दुक्खदोमनस्सनिद्देसो

१९६-७. दुक्खदोमनस्सनिद्देसा हेट्ठा धम्मसङ्गहट्ठकथायं वण्णितत्ता पाकटा एव. लक्खणादीनि पन तेसं तत्थ वुत्तानेव.

‘दुक्खस्स दुक्खट्ठो वेदितब्बो, दोमनस्सस्स दुक्खट्ठो वेदितब्बो’ति एत्थ पन उभयम्पेतं सयञ्च दुक्खत्ता कायिकचेतसिकदुक्खानञ्च वत्थुभावेन दुक्खन्ति वुत्तं. हत्थपादानञ्हि कण्णनासिकानञ्च छेदनदुक्खेन दुक्खितस्स, अनाथसालायं उच्छिट्ठकपालं पुरतो कत्वा निपन्नस्स, वणमुखेहि पुळुवकेसु निक्खमन्तेसु बलवं कायदुक्खं उप्पज्जति; नानारङ्गरत्तवत्थमनुञ्ञालङ्कारं नक्खत्तं कीळन्तं महाजनं दिस्वा बलवदोमनस्सं उप्पज्जति. एवं ताव दुक्खस्स द्विन्नम्पि दुक्खानं वत्थुभावो वेदितब्बो. अपिच –

पीळेति कायिकमिदं, दुक्खं दुक्खञ्च मानसं भिय्यो;

जनयति यस्मा तस्मा, दुक्खन्ति विसेसतो वुत्तन्ति.

चेतोदुक्खसमप्पिता पन केसे पकिरिय उरानि पतिपिसेन्ति, आवट्टन्ति, विवट्टन्ति, छिन्नपपातं पपतन्ति, सत्थं आहरन्ति, विसं खादन्ति, रज्जुया उब्बन्धन्ति, अग्गिं पविसन्ति. तं तं विपरीतं वत्थुं तथा तथा विप्पटिसारिनो परिडय्हमानचित्ता चिन्तेन्ति. एवं दोमनस्सस्स उभिन्नम्पि दुक्खानं वत्थुभावो वेदितब्बो. अपिच –

पीळेति यतो चित्तं, कायस्स च पीळनं समावहति;

दुक्खन्ति दोमनस्सम्पि, दोमनस्सं ततो अहूति.