छट्ठबलनिद्देसो
८१४. छट्ठबलनिद्देसे आसयन्ति यत्थ सत्ता आसयन्ति निवसन्ति, तं तेसं निवासट्ठानं दिट्ठिगतं वा यथाभूतं ञाणं वा. अनुसयन्ति अप्पहीनानुसयितं किलेसं. चरितन्ति कायादीहि अभिसङ्खतं कुसलाकुसलं. अधिमुत्तन्ति अज्झासयं. अप्परजक्खेतिआदीसु पञ्ञामये अक्खिम्हि अप्पं परित्तं रागदोसमोहरजं एतेसन्ति अप्परजक्खा. तस्सेव महन्तताय महारजक्खा. उभयेनापि मन्दकिलेसे महाकिलेसे च सत्ते दस्सेति. येसं सद्धादीनि इन्द्रियानि तिक्खानि, ते तिक्खिन्द्रिया. येसं तानि मुदूनि, ते मुदिन्द्रिया. येसं आसयादयो कोट्ठासा सुन्दरा, ते स्वाकारा. विपरीता द्वाकारा. ये कथितकारणं सल्लक्खेन्ति, सुखेन सक्का होन्ति विञ्ञापेतुं, ते सुविञ्ञापया. विपरीता दुविञ्ञापया. ये अरियमग्गपटिवेधस्स अनुच्छविका उपनिस्सयसम्पन्ना, ते भब्बा. विपरीता अभब्बा.
८१५. एवं छट्ठबलस्स मातिकं ठपेत्वा इदानि यथापटिपाटिया भाजेन्तो कतमो च सत्तानं आसयोतिआदिमाह. तत्थ सस्सतो लोकोतिआदीनं अत्थो हेट्ठा निक्खेपकण्डवण्णनायं (ध. स. अट्ठ. ११०५) वुत्तोयेव. इति भवदिट्ठिसन्निस्सिता वाति एवं सस्सतदिट्ठिं वा सन्निस्सिता. सस्सतदिट्ठि हि एत्थ भवदिट्ठीति वुत्ता; उच्छेददिट्ठि च विभवदिट्ठीति. सब्बदिट्ठीनञ्हि सस्सतुच्छेददिट्ठी हि सङ्गहितत्ता सब्बेपि दिट्ठिगतिका सत्ता इमाव द्वे दिट्ठियो सन्निस्सिता होन्ति. वुत्तम्पि चेतं – ‘‘द्वयसन्निस्सितो खो पनायं, कच्चान, लोको येभुय्येन – अत्थितञ्चेव नत्थितञ्चा’’ति (सं. नि. २.१५). एत्थ हि अत्थिताति सस्सतं, नत्थिताति उच्छेदो. अयं ताव वट्टसन्निस्सितानं पुथुज्जनसत्तानं आसयो.
इदानि विवट्टसन्निस्सितानं सुद्धसत्तानं आसयं दस्सेतुं एते वा पन उभो अन्ते अनुपगम्मातिआदि वुत्तं. तत्थ एते वा पनाति एतेयेव. उभो अन्तेति सस्सतुच्छेदसङ्खाते द्वे अन्ते. अनुपगम्माति अनल्लीयित्वा. इदप्पच्चयता पटिच्चसमुप्पन्नेसु धम्मेसूति इदप्पच्चयताय चेव पटिच्चसमुप्पन्नधम्मेसु च. अनुलोमिका खन्तीति विपस्सनाञाणं. यथाभूतं वा ञाणन्ति मग्गञाणं. इदं वुत्तं होति – या पटिच्चसमुप्पादे चेव पटिच्चसमुप्पन्नधम्मेसु च एते उभो सस्सतुच्छेदअन्ते अनुपगन्त्वा विपस्सना पटिलद्धा, यञ्च ततो उत्तरिमग्गञाणं – अयं सत्तानं आसयो, अयं वट्टसन्निस्सितानञ्च विवट्टसन्निस्सितानञ्च सब्बेसम्पि सत्तानं आसयो, इदं वसनट्ठानन्ति. अयं आचरियानं समानत्थकथा.
वितण्डवादी पनाह – ‘मग्गो नाम वासं विद्धंसेन्तो गच्छति, ननु त्वं मग्गो वासोति वदेसी’ति? सो वत्तब्बो ‘त्वं अरियवासभाणको होसि न होसी’ति? सचे पन ‘न होमी’ति वदति, ‘अभाणकताय न जानासी’ति वत्तब्बो. सचे ‘भाणकोस्मी’ति वदति, ‘सुत्तं आहरा’ति वत्तब्बो. सचे आहरति, इच्चेतं कुसलं; नो चे आहरति सयं आहरितब्बं – ‘‘दसयिमे, भिक्खवे, अरियवासा, ये अरिया आवसिंसु वा आवसन्ति वा आवसिस्सन्ति वा’’ति (अ. नि. १०.१९). एतञ्हि सुत्तं मग्गस्स वासभावं दीपेति. तस्मा सुकथितमेवेतन्ति. इदं पन भगवा सत्तानं आसयं जानन्तो इमेसञ्च दिट्ठिगतानं विपस्सनाञाणमग्गञाणानं अप्पवत्तिक्खणेपि जानाति एव. वुत्तम्पि चेतं –
‘‘कामं सेवन्तञ्ञेव जानाति ‘अयं पुग्गलो कामगरुको कामासयो कामाधिमुत्तो’ति. नेक्खम्मं सेवन्तञ्ञेव जानाति ‘अयं पुग्गलो नेक्खम्मगरुको नेक्खम्मासयो नेक्खम्माधिमुत्तो’ति. ब्यापादं…पे… अब्यापादं… थिनमिद्धं…पे… आलोकसञ्ञं नेक्खम्मं सेवन्तञ्ञेव जानाति सेवन्तञ्ञेव जानाति ‘अयं पुग्गलो आलोकसञ्ञागरुको आलोकसञ्ञासयो आलोकसञ्ञाधिमुत्तो’’ति (पटि. म. १.११३).
८१६. अनुसयनिद्देसे कामरागो च सो अप्पहीनट्ठेन अनुसयो चाति कामरागानुसयो. सेसपदेसुपि एसेव नयो. यं लोके पियरूपन्ति यं इमस्मिं लोके पियजातिकं. सातरूपन्ति सातजातिकं अस्सादपदट्ठानं इट्ठारम्मणं. एत्थ सत्तानं रागानुसयो अनुसेतीति एतस्मिं इट्ठारम्मणे सत्तानं अप्पहीनट्ठेन रागानुसयो अनुसेति. यथा नाम उदके निमुग्गस्स हेट्ठा च उपरि च समन्तभागे च उदकमेव होति, एवमेव इट्ठारम्मणे रागुप्पत्ति नाम सत्तानं आचिण्णसमाचिण्णा. तथा अनिट्ठारम्मणे पटिघुप्पत्ति. इति इमेसु द्वीसु धम्मेसूति एवं इमेसु द्वीसु कामरागपटिघवन्तेसु इट्ठानिट्ठारम्मणधम्मेसु. अविज्जानुपतिताति कामरागपटिघसम्पयुत्ता हुत्वा आरम्मणकरणवसेन अविज्जा अनुपतिता. तदेकट्ठोति ताय अविज्जाय सम्पयुत्तेकट्ठवसेन एकट्ठो. मानो च दिट्ठि च विचिकिच्छा चाति नवविधो मानो, द्वासट्ठिविधा दिट्ठि, अट्ठवत्थुका च विचिकिच्छा. भवरागानुसयो पनेत्थ कामरागानुसयेनेव सङ्गहितोति वेदितब्बो.
८१७. चरितनिद्देसे तेरस चेतना पुञ्ञाभिसङ्खारो, द्वादस अपुञ्ञाभिसङ्खारो, चतस्सो आनेञ्जाभिसङ्खारो. तत्थ कामावचरो परित्तभूमको, इतरो महाभूमको. तीसुपि वा एतेसु यो कोचि अप्पविपाको परित्तभूमको, बहुविपाको महाभूमकोति वेदितब्बो.
८१८. अधिमुत्तिनिद्देसो हेट्ठा पकासितोव. कस्मा पनायं अधिमुत्ति हेट्ठा वुत्तापि पुन गहिताति? अयञ्हि हेट्ठा पाटियेक्कं बलदस्सनवसेन गहिता, इध सत्तानं तिक्खिन्द्रियमुदिन्द्रियभावदस्सनत्थं.
८१९. महारजक्खनिद्देसे उस्सदगतानीति वेपुल्लगतानि. पहानक्कमवसेन चेस उप्पटिपाटिया निद्देसो कतो.
८२०. अनुस्सदगतानीति अवेपुल्लगतानिं. तिक्खिन्द्रियमुदिन्द्रियनिद्देसे उपनिस्सयइन्द्रियानि नाम कथितानि. उप्पटिपाटिया निद्देसे पनेत्थ पयोजनं हेट्ठा वुत्तनयेनेव वेदितब्बं.
८२३. तथा द्वाकारनिद्देसादीसु पापासयाति अकुसलासया. पापचरिताति अपुञ्ञाभिसङ्खारपरिपूरका. पापाधिमुत्तिकाति सक्कायाभिरता वट्टज्झासया.
८२४. स्वाकारनिद्देसे यस्मा कल्याणको नाम अनुसयो नत्थि, तस्मा कल्याणानुसयाति न वुत्तं. सेसं वुत्तविपरियायेन वेदितब्बं.
८२६. भब्बाभब्बनिद्देसे कम्मावरणेनाति पञ्चविधेन आनन्तरियकम्मेन. किलेसावरणेनाति नियतमिच्छादिट्ठिया. विपाकावरणेनाति अहेतुकपटिसन्धिया. यस्मा पन दुहेतुकानम्पि अरियमग्गपटिवेधो नत्थि, तस्मा दुहेतुकपटिसन्धिपि विपाकावरणमेवाति वेदितब्बा. अस्सद्धाति बुद्धादीसु सद्धारहिता. अच्छन्दिकाति कत्तुकम्यताकुसलच्छन्दरहिता. उत्तरकुरुका मनुस्सा अच्छन्दिकट्ठानं पविट्ठा. दुप्पञ्ञाति भवङ्गपञ्ञाय परिहीना. भवङ्गपञ्ञाय पन परिपुण्णायपि यस्स भवङ्गं लोकुत्तरस्स पादकं न होति, सो दुप्पञ्ञोयेव नाम. अभब्बा नियामं ओक्कमितुं कुसलेसु धम्मेसु सम्मत्तन्ति कुसलेसु धम्मेसु सम्मत्तनियामसङ्खातं मग्गं ओक्कमितुं अभब्बा.
८२७. न कम्मावरणेनातिआदीनि वुत्तविपरियायेन वेदितब्बानि. इदं द्विन्नं ञाणानं भाजनीयं – इन्द्रियपरोपरियत्तिञाणस्स च आसयानुसयञाणस्स च. एत्थ हि आसयानुसयञाणेन इन्द्रियपरोपरियत्तिञाणम्पि भाजितं. इति इमानि द्वे ञाणानि एकतो हुत्वा एकं बलञाणं नाम जातन्ति.
छट्ठबलनिद्देसवण्णना.