सत्तमबलनिद्देसो

८२८. सत्तमबलनिद्देसे झायतीति झायी. चत्तारो झायीति झायिनो चत्तारो जना वुच्चन्ति. तत्थ पठमचतुक्के ताव पठमो समापत्तिलाभी समानोयेव ‘न लाभीम्ही’ति, कम्मट्ठानं समानंयेव ‘न कम्मट्ठान’न्ति सञ्ञी होति. अयं अप्पगुणज्झानलाभीति वेदितब्बो. दुतियो समापत्तिया अलाभीयेव ‘लाभीम्ही’ति, अकम्मट्ठानं समानंयेव ‘कम्मट्ठान’न्ति सञ्ञी होति. अयं निद्दाझायी नाम. निद्दायित्वा पटिबुद्धो एवं मञ्ञति. ततियो समापत्तिलाभी समानो ‘समापत्तिलाभीम्ही’ति, कम्मट्ठानमेव समानं ‘कम्मट्ठान’न्ति सञ्ञी होति. अयं पगुणज्झानलाभीति वेदितब्बो. चतुत्थो अलाभीयेव ‘अलाभीम्ही’ति, अकम्मट्ठानंयेव ‘अकम्मट्ठान’न्ति सञ्ञी होति. एवमेत्थ द्वे जना अज्झायिनोव झायीनं अन्तो पविट्ठत्ता झायीति वुत्ता.

दुतियचतुक्के ससङ्खारेन सप्पयोगेन समाधिपारिबन्धिकधम्मे विक्खम्भेन्तो दन्धं समापज्जति नाम. एकं द्वे चित्तवारे ठत्वा सहसा वुट्ठहन्ता खिप्पं वुट्ठहति नाम. सुखेनेव पन समाधिपारिबन्धिकधम्मे सोधेन्तो खिप्पं समापज्जति नाम. यथापरिच्छेदेन अवुट्ठहित्वा कालं अतिनामेत्वा वुट्ठहन्तो दन्धं वुट्ठाति नाम. इतरे द्वेपि इमिनाव नयेन वेदितब्बा. इमे चत्तारोपि जना समापत्तिलाभिनोव.

ततियचतुक्के ‘इदं झानं पञ्चङ्गिकं, इदं चतुरङ्गिक’न्ति एवं अङ्गववत्थानपरिच्छेदे छेको समाधिस्मिं समाधिकुसलो नाम. नीवरणानि पन विक्खम्भेत्वा चित्तमञ्जूसाय चित्तं ठपेतुं अछेको नो समाधिस्मिं समापत्तिकुसलो नाम. इतरेपि तयो इमिनाव नयेन वेदितब्बा. इमेपि चत्तारो समापत्तिलाभिनोयेव.

इदानि यानि झानानि निस्साय इमे पुग्गला ‘झायी’ नाम जाता, तानि दस्सेतुं चत्तारि झानानीतिआदिमाह. तत्थ चत्तारि झानानि तयो च विमोक्खा अत्थतो हेट्ठा धम्मसङ्गहट्ठकथायमेव (ध. स. अट्ठ. १६०, २४८) पकासिता. सेसानम्पि विमोक्खट्ठो तत्थ वुत्तनयेनेव वेदितब्बो. अपिचेत्थ पटिपाटिया सत्त अप्पितप्पितक्खणे पच्चनीकधम्मेहि विमुच्चनतो च आरम्मणे च अधिमुच्चनतो विमोक्खो नाम. अट्ठमो पन सब्बसो सञ्ञावेदयितेहि विमुत्तत्ता अपगतविमोक्खो नाम. समाधीसु चतुक्कनयपञ्चकनयेसु पठमज्झानसमाधि सवितक्कसविचारो नाम. पञ्चकनये दुतियज्झानसमाधि अवितक्कविचारमत्तसमाधि नाम. चतुक्कनयेपि पञ्चकनयेपि उपरि तीसु झानेसु समाधि अवितक्क अविचारसमाधि नाम. समापत्तीसु हि पटिपाटिया अट्ठन्नं समापत्तीनं ‘समाधी’तिपि नामं ‘समापत्ती’तिपि. कस्मा? चित्तेकग्गतासब्भावतो. निरोधसमापत्तिया तदभावतो न समाधीति नामं.

हानभागियो धम्मोति अप्पगुणेहि पठमज्झानादीहि वुट्ठितस्स सञ्ञामनसिकारानं कामादिअनुपक्खन्दनं. विसेसभागियो धम्मोति पगुणेहि पठमज्झानादीहि वुट्ठितस्स सञ्ञामनसिकारानं दुतियज्झानादिअनुपक्खन्दनं. वोदानम्पि वुट्ठानन्ति इमिना पगुणवोदानं वुट्ठानं नाम कथितं. हेट्ठिमं हेट्ठिमञ्हि पगुणज्झानं उपरिमस्स उपरिमस्स पदट्ठानं होति. तस्मा वोदानम्पि वुट्ठानन्ति वुत्तं. तम्हा तम्हा समाधिम्हा वुट्ठानम्पि वुट्ठानन्ति इमिना भवङ्गवुट्ठानं नाम कथितं. भवङ्गेन हि सब्बज्झानेहि वुट्ठानं होति. निरोधतो पन फलसमापत्तियाव वुट्ठहन्ति. इदं पाळिमुत्तकवुट्ठानं नामाति.

सत्तमबलनिद्देसवण्णना.