जनकसोकस्स सभावपच्चत्तं. सोचनाति सोचनाकरो. सोचितत्तन्ति सोचितभावो. अन्तोसोकोति अब्भन्तरे सोको. दुतियपदं उपसग्गवसेन वड्ढितं. सो हि अब्भन्तरे सुक्खापेन्तो विय परिसुक्खापेन्तो विय उप्पज्जतीति ‘‘अन्तोसोको अन्तोपरिसोको’’ति वुच्चति.
चेतसो परिज्झायनाति चित्तस्स झायनाकारो. सोको हि उप्पज्जमानो अग्गि विय चित्तं झापेति परिदहति, ‘‘चित्तं मे झामं, न मे किञ्चि पटिभाती’’ति वदापेति. दुक्खितो मनो दुम्मनो, तस्स भावो दोमनस्सं. अनुपविट्ठट्ठेन सोकोव सल्लन्ति सोकसल्लं. अयं वुच्चति सोकोति अयं सोको नाम कथियति. सो पनायं किञ्चापि अत्थतो दोमनस्सवेदनाव होति, एवं सन्तेपि अन्तोनिज्झानलक्खणो, चेतसो परिनिज्झायनरसो, अनुसोचनपच्चुपट्ठानो.
‘सोकस्स दुक्खट्ठो वेदितब्बो’ति एत्थ पन अयं सभावदुक्खत्ता चेव दुक्खस्स च वत्थुभावेन दुक्खोति वुत्तो. कतरदुक्खस्साति? कायिकदुक्खस्स चेव जवनक्खणे च दोमनस्सदुक्खस्स. सोकवेगेन हि हदये महागण्डो उट्ठहित्वा परिपच्चित्वा भिज्जति, मुखतो वा काळलोहितं निक्खमति, बलवं कायदुक्खं उप्पज्जति. ‘‘एत्तका मे ञातयो खयं गता, एत्तका मे भोगा’’ति चिन्तेन्तस्स च बलवं दोमनस्सं उप्पज्जति. इति इमेसं द्विन्नं दुक्खानं वत्थुभावेनपेस दुक्खोति वेदितब्बो. अपिच –
सत्तानं हदयं सोको, सल्लं विय वितुज्जति;
अग्गितत्तोव नाराचो, भुसञ्च डहते पुन.
समावहति च ब्याधि-जरामरणभेदनं;
दुक्खम्पि विविधं यस्मा, तस्मा दुक्खोति वुच्चतीति.
परिदेवनिद्देसो
१९५. परिदेवनिद्देसे ‘मय्हं धीता, मय्हं पुत्तो’ति एवं आदिस्स आदिस्स देवन्ति रोदन्ति एतेनाति आदेवो. तं तं वण्णं परिकित्तेत्वा परिकित्तेत्वा देवन्ति एतेनाति परिदेवो. ततो परानि द्वे द्वे पदानि पुरिमद्वयस्सेव आकारभावनिद्देसवसेन वुत्तानि. वाचाति वचनं. पलापोति तुच्छं निरत्थकवचनं. उपड्ढभणितअञ्ञभणितादिवसेन विरूपो पलापो विप्पलापो. लालप्पोति पुनप्पुनं लपनं. लालप्पनाकारो लालप्पना. लालप्पितस्स भावो लालप्पितत्तं. अयं वुच्चति परिदेवोति अयं परिदेवो नाम कथियति. सो लालप्पनलक्खणो, गुणदोसपरिकित्तनरसो, सम्भमपच्चुपट्ठानो.
‘परिदेवस्स दुक्खट्ठो वेदितब्बो’ति एत्थ पन अयम्पि सयं न दुक्खो, कायदुक्खदोमनस्सदुक्खानं पन वत्थुभावेन दुक्खोति वुत्तो. परिदेवन्तो हि अत्तनो खन्धं मुट्ठीहि पोथेति, उभोहि हत्थेहि उरं पहरति पिंसति, सीसेन भित्तिया सद्धिं युज्झति. तेनस्स बलवं कायदुक्खं उप्पज्जति. ‘एत्तका मे ञातयो खयं वयं अब्भत्थं गता’तिआदीनि चिन्तेति. तेनस्स बलवं दोमनस्सं उप्पज्जति. इति इमेसं द्विन्नम्पि दुक्खानं वत्थुभावेन दुक्खोति वेदितब्बो. अपिच –
यं सोकसल्लविहतो परिदेवमानो,
कण्ठोट्ठतालुतलसोसजमप्पसय्हं;
भिय्योधिमत्तमधिगच्छतियेव दुक्खं,
दुक्खोति तेन भगवा परिदेवमाहाति.
दुक्खदोमनस्सनिद्देसो
१९६-७. दुक्खदोमनस्सनिद्देसा हेट्ठा धम्मसङ्गहट्ठकथायं वण्णितत्ता पाकटा एव. लक्खणादीनि पन तेसं तत्थ वुत्तानेव.
‘दुक्खस्स दुक्खट्ठो वेदितब्बो, दोमनस्सस्स दुक्खट्ठो वेदितब्बो’ति एत्थ पन उभयम्पेतं सयञ्च दुक्खत्ता कायिकचेतसिकदुक्खानञ्च वत्थुभावेन दुक्खन्ति वुत्तं. हत्थपादानञ्हि कण्णनासिकानञ्च छेदनदुक्खेन दुक्खितस्स, अनाथसालायं उच्छिट्ठकपालं पुरतो कत्वा निपन्नस्स, वणमुखेहि पुळुवकेसु निक्खमन्तेसु बलवं कायदुक्खं उप्पज्जति; नानारङ्गरत्तवत्थमनुञ्ञालङ्कारं नक्खत्तं कीळन्तं महाजनं दिस्वा बलवदोमनस्सं उप्पज्जति. एवं ताव दुक्खस्स द्विन्नम्पि दुक्खानं वत्थुभावो वेदितब्बो. अपिच –
पीळेति कायिकमिदं, दुक्खं दुक्खञ्च मानसं भिय्यो;
जनयति यस्मा तस्मा, दुक्खन्ति विसेसतो वुत्तन्ति.
चेतोदुक्खसमप्पिता पन केसे पकिरिय उरानि पतिपिसेन्ति, आवट्टन्ति, विवट्टन्ति, छिन्नपपातं पपतन्ति, सत्थं आहरन्ति, विसं खादन्ति, रज्जुया उब्बन्धन्ति, अग्गिं पविसन्ति. तं तं विपरीतं वत्थुं तथा तथा विप्पटिसारिनो परिडय्हमानचित्ता चिन्तेन्ति. एवं दोमनस्सस्स उभिन्नम्पि दुक्खानं वत्थुभावो वेदितब्बो. अपिच –
पीळेति यतो चित्तं, कायस्स च पीळनं समावहति;
दुक्खन्ति दोमनस्सम्पि, दोमनस्सं ततो अहूति.
उपायासनिद्देसो
१९८. उपायासनिद्देसे आयासनट्ठेन आयासो; संसीदनविसीदनाकारप्पवत्तस्स चित्तकिलमथस्सेतं नामं. बलवं आयासो उपायासो. आयासितभावो आयासितत्तं. उपायासितभावो उपायासितत्तं. अयं वुच्चति उपायासोति अयं उपायासो नाम कथियति. सो पनेस ब्यासत्तिलक्खणो, नित्थुननरसो, विसादपच्चुपट्ठानो.
‘उपायासस्स दुक्खट्ठो वेदितब्बो’ति एत्थ पन अयम्पि सयं न दुक्खो, उभिन्नम्पि दुक्खानं वत्थुभावेन दुक्खोति वुत्तो. कुपितेन हि रञ्ञा इस्सरियं अच्छिन्दित्वा हतपुत्तभातिकानं आणत्तवधानं भयेन अटविं पविसित्वा निलीनानं महाविसादप्पत्तानं दुक्खट्ठानेन दुक्खसेय्याय दुक्खनिसज्जाय बलवं कायदुक्खं उप्पज्जति. ‘एत्तका नो ञातका, एत्तका भोगा नट्ठा’ति चिन्तेन्तानं बलवदोमनस्सं उप्पज्जति. इति इमेसं द्विन्नम्पि दुक्खानं वत्थुभावेन दुक्खोति वेदितब्बोति. अपिच –
चित्तस्स परिदहना, कायस्स विसादना च अधिमत्तं;
यं दुक्खमुपायासो, जनेति दुक्खो ततो वुत्तो.
एत्थ च मन्दग्गिना अन्तोभाजनेयेव तेलादीनं पाको विय सोको. तिक्खग्गिना पच्चमानस्स भाजनतो बहिनिक्खमनं विय परिदेवो. बहिनिक्खन्तावसेसस्स निक्खमितुम्पि अप्पहोन्तस्स अन्तोभाजनेयेव याव परिक्खया पाको विय उपायासो दट्ठब्बो.
अप्पियसम्पयोगनिद्देसो
१९९. अप्पियसम्पयोगनिद्देसे यस्साति ये अस्स. अनिट्ठाति अपरियेसिता. परियेसिता वा होन्तु अपरियेसिता वा, नाममेवेतं अमनापारम्मणानं. मनस्मिं न कमन्ति, न पविसन्तीति अकन्ता. मनस्मिं न अप्पियन्ति, न वा मनं वड्ढेन्तीति अमनापा. रूपातिआदि तेसं सभावनिदस्सनं. अनत्थं कामेन्ति इच्छन्तीति अनत्थकामा. अहितं कामेन्ति इच्छन्तीति अहितकामा. अफासुकं दुक्खविहारं कामेन्ति इच्छन्तीति अफासुककामा. चतूहि योगेहि खेमं निब्भयं विवट्टं न इच्छन्ति, सभयं वट्टमेव नेसं कामेन्ति इच्छन्तीति आयोगक्खेमकामा.
अपिच सद्धादीनं वुद्धिसङ्खातस्स अत्थस्स अकामनतो तेसंयेव हानिसङ्खातस्स अनत्थस्स च कामनतो अनत्थकामा. सद्धादीनंयेव उपायभूतस्स हितस्स अकामनतो सद्धाहानिआदीनं उपायभूतस्स अहितस्स च कामनतो अहितकामा. फासुकविहारस्स अकामनतो अफासुकविहारस्स च कामनतो अफासुककामा. यस्स कस्सचि निब्भयस्स अकामनतो भयस्स च कामनतो अयोगक्खेमकामाति एवम्पेत्थ अत्थो दट्ठब्बो.
सङ्गतीति गन्त्वा संयोगो. समागमोति आगतेहि संयोगो. समोधानन्ति ठाननिसज्जादीसु सहभावो. मिस्सीभावोति सब्बकिच्चानं सहकरणं. अयं सत्तवसेन योजना. सङ्खारवसेन पन यं लब्भति तं गहेतब्बं. अयं वुच्चतीति अयं अप्पियसम्पयोगो नाम कथियति. सो अनिट्ठसमोधानलक्खणो, चित्तविघातकरणरसो, अनत्थभावपच्चुपट्ठानो.
सो अत्थतो एको धम्मो नाम नत्थि. केवलं अप्पियसम्पयुत्तानं दुविधस्सापि दुक्खस्स वत्थुभावतो दुक्खोति वुत्तो. अनिट्ठानि हि वत्थूनि समोधानगतानि विज्झनछेदनफालनादीहि कायिकम्पि दुक्खं उप्पादेन्ति, उब्बेगजननतो मानसम्पि. तेनेतं वुच्चति –
दिस्वाव अप्पिये दुक्खं, पठमं होति चेतसि;
तदुपक्कमसम्भूत-मथ काये यतो इध.
ततो दुक्खद्वयस्सापि, वत्थुतो सो महेसिना;
दुक्खो वुत्तोति विञ्ञेय्यो, अप्पियेहि समागमोति.
पियविप्पयोगनिद्देसो
२००. पियविप्पयोगनिद्देसो वुत्तपटिपक्खनयेन वेदितब्बो. माता वातिआदि पनेत्थ अत्थकामे सरूपेन दस्सेतुं वुत्तं. तत्थ ममायतीति माता. पियायतीति पिता. भजतीति भाता. तथा भगिनी. मेत्तायन्तीति मित्ता, मिनन्तीति वा मित्ता; सब्बगुय्हेसु अन्तो पक्खिपन्तीति अत्थो. किच्चकरणीयेसु सहभावट्ठेन अमा होन्तीति अमच्चा. अयं अम्हाकं अज्झत्तिकोति एवं जानन्ति ञायन्तीति वा ञाती. लोहितेन सम्बन्धाति सालोहिता. एवमेतानि पदानि अत्थतो वेदितब्बानि. अयं वुच्चतीति अयं पियेहि विप्पयोगो नाम कथियति. सो इट्ठवत्थुवियोगलक्खणो, सोकुप्पादनरसो, ब्यसनपच्चुपट्ठानो.
सो अत्थतो एको धम्मो नाम नत्थि. केवलं पियविप्पयुत्तानं दुविधस्सापि दुक्खस्स वत्थुभावतो दुक्खोति वुत्तो. इट्ठानि हि वत्थूनि वियुज्जमानानि सरीरस्स सोसनमिलापनादिभावेन कायिकम्पि दुक्खं उप्पादेन्ति, ‘यम्पि नो अहोसि, तम्पि नो नत्थी’ति अनुसोचापनतो मानसम्पि. तेनेतं वुच्चति –
ञातिधनादिवियोगा, सोकसरसमप्पिता वितुज्जन्ति;
बाला यतो ततो यं, दुक्खोति मतो पियवियोगोति.
इच्छानिद्देसो
२०१. इच्छानिद्देसे जातिधम्मानन्ति जातिसभावानं जातिपकतिकानं. इच्छा उप्पज्जतीति तण्हा उप्पज्जति. अहो वताति पत्थना. न खो पनेतं इच्छाय पत्तब्बन्ति यं एतं ‘‘अहो वत मयं न जातिधम्मा अस्साम, न च वत नो जाति आगच्छेय्या’’ति एवं पहीनसमुदयेसु साधूसु विज्जमानं अजातिधम्मत्तं, परिनिब्बुतेसु च विज्जमानं जातिया अनागमनं इच्छितं, तं इच्छन्तस्सापि मग्गभावनाय विना अपत्तब्बतो अनिच्छन्तस्स च भावनाय पत्तब्बतो न इच्छाय पत्तब्बं नाम होति. इदम्पीति एतम्पि; उपरि सेसानि उपादाय पिकारो. यम्पिच्छन्ति येनपि धम्मेन अलब्भनेय्यं वत्थुं इच्छन्तो न लभति, तं अलब्भनेय्यवत्थुइच्छनं दुक्खन्ति वेदितब्बं. जराधम्मानन्तिआदीसुपि एसेव नयो. एवमेत्थ अलब्भनेय्यवत्थूसु इच्छाव ‘‘यम्पिच्छं न लभति तम्पि दुक्ख’’न्ति वुत्ता. सा अलब्भनेय्यवत्थुइच्छनलक्खणा, तप्परियेसनरसा, तेसं अप्पत्तिपच्चुपट्ठाना.
द्विन्नं पन दुक्खानं वत्थुभावतो दुक्खाति वुत्ता. एकच्चो हि राजा भविस्सतीति सम्भावितो होति. सो छिन्नभिन्नगणेन परिवारितो पब्बतविसमं वा वनगहनं वा पविसति. अथ राजा तं पवत्तिं ञत्वा बलकायं पेसेति. सो राजपुरिसेहि निहतपरिवारो सयम्पि लद्धप्पहारो पलायमानो रुक्खन्तरं वा पासाणन्तरं वा पविसति. तस्मिं समये महामेघो उट्ठहति, तिब्बन्धकारा काळवद्दलिका होति. अथ नं समन्ततो काळकिपिल्लिकादयो पाणा परिवारेत्वा गण्हन्ति. तेनस्स बलवकायदुक्खं उप्पज्जति. ‘मं एकं निस्साय एत्तका ञाती च भोगा च विनट्ठा’ति चिन्तेन्तस्स बलवदोमनस्सं उप्पज्जति. इति अयं इच्छा इमेसं द्विन्नम्पि दुक्खानं वत्थुभावेन दुक्खाति वेदितब्बा. अपिच –
तं तं पत्थयमानानं, तस्स तस्स अलाभतो;
यं विघातमयं दुक्खं, सत्तानं इध जायति.
अलब्भनेय्यवत्थूनं, पत्थना तस्स कारणं;
यस्मा तस्मा जिनो दुक्खं, इच्छितालाभमब्रवीति.
उपादानक्खन्धनिद्देसो
२०२. उपादानक्खन्धनिद्देसे संखित्तेनाति देसनं सन्धाय वुत्तं. दुक्खञ्हि एत्तकानि दुक्खसतानीति वा एत्तकानि दुक्खसहस्सानीति वा एत्तकानि दुक्खसतसहस्सानीति वा संखिपितुं न सक्का, देसना पन सक्का, तस्मा ‘‘दुक्खं नाम अञ्ञं किञ्चि नत्थि, संखित्तेन पञ्चुपादानक्खन्धा दुक्खा’’ति देसनं सङ्खिपेन्तो एवमाह. सेय्यथिदन्ति निपातो; तस्स ते कतमेति चेति अत्थो. रूपूपादानक्खन्धोतिआदीनं अत्थो खन्धविभङ्गे वण्णितोयेव.
‘खन्धानं दुक्खट्ठो वेदितब्बो’ति एत्थ पन –
जातिप्पभुतिकं दुक्खं, यं वुत्तं इध तादिना;
अवुत्तं यञ्च तं सब्बं, विना एते न विज्जति.
यस्मा तस्मा उपादान-क्खन्धा सङ्खेपतो इमे;
दुक्खाति वुत्ता दुक्खन्त-देसकेन महेसिना.
तथा हि इन्धनमिव पावको, लक्खमिव पहरणानि, गोरूपमिव डंसमकसादयो, खेत्तमिव लावका, गामं विय गामघातका, उपादानक्खन्धपञ्चकमेव जातिआदयो नानप्पकारेहि बाधयमाना, तिणलतादीनि विय भूमियं, पुप्फफलपल्लवादीनि विय रुक्खेसु, उपादानक्खन्धेसुयेव निब्बत्तन्ति. उपादानक्खन्धानञ्च आदिदुक्खं जाति, मज्झेदुक्खं जरा, परियोसानदुक्खं मरणं. मारणन्तिकदुक्खाभिघातेन परिडय्हमानदुक्खं सोको, तदसहनतो लालप्पनदुक्खं परिदेवो. ततो धातुक्खोभसङ्खातअनिट्ठफोट्ठब्बसमायोगतो कायस्स आबाधनदुक्खं दुक्खं. तेन बाधियमानानं पुथुज्जनानं तत्थ पटिघुप्पत्तितो चेतोबाधनदुक्खं दोमनस्सं. सोकादिवुड्ढिया जनितविसादानं अनुत्थुननदुक्खं उपायासो. मनोरथविघातप्पत्तानं इच्छाविघातदुक्खं इच्छितालाभोति एवं नानप्पकारतो उपपरिक्खियमाना उपादानक्खन्धाव दुक्खाति यदेतं एकमेकं दस्सेत्वा वुच्चमानं अनेकेहि कप्पेहि न सक्का असेसतो वत्तुं, तं सब्बम्पि दुक्खं एकजलबिन्दुम्हि सकलसमुद्दजलरसं विय येसु केसुचि पञ्चसु उपादानक्खन्धेसु सङ्खिपित्वा दस्सेतुं ‘‘संखित्तेन पञ्चुपादानक्खन्धा दुक्खा’’ति भगवा अवोचाति.
दुक्खसच्चनिद्देसवण्णना निट्ठिता.