१०. दसकमातिकावण्णना
७६०. दसकमातिका ‘‘दस तथागतस्स तथागतबलानी’’तिआदिना एकेनेव दसकेन निक्खित्ता. तत्थ दसाति गणनपरिच्छेदो. तथागतस्साति यथा विपस्सीआदयो पुब्बका इसयो आगता तथा आगतस्स; यथा च ते गता तथा गतस्स. तथागतबलानीति अञ्ञेहि असाधारणानि तथागतस्सेव बलानि; यथा वा पुब्बबुद्धानं बलानि पुञ्ञुस्सयसम्पत्तिया आगतानि तथा आगतबलानीतिपि अत्थो. तत्थ दुविधं तथागतस्स बलं – कायबलञ्च ञाणबलञ्च. तेसु कायबलं हत्थिकुलानुसारेनेव वेदितब्बं. वुत्तञ्हेतं पोराणेहि –
काळावकञ्च गङ्गेय्यं, पण्डरं तम्बपिङ्गलं;
गन्धमङ्गलहेमञ्च, उपोसथछद्दन्तिमे दसाति. –
इमानि हि दस हत्थिकुलानि.
तत्थ ‘काळावक’न्ति पकतिहत्थिकुलं दट्ठब्बं. यं दसन्नं पुरिसानं कायबलं तं एकस्स काळावकहत्थिनो. यं दसन्नं काळावकानं बलं तं एकस्स गङ्गेयस्स. यं दसन्नं गङ्गेय्यानं तं एकस्स पण्डरस्स. यं दसन्नं पण्डरानं तं एकस्स तम्बस्स. यं दसन्नं तम्बानं तं एकस्स पिङ्गलस्स. यं दसन्नं पिङ्गलानं तं एकस्स गन्धहत्थिनो. यं दसन्नं गन्धहत्थीनं तं एकस्स मङ्गलस्स. यं दसन्नं मङ्गलानं तं एकस्स हेमवतस्स. यं दसन्नं हेमवतानं तं एकस्स उपोसथस्स. यं दसन्नं उपोसथानं तं एकस्स छद्दन्तस्स. यं दसन्नं छद्दन्तानं तं एकस्स तथागतस्स. नारायनसङ्खातबलन्तिपि इदमेव वुच्चति. तदेतं पकतिहत्थीनं गणनाय हत्थिकोटिसहस्सानं, पुरिसगणनाय दसन्नं पुरिसकोटिसहस्सानं बलं होति. इदं ताव तथागतस्स कायबलं.
ञाणबलं पन इध ताव पाळियं आगतमेव दसबलञाणं. महासीहनादे (म. नि. १.१४६ आदयो) दसबलञाणं, चतुवेसारज्जञाणं, अट्ठसु परिसासु अकम्पनञाणं, चतुयोनिपरिच्छेदकञाणं, पञ्चगतिपरिच्छेदकञाणं, संयुत्तके (सं. नि. २.३३-३४) आगतानि तेसत्तति ञाणानि, सत्तसत्तति ञाणानीति एवं अञ्ञानिपि अनेकानि ञाणसहस्सानि – एतं ञाणबलं नाम. इधापि ञाणबलमेव अधिप्पेतं ञाणञ्हि अकम्पियट्ठेन उपत्थम्भकट्ठेन च बलन्ति वुत्तं.
येहि बलेहि समन्नागतोति येहि दसहि ञाणबलेहि उपेतो समुपेतो. आसभं ठानन्ति सेट्ठट्ठानं उत्तमट्ठानं; आसभा वा पुब्बबुद्धा, तेसं ठानन्ति अत्थो. अपि च गवसतजेट्ठको उसभो, गवसहस्सजेट्ठको वसभो; वजसतजेट्ठको वा उसभो, वजसहस्सजेट्ठको वसभो; सब्बगवसेट्ठो सब्बपरिस्सयसहो सेतो पासादिको महाभारवहो असनिसतसद्देहिपि अकम्पनीयो निसभो. सो इध उसभोति अधिप्पेतो. इदम्पि हि तस्स परियायवचनं. उसभस्स इदन्ति आसभं. ठानन्ति चतूहि पादेहि पथविं उप्पीळेत्वा अचलट्ठानं. इदं पन आसभं वियाति आसभं. यथेव हि निसभसङ्खातो उसभो उसभबलेन समन्नागतो चतूहि पादेहि पथविं उप्पीळेत्वा अचलट्ठानेन तिट्ठति, एवं तथागतोपि दसहि तथागतबलेहि समन्नागतो चतूहि वेसारज्जपादेहि अट्ठपरिसपथविं उप्पीळेत्वा सदेवके लोके केनचि पच्चत्थिकेन पच्चामित्तेन अकम्पियो अचलट्ठानेन तिट्ठति. एवं तिट्ठमानो च तं आसभं ठानं पटिजानाति, उपगच्छति, न पच्चक्खाति, अत्तनि आरोपेति. तेन वुत्तं ‘‘आसभं ठानं पटिजानाती’’ति.
परिसासूति अट्ठसु परिसासु. सीहनादं नदतीति सेट्ठनादं अभीतनादं नदति, सीहनादसदिसं वा नादं नदति. अयमत्थो सीहनादसुत्तेन दीपेतब्बो. यथा वा सीहो सहनतो च हननतो च सीहोति वुच्चति, एवं तथागतो लोकधम्मानं सहनतो परप्पवादानञ्च हननतो सीहोति वुच्चति. एवं वुत्तस्स सीहस्स नादं सीहनादं. तत्थ यथा सीहो सीहबलेन समन्नागतो सब्बत्थ विसारदो विगतलोमहंसो सीहनादं नदति, एवं तथागतसीहोपि तथागतबलेहि समन्नागतो अट्ठसु परिसासु विसारदो विगतलोमहंसो ‘‘इति रूप’’न्तिआदिना नयेन नानाविधदेसनाविलाससम्पन्नं सीहनादं नदति. तेन वुत्तं ‘‘परिसासु सीहनादं नदती’’ति.
ब्रह्मचक्कं पवत्तेतीति एत्थ ब्रह्मन्ति सेट्ठं उत्तमं विसुद्धं. चक्कसद्दो च पनायं –
सम्पत्तियं लक्खणे च, रथङ्गे इरियापथे;
दाने रतनधम्मूर, चक्कादीसु च दिस्सति;
धम्मचक्के इध मतो, तञ्च द्वेधा विभावये.
‘‘चत्तारिमानि, भिक्खवे, चक्कानि येहि समन्नागतानं देवमनुस्सान’’न्तिआदीसु (अ. नि. ४.३१) हि अयं सम्पत्तियं दिस्सति. ‘‘हेट्ठा पादतलेसु चक्कानि जातानी’’ति (दी. नि. २.३५) एत्थ लक्खणे. ‘‘चक्कंव वहतो पद’’न्ति (ध. प. १) एत्थ रथङ्गे. ‘‘चतुचक्कं नवद्वार’’न्ति (सं. नि. १.२९) एत्थ इरियापथे. ‘‘ददं भुञ्ज मा च पमादो, चक्कं पवत्तय सब्बपाणिन’’न्ति (जा. १.७.१४९) एत्थ दाने. ‘‘दिब्बं चक्करतनं पातुरहोसी’’ति एत्थ रतनचक्के. ‘‘मया पवत्तितं चक्क’’न्ति (सु. नि. ५६२) एत्थ धम्मचक्के. ‘‘इच्छाहतस्स पोसस्स चक्कं भमति मत्थके’’ति (जा. १.१.१०४; १.५.१०३) एत्थ उरचक्के. ‘‘खुरपरियन्तेन चेपि चक्केना’’ति (दी. नि. १.१६६) एत्थ पहरणचक्के. ‘‘असनिविचक्क’’न्ति (दी. नि. ३.६१; सं. नि. २.१६२) एत्थ असनिमण्डले. इध पनायं धम्मचक्के मतो.
तं पन धम्मचक्कं दुविधं होति – पटिवेधञाणञ्च देसनाञाणञ्च. तत्थ पञ्ञापभावितं अत्तनो अरियफलावहं पटिवेधञाणं; करुणापभावितं सावकानं अरियफलावहं देसनाञाणं. तत्थ पटिवेधञाणं उप्पज्जमानं उप्पन्नन्ति दुविधं. तञ्हि अभिनिक्खमनतो याव अरहत्तमग्गा उप्पज्जमानं, फलक्खणे उप्पन्नं नाम; तुसितभवनतो वा याव महाबोधिपल्लङ्के अरहत्तमग्गा उप्पज्जमानं, फलक्खणे उप्पन्नं नाम; दीपङ्करब्याकरणतो पट्ठाय वा याव अरहत्तमग्गा उप्पज्जमानं, फलक्खणे उप्पन्नं नाम. देसनाञाणम्पि पवत्तमानं पवत्तन्ति दुविधं. तञ्हि याव अञ्ञाकोण्डञ्ञस्स सोतापत्तिमग्गा पवत्तमानं, फलक्खणे पवत्तं नाम. तेसु पटिवेधञाणं लोकुत्तरं, देसनाञाणं लोकियं. उभयम्पि पनेतं अञ्ञेहि असाधारणं बुद्धानंयेव ओरसञाणं.
इदानि येहि दसहि बलेहि समन्नागतो तथागतो आसभं ठानं पटिजानाति, यानि आदितोव ‘‘दस तथागतस्स तथागतबलानी’’ति निक्खित्तानि, तानि वित्थारतो दस्सेतुं कतमानि दस? इध तथागतो ठानञ्च ठानतोतिआदिमाह. तत्थ ठानञ्च ठानतोति कारणञ्च कारणतो. कारणञ्हि यस्मा तत्थ फलं तिट्ठति तदायत्तवुत्तिताय उप्पज्जति चेव पवत्तति च, तस्मा ठानन्ति वुच्चति. तं भगवा ‘‘ये ये धम्मा येसं येसं धम्मानं हेतू पच्चया उप्पादाय तं तं ठान’’न्ति च ‘ये ये धम्मा येसं येसं धम्मानं न हेतू न पच्चया उप्पादाय तं तं अट्ठान’न्ति च पजानन्तो ठानञ्च ठानतो अट्ठानञ्च अट्ठानतो यथाभूतं पजानाति. यम्पीति येन ञाणेन. इदम्पि तथागतस्साति इदम्पि ठानाट्ठानञाणं तथागतस्स तथागतबलं नाम होतीति अत्थो. एवं सब्बपदेसु योजना वेदितब्बा.
कम्मसमादानानन्ति समादियित्वा कतानं कुसलाकुसलकम्मानं; कम्ममेव वा कम्मसमादानं. ठानसो हेतुसोति पच्चयतो चेव हेतुतो च. तत्थ गतिउपधिकालपयोगा विपाकस्स ठानं, कम्मं हेतु.
सब्बत्थ गामिनिन्ति सब्बगतिगामिनिञ्च अगतिगामिनिञ्च. पटिपदन्ति मग्गं. यथाभूतं पजानातीति बहूसुपि मनुस्सेसु एकमेव पाणं घातेन्तेसु ‘इमस्स चेतना निरयगामिनी भविस्सति, इमस्स तिरच्छानयोनिगामिनी’ति इमिना नयेन एकवत्थुस्मिम्पि कुसलाकुसलचेतनासङ्खातानं पटिपत्तीनं अविपरीततो सभावं पजानाति.
अनेकधातुन्ति चक्खुधातुआदीहि कामधातुआदीहि वा धातूहि बहुधातुं. नानाधातुन्ति तासंयेव धातूनं विलक्खणताय नानप्पकारधातुं. लोकन्ति खन्धायतनधातुलोकं. यथाभूतं पजानातीति तासं तासं धातूनं अविपरीततो सभावं पटिविज्झति.
नानाधिमुत्तिकतन्ति हीनादीहि अधिमुत्तीहि नानाधिमुत्तिकभावं.
परसत्तानन्ति पधानसत्तानं. परपुग्गलानन्ति ततो परेसं हीनसत्तानं; एकत्थमेव वा एतं पदद्वयं वेनेय्यवसेन पन द्वेधा वुत्तं. इन्द्रियपरोपरियत्तन्ति सद्धादीनं इन्द्रियानं परभावञ्च अपरभावञ्च वुड्ढिञ्च हानिञ्चाति अत्थो.
झानविमोक्खसमाधिसमापत्तीनन्ति पठमादीनं चतुन्नं झानानं, ‘‘रूपी रूपानि पस्सती’’तिआदीनं अट्ठन्नं विमोक्खानं, सवितक्कसविचारादीनं तिण्णं समाधीनं, पठमज्झानसमापत्तिआदीनञ्च नवन्नं अनुपुब्बसमापत्तीनं. संकिलेसन्ति हानभागियधम्मं. वोदानन्ति विसेसभागियधम्मं. वुट्ठानन्ति येन कारणेन झानादीहि वुट्ठहन्ति, तं कारणं.
पुब्बेनिवासानुस्सतिन्ति पुब्बे निवुत्थक्खन्धानुस्सरणं.
चुतूपपातन्ति चुतिञ्च उपपातञ्च.
आसवानं खयन्ति कामासवादीनं खयसङ्खातं आसवनिरोधं निब्बानं.
इमानीति यानि हेट्ठा ‘‘दस तथागतस्स तथागतबलानी’’ति अवोच, इमानि तानीति अप्पनं करोतीति. एवमेत्थ अनुपुब्बपदवण्णनं ञत्वा इदानि यस्मा तथागतो पठमंयेव ठानाट्ठानञाणेन वेनेय्यसत्तानं आसवक्खयाधिगमस्स चेव अनधिगमस्स च ठानाट्ठानभूतं किलेसावरणाभावं पस्सति, लोकियसम्मादिट्ठिठानदस्सनतो नियतमिच्छादिट्ठिठानाभावदस्सनतो च. अथ नेसं कम्मविपाकञाणेन विपाकावरणाभावं पस्सति, तिहेतुकपटिसन्धिदस्सनतो. सब्बत्थगामिनीपटिपदाञाणेन कम्मावरणाभावं पस्सति, आनन्तरियकम्माभावदस्सनतो. एवं अनावरणानं अनेकधातुनानाधातुञाणेन अनुकूलधम्मदेसनत्थं चरियाविसेसं पस्सति, धातुवेमत्तदस्सनतो. अथ नेसं नानाधिमुत्तिकताञाणेन अधिमुत्तिं पस्सति, पयोगं अनादियित्वापि अधिमुत्तिवसेन धम्मदेसनत्थं. अथेवं दिट्ठाधिमुत्तीनं यथासत्ति यथाबलं धम्मं देसेतुं इन्द्रियपरोपरियत्तञाणेन इन्द्रियपरोपरियत्तं पस्सति, सद्धादीनं तिक्खमुदुभावदस्सनतो. एवं परिञ्ञातिन्द्रियपरोपरियत्तापि पनेते सचे दूरे होन्ति, अथ झानादिपरिञ्ञाणेन झानादीसु वसीभूतत्ता इद्धिविसेसेन खिप्पं उपगच्छति. उपगन्त्वा च नेसं पुब्बेनिवासानुस्सतिञाणेन पुब्बजातिभावनं, दिब्बचक्खानुभावतो पत्तब्बेन चेतोपरियञाणेन सम्पत्तिचित्तविसेसं पस्सन्तो आसवक्खयञाणानुभावेन आसवक्खयगामिनिया पटिपदाय विगतसम्मोहत्ता आसवक्खयाय धम्मं देसेति. तस्मा इमिना अनुक्कमेन इमानि दसबलानि वुत्तानीति वेदितब्बानि. अयं ताव मातिकाय अत्थवण्णना.
(१.) एककनिद्देसवण्णना
७६१. इदानि यथानिक्खित्ताय मातिकाय ‘‘पञ्चविञ्ञाणा न हेतुमेवा’’तिआदिना नयेन आरद्धे निद्देसवारे न हेतुमेवाति साधारणहेतुपटिक्खेपनिद्देसो. तत्थ ‘‘हेतुहेतु, पच्चयहेतु, उत्तमहेतु, साधारणहेतूति चतुब्बिधो हेतू’’तिआदिना नयेन यं वत्तब्बं सिया, तं सब्बं रूपकण्डे ‘‘सब्बं रूपं न हेतुमेवा’’तिआदीनं अत्थवण्णनायं (ध. स. अट्ठ. ५९४) वुत्तमेव. अहेतुकमेवातिआदीसु ब्यञ्जनसन्धिवसेन मकारो वेदितब्बो; अहेतुका एवाति अत्थो. सेसपदेसुपि एसेव नयो. अपिच ‘‘हेतू धम्मा नहेतू धम्मा’’तिआदीसु (ध. स. दुकमातिका १) धम्मकोट्ठासेसु पञ्चविञ्ञाणानि हेतू धम्माति वा सहेतुका धम्माति वा न होन्ति. एकन्तेन पन न हेतूयेव, अहेतुका येवाति इमानिपि नयेनेत्थ सब्बपदेसु अत्थो वेदितब्बो. अब्याकतमेवाति पदं विपाकाब्याकतवसेन वुत्तं. सारम्मणमेवाति ओलुब्भारम्मणवसेन. पच्चयारम्मणं ओलुब्भारम्मणन्ति हि दुविधं आरम्मणं. इमस्मिं पन ठाने ओलुब्भारम्मणमेव धुरं, पच्चयारम्मणम्पि लब्भतियेव. अचेतसिकमेवाति पदं चित्तं, रूपं, निब्बानन्ति तीसु अचेतसिकेसु चित्तमेव सन्धाय वुत्तं. नो अपरियापन्नमेवाति गतिपरियापन्नचुतिपरियापन्नसंसारवट्टभवपरियापन्नभावतो परियापन्ना एव, नो अपरियापन्ना. लोकतो वट्टतो न निय्यन्तीति अनिय्यानिका. उप्पन्नं मनोविञ्ञाणविञ्ञेय्यमेवाति रूपकण्डे चक्खुविञ्ञाणादीनं पच्चुप्पन्नानेव रूपादीनि आरब्भ पवत्तितो अतीतादिविसयं मनोविञ्ञाणम्पि पञ्चविञ्ञाणसोतपतितमेव कत्वा ‘‘उपपन्नं छहि विञ्ञाणेहि विञ्ञेय्य’’न्ति (ध. स. ५८४) वुत्तं. पञ्चविञ्ञाणा पन यस्मा पच्चुप्पन्नापि चक्खुविञ्ञाणादीनं आरम्मणा न होन्ति, मनोविञ्ञाणस्सेव होन्ति, तस्मा ‘‘मनोविञ्ञाणविञ्ञेय्यमेवा’’ति वुत्तं. अनिच्चमेवाति हुत्वा अभावट्ठेन अनिच्चायेव. जराभिभूतमेवाति जराय अभिभूतत्ता जराभिभूता एव.
७६२. उप्पन्नवत्थुका उप्पन्नारम्मणाति अनागतपटिक्खेपो. न हि ते अनागतेसु वत्थारम्मणेसु उप्पज्जन्ति.
पुरेजातवत्थुका पुरेजातारम्मणाति सहुप्पत्तिपटिक्खेपो. न हि ते सहुप्पन्नं वत्थुं वा आरम्मणं वा पटिच्च उप्पज्जन्ति, सयं पन पच्छाजाता हुत्वा पुरेजातेसु वत्थारम्मणेसु उप्पज्जन्ति.
अज्झत्तिकवत्थुकाति अज्झत्तज्झत्तवसेन वुत्तं. तानि हि अज्झत्तिके पञ्च पसादे वत्थुं कत्वा उप्पज्जन्ति. बाहिरारम्मणाति बाहिररूपादिआरम्मणा. तत्थ चतुक्कं वेदितब्बं – पञ्चविञ्ञाणा हि पसादवत्थुकत्ता अज्झत्तिका अज्झत्तिकवत्थुका, मनोविञ्ञाणं हदयरूपं वत्थुं कत्वा उप्पज्जनकाले अज्झत्तिकं बाहिरवत्थुकं, पञ्चविञ्ञाणसम्पयुत्ता तयो खन्धा बाहिरा अज्झत्तिकवत्थुका, मनोविञ्ञाणसम्पयुत्ता तयो खन्धा हदयरूपं वत्थुं कत्वा उप्पज्जनकाले बाहिरा बाहिरवत्थुका.
असम्भिन्नवत्थुकाति अनिरुद्धवत्थुका. न हि ते निरुद्धं अतीतं वत्थुं पटिच्च उप्पज्जन्ति. असम्भिन्नारम्मणतायपि एसेव नयो.
अञ्ञं चक्खुविञ्ञाणस्स वत्थु च आरम्मणञ्चातिआदीसु चक्खुविञ्ञाणस्स हि अञ्ञं वत्थु, अञ्ञं आरम्मणं. अञ्ञं सोतविञ्ञाणादीनं. चक्खुविञ्ञाणं सोतपसादादीसु अञ्ञतरं वत्थुं, सद्दादीसु वा अञ्ञतरं आरम्मणं कत्वा कप्पतो कप्पं गन्त्वापि न उप्पज्जति; चक्खुपसादमेव पन वत्थुं कत्वा रूपञ्च आरम्मणं कत्वा उप्पज्जति. एवमस्स वत्थुपि द्वारम्पि आरम्मणम्पि निबद्धं, अञ्ञं वत्थुं वा द्वारं वा आरम्मणं वा न सङ्कमति, निबद्धवत्थु निबद्धद्वारं निबद्धारम्मणमेव हुत्वा उप्पज्जति. सोतविञ्ञाणादीसुपि एसेव नयो.
७६३. न अञ्ञमञ्ञस्स गोचरविसयं पच्चनुभोन्तीति एत्थ अञ्ञमञ्ञस्स चक्खु सोतस्स, सोतं वा चक्खुस्साति एवं एकं एकस्स गोचरविसयं न पच्चनुभोतीति अत्थो. सचे हि नीलादिभेदं रूपारम्मणं समोधानेत्वा सोतिन्द्रियस्स उपनेय्य ‘इङ्घ ताव नं ववत्थापेहि विभावेहि – किं नामेतं आरम्मण’न्ति, चक्खुविञ्ञाणं विनापि मुखेन अत्तनो धम्मताय एवं वदेय्य – ‘अरे अन्धबाल, वस्ससतम्पि वस्ससहस्सम्पि परिधावमानो अञ्ञत्र मया कुहिं एतस्स जाननकं लभिस्ससि; आहर नं चक्खुपसादे उपनेहि; अहमेतं आरम्मणं जानिस्सामि – यदि वा नीलं यदि वा पीतकं. न हि एसो अञ्ञस्स विसयो; मय्हमेवेसो विसयो’ति. सेसविञ्ञाणेसुपि एसेव नयो. एवमेते अञ्ञमञ्ञस्स गोचरविसयं न पच्चनुभोन्ति नाम.
७६४. समन्नाहरन्तस्साति आवज्जनेनेव समन्नाहरन्तस्स.
मनसिकरोन्तस्साति आवज्जनेनेव मनसिकरोन्तस्स. एतानि हि चित्तानि आवज्जनेन समन्नाहटकाले मनसिकतकालेयेव च उप्पज्जन्ति.
न अब्बोकिण्णाति अञ्ञेन विञ्ञाणेन अब्बोकिण्णा निरन्तराव नुप्पज्जन्ति. एतेन तेसं अनन्तरता पटिक्खित्ता.
७६५. न अपुब्बं अचरिमन्ति एतेन सब्बेसम्पि सहुप्पत्ति पटिक्खित्ता. न अञ्ञमञ्ञस्स समनन्तराति एतेन समनन्तरता पटिक्खित्ता.
७६६. आवट्टना वातिआदीनि चत्तारिपि आवज्जनस्सेव नामानि. तञ्हि भवङ्गस्स आवट्टनतो आवट्टना, तस्सेव आभुजनतो आभोगो, रूपादीनं समन्नाहरणतो समन्नाहारो, तेसंयेव मनसिकरणतो मनसिकारोति वुच्चति. एवमेत्थ सङ्खेपतो पञ्चन्नं विञ्ञाणानं आवज्जनट्ठाने ठत्वा आवज्जनादिकिच्चं कातुं समत्थभावो पटिक्खित्तो.
न कञ्चि धम्मं पटिविजानातीति ‘‘मनोपुब्बङ्गमा धम्मा’’ति (ध. प. १-२) एवं वुत्तं एकम्पि कुसलं वा अकुसलं वा न पटिविजानाति.
अञ्ञत्र अभिनिपातमत्ताति ठपेत्वा रूपादीनं अभिनिपातमत्तं. इदं वुत्तं होति – सुपण्डितोपि पुरिसो, ठपेत्वा आपाथगतानि रूपादीनि, अञ्ञं कुसलाकुसलेसु एकधम्मम्पि पञ्चहि विञ्ञाणेहि न पटिविजानाति. चक्खुविञ्ञाणं पनेत्थ दस्सनमत्तमेव होति. सोतविञ्ञाणादीनि सवनघायनसायनफुसनमत्तानेव. दस्सनादिमत्ततो पन मुत्ता अञ्ञा एतेसं कुसलादिपटिविञ्ञत्ति नाम नत्थि.
मनोधातुयापीति सम्पटिच्छनमनोधातुयापि. सम्पिण्डनत्थो चेत्थ पिकारो. तस्मा मनोधातुयापि ततो पराहि मनोविञ्ञाणधातूहिपीति सब्बेहिपि पञ्चद्वारिकविञ्ञाणेहि न कञ्चि कुसलाकुसलं धम्मं पटिविजानातीति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो.
न कञ्चि इरियापथं कप्पेतीतिआदीसुपि एसेव नयो. न हि पञ्चद्वारिकविञ्ञाणेहि गमनादीसु कञ्चि इरियापथं कप्पेति, न कायकम्मं न वचीकम्मं पट्ठपेति, न कुसलाकुसलं धम्मं समादियति, न समाधिं समापज्जति लोकियं वा लोकुत्तरं वा, न समाधितो वुट्ठाति लोकिया वा लोकुत्तरा वा, न भवतो चवति, न भवन्तरे उपपज्जति. सब्बम्पि हेतं कुसलाकुसलधम्मपटिविजाननादिवचनपरियोसानं किच्चं मनोद्वारिकचित्तेनेव होति, न पञ्चद्वारिकेनाति सब्बस्सापेतस्स किच्चस्स करणे सहजवनकानि वीथिचित्तानि पटिक्खित्तानि. यथा चेतेसं एतानि किच्चानि नत्थि, एवं नियामोक्कमनादीनिपि. न हि पञ्चद्वारिकजवनेन मिच्छत्तनियामं ओक्कमति, न सम्मत्तनियामं; न चेतं जवनं नामगोत्तमारब्भ जवति, न कसिणादिपण्णत्तिं; न लक्खणारम्मणिकविपस्सनावसेन पवत्तति, न वुट्ठानगामिनीबलवविपस्सनावसेन; न रूपारूपधम्मे आरब्भ जवति, न निब्बानं; न चेतेन सद्धिं पटिसम्भिदाञाणं उप्पज्जति, न अभिञ्ञाञाणं, न सावकपारमीञाणं, न पच्चेकबोधिञाणं, न सब्बञ्ञुतञाणं. सब्बोपि पनेस पभेदो मनोद्वारिकजवनेयेव लब्भति.
न सुपति न पटिबुज्झति न सुपिनं पस्सतीति सब्बेनापि च पञ्चद्वारिकचित्तेन नेव निद्दं ओक्कमति, न निद्दायति, न पटिबुज्झति, न किञ्च सुपिनं पस्सतीति इमेसु तीसु ठानेसु सह जवनेन वीथिचित्तं पटिक्खित्तं.
निद्दायन्तस्स हि महावट्टिं जालेत्वा दीपे चक्खुसमीपे उपनीते पठमं चक्खुद्वारिकं आवज्जनं भवङ्गं न आवट्टेति, मनोद्वारिकमेव आवट्टेति. अथ जवनं जवित्वा भवङ्गं ओतरति. दुतियवारे चक्खुद्वारिकं आवज्जनं भवङ्गं आवट्टेति. ततो चक्खुविञ्ञाणादीनि जवनपरियोसानानि पवत्तन्ति. तदनन्तरं भवङ्गं पवत्तति. ततियवारे मनोद्वारिकआवज्जनेन भवङ्गे आवट्टिते मनोद्वारिकजवनं जवति. तेन चित्तेन ञत्वा ‘किं अयं इमस्मिं ठाने आलोको’ति जानाति.
तथा निद्दायन्तस्स कण्णसमीपे तूरियेसु पग्गहितेसु, घानसमीपे सुगन्धेसु वा दुग्गन्धेसु वा पुप्फेसु उपनीतेसु, मुखे सप्पिम्हि वा फाणिते वा पक्खित्ते, पिट्ठियं पाणिना पहारे दिन्ने पठमं सोतद्वारिकादीनि आवज्जनानि भवङ्गं न आवट्टेन्ति, मनोद्वारिकमेव आवट्टेति. अथ जवनं जवित्वा भवङ्गं ओतरति. दुतियवारे सोतद्वारिकादीनि आवज्जनानि भवङ्गं आवट्टेन्ति. ततो सोतघानजिव्हाकायविञ्ञाणादीनि जवनपरियोसानानि पवत्तन्ति. तदनन्तरं भवङ्गं पवत्तति. ततियवारे मनोद्वारिकआवज्जनेन भवङ्गे आवट्टिते मनोद्वारिकजवनं जवति. तेन चित्तेन ञत्वा ‘किं अयं इमस्मिं ठाने सद्दो – सङ्खसद्दो, भेरिसद्दो’ति वा ‘किं अयं इमस्मिं ठाने गन्धो – मूलगन्धो, सारगन्धो’ति वा ‘किं इदं मय्हं मुखे पक्खित्तरसं – सप्पीति वा फाणित’न्ति वा ‘केनम्हि पिट्ठियं पहतो, अतिथद्धो मे पहारो’ति वा वत्तारो होन्ति. एवं मनोद्वारिकजवनेनेव पटिबुज्झति, न पञ्चद्वारिकेन. सुपिनम्पि तेनेव पस्सति, न पञ्चद्वारिकेन.
तञ्च पनेतं सुपिनं पस्सन्तो चतूहि कारणेहि पस्सति – धातुक्खोभतो वा अनुभूतपुब्बतो वा देवतोपसंहारतो वा पुब्बनिमित्ततो वाति. तत्थ पित्तादीनं खोभकरणपच्चययोगेन खुभितधातुको ‘धातुक्खोभतो’ सुपिनं पस्सति. पस्सन्तो च नानाविधं सुपिनं पस्सति – पब्बता पतन्तो विय, आकासेन गच्छन्तो विय, वाळमिगहत्थिचोरादीहि अनुबद्धो विय च होति. ‘अनुभूतपुब्बतो’ पस्सन्तो पुब्बे अनुभूतपुब्बं आरम्मणं पस्सति. ‘देवतोपसंहारतो’ पस्सन्तस्स देवता अत्थकामताय वा अनत्थकामताय वा अत्थाय वा अनत्थाय वा नानाविधानि आरम्मणानि उपसंहरन्ति. सो तासं देवतानं आनुभावेन तानि आरम्मणानि पस्सति. पुब्बनिमित्ततो पस्सन्तो पुञ्ञापुञ्ञवसेन उप्पज्जितुकामस्स अत्थस्स वा अनत्थस्स वा पुब्बनिमित्तभूतं सुपिनं पस्सति बोधिसत्तमाता विय पुत्तपटिलाभनिमित्तं, बोधिसत्तो विय पञ्च महासुपिने (अ. नि. ५.१९६), कोसलराजा विय च सोळस सुपिनेति (जा. १.१.४१).
तत्थ यं धातुक्खोभतो अनुभूतपुब्बतो च सुपिनं पस्सति, न तं सच्चं होति. यं देवतोपसंहारतो पस्सति, तं सच्चं वा होति अलिकं वा. कुद्धा हि देवता उपायेन विनासेतुकामा विपरीतम्पि कत्वा दस्सेन्ति. तत्रिदं वत्थु – रोहणे किर नागमहाविहारे महाथेरो भिक्खुसङ्घं अनपलोकेत्वाव एकं नागरुक्खं छिन्दापेसि. रुक्खे अधिवत्था देवता थेरस्स कुद्धा पठममेव नं पलोभेत्वा पच्छा ‘इतो ते सत्तदिवसमत्थके उपट्ठाको राजा मरिस्सती’ति सुपिने आरोचेसि. थेरो नं कथं आहरित्वा राजोरोधानं आचिक्खि. ता एकप्पहारेनेव महाविरवं विरविंसु. राजा ‘किं एत’न्ति पुच्छि. ता ‘एवं थेरेन वुत्त’न्ति आरोचयिंसु. राजा दिवसे गणापेत्वा सत्ताहे वीतिवत्ते कुज्झित्वा थेरस्स हत्थपादे छिन्दापेसि.
यं पन पुब्बनिमित्ततो पस्सति तं एकन्तसच्चमेव होति. एतेसञ्च चतुन्नं मूलकारणानं संसग्गभेदतोपि सुपिनभेदो होतियेव. तञ्च पनेतं चतुब्बिधं सुपिनं सेक्खपुथुज्जनाव पस्सन्ति अप्पहीनविपल्लासत्ता; असेक्खा न पस्सन्ति पहीनविपल्लासत्ता.
किं पन तं पस्सन्तो सुत्तो पस्सति, पटिबुद्धो? उदाहु नेव सुत्तो पस्सति न पटिबुद्धोति? किञ्चेत्थ यदि ताव सुत्तो पस्सति, अभिधम्मविरोधो आपज्जति. भवङ्गचित्तेन हि सुपति. तञ्च रूपनिमित्तादिआरम्मणं रागादिसम्पयुत्तं वा न होति. सुपिनं पस्सन्तस्स च ईदिसानि चित्तानि उप्पज्जन्ति. अथ पटिबुद्धो पस्सति, विनयविरोधो आपज्जति. यञ्हि पटिबुद्धो पस्सति, तं सब्बोहारिकचित्तेन पस्सति. सब्बोहारिकचित्तेन च कते वीतिक्कमे अनापत्ति नाम नत्थि. सुपिनं पस्सन्तेन पन कते वीतिक्कमे एकन्तं अनापत्ति एव. अथ नेव सुत्तो न पटिबुद्धो पस्सति, न सुपिनं नाम पस्सति. एवञ्हि सति सुपिनस्स अभावोव आपज्जति? न अभावो. कस्मा? यस्मा कपिमिद्धपरेतो पस्सति. वुत्तं हेतं – ‘‘कपिमिद्धपरेतो खो, महाराज, सुपिनं पस्सती’’ति (मि. प. ५.३.५). ‘कपिमिद्धपरेतो’ति मक्कटनिद्दाय युत्तो. यथा हि मक्कटस्स निद्दा लहुपरिवत्ता होति, एवं या निद्दा पुनप्पुनं कुसलादिचित्तवोकिण्णत्ता लहुपरिवत्ता; यस्सा पवत्तियं पुनप्पुनं भवङ्गतो उत्तरणं होति, ताय युत्तो सुपिनं पस्सति. तेनायं सुपिनो कुसलोपि होति अकुसलोपि अब्याकतोपि ३८६. तत्थ सुपिनन्ते चेतियवन्दनधम्मस्सवनधम्मदेसनादीनि करोन्तस्स कुसलो, पाणातिपातादीनि करोन्तस्स अकुसलो, द्वीहि अन्तेहि मुत्तो आवज्जनतदारम्मणक्खणे अब्याकतोति वेदितब्बो. सुपिनेनेव ‘दिट्ठं विय मे, सुतं विय मे’ति कथनकालेपि अब्याकतोयेव.
किं पन सुपिने कतं कुसलाकुसलं कम्मं सविपाकं अविपाकन्ति? सविपाकं; दुब्बलत्ता पन पटिसन्धिं आकड्ढितुं न सक्कोति, दिन्नाय अञ्ञकम्मेन पटिसन्धिया पवत्ते वेदनीयं होति.
एवं याथावकवत्थुविभावना पञ्ञाति पञ्चन्नं विञ्ञाणानं न हेत्वट्ठो याथावट्ठो. तं याथावट्ठं वत्थुं विभावेतीति याथावकवत्थुविभावना. तथा पञ्चन्नं विञ्ञाणानं अहेतुकट्ठो, जराभिभूतट्ठो, न सुपिनं पस्सनट्ठो, याथावट्ठो. तं याथावट्ठं वत्थुं विभावेतीति याथावकवत्थुविभावना. इति या हेट्ठा ‘‘याथावकवत्थुविभावना पञ्ञा’’ति मातिकाय निक्खित्ता, सा एवं याथावकवत्थुविभावना पञ्ञाति वेदितब्बा. तस्सा एव च वसेन एवं एकविधेन ञाणवत्थूति एवं एकेककोट्ठासेन ञाणगणना एकेन वा आकारेन ञाणपरिच्छेदो होति.
एककनिद्देसवण्णना.
(२.) दुकनिद्देसवण्णना
७६७. दुविधेन ञाणवत्थुनिद्देसे चतूसु भूमीसु कुसलेति सेक्खपुथुज्जनानं चतुभूमककुसलपञ्ञा. पटिसम्भिदाविभङ्गे वुत्तेसु पञ्चसु अत्थेसु अत्तनो अत्तनो भूमिपरियापन्नं विपाकसङ्खातं अत्थं जापेति जनेति पवत्तेतीति अत्थजापिका. अरहतो अभिञ्ञं उप्पादेन्तस्स समापत्तिं उप्पादेन्तस्स किरियाब्याकतेति अभिञ्ञाय चेव समापत्तिया च परिकम्मसमये कामावचरकिरियपञ्ञा. सा हि अभिञ्ञासमापत्तिपभेदं किरियसङ्खातं अत्थं जापेति जनेति पवत्तेतीति अत्थजापिका पञ्ञाति वुत्ता. अयं पन अपरोपि पाळिमुत्तको अट्ठकथानयो – यापि हि पुरिमा कामावचरकिरिया पच्छिमाय कामावचरकिरियाय अनन्तरादिवसेन पच्चयो होति, सापि तं किरियत्थं जापेतीति अत्थजापिका पञ्ञा नाम. रूपावचरारूपावचरेसुपि एसेव नयो.
दुतियपदनिद्देसे चतूसु भूमीसु विपाकेति कामावचरविपाके पञ्ञा सहजातादिपच्चयवसेन कामावचरविपाकत्थं जापेत्वा ठिताति जापितत्था. रूपावचरादिविपाकपञ्ञासुपि एसेव नयो. सब्बापि वा एसा अत्तनो अत्तनो कारणेहि जापिता जनिता पवत्तिता सयम्पि अत्थभूतातिपि जापितत्था. अरहतो उप्पन्नाय अभिञ्ञाय उप्पन्नाय समापत्तियाति वुत्तकिरियपञ्ञायपि एसेव नयो. अयं पन अपरोपि पाळिमुत्तको अट्ठकथानयो – कामावचरकिरियपञ्ञापि हि सहजातादिवसेन कामावचरकिरियसङ्खातं अत्थं जापेत्वा ठिताति जापितत्था. रूपावचरारूपावचरकिरियपञ्ञासुपि एसेव नयो. सब्बापि वा एसा अत्तनो अत्तनो कारणेहि जापिता जनिता पवत्तिता सयञ्च अत्थभूतातिपि जापितत्था. सेसमेत्थ सब्बं धम्मसङ्गहट्ठकथायं वुत्तनयत्ता पाकटमेवाति.
दुकनिद्देसवण्णना.
(३.) तिकनिद्देसवण्णना
७६८. तिविधेन ञाणवत्थुनिद्देसे योगविहितेसूति योगो वुच्चति पञ्ञा; पञ्ञाविहितेसु पञ्ञापरिणामितेसूति अत्थो. कम्मायतनेसूति एत्थ कम्ममेव कम्मायतनं; अथ वा कम्मञ्च तं आयतनञ्च आजीवादीनन्तिपि कम्मायतनं. सिप्पायतनेसुपि एसेव नयो. तत्थ दुविधं कम्मं – हीनञ्च उक्कट्ठञ्च. तत्थ हीनं नाम वड्ढकीकम्मं, पुप्फछड्डककम्मन्ति एवमादि. उक्कट्ठं नाम कसि, वणिज्जा, गोरक्खन्ति एवमादि. सिप्पम्पि दुविधं हीनञ्च उक्कट्ठञ्च. तत्थ हीनं सिप्पं नाम नळकारसिप्पं, पेसकारसिप्पं, कुम्भकारसिप्पं, चम्मकारसिप्पं, न्हापितसिप्पन्ति एवमादि. उक्कट्ठं नाम सिप्पं मुद्दा, गणना, लेखञ्चाति एवमादि विज्जाव विज्जाट्ठानं. तं धम्मिकमेव गहितं. नागमण्डलपरित्तसदिसं, फुधमनकमन्तसदिसं, सालाकियं, सल्लकत्तियन्तिआदीनि पन वेज्जसत्थानि ‘‘इच्छामहं, आचरिय, सिप्पं सिक्खितु’’न्ति (महाव. ३२९) सिप्पायतने पविट्ठत्ता न गहितानि.
तत्थ एको पण्डितो मनुस्सानं फासुविहारत्थाय अत्तनो च धम्मताय गेहपासादयाननावादीनि उप्पादेति. सो हि ‘इमे मनुस्सा वसनट्ठानेन विना दुक्खिता’ति हितकिरियाय ठत्वा दीघचतुरस्सादिभेदं गेहं उप्पादेति, सीतुण्हपटिघातत्थाय एकभूमिकद्विभूमिकादिभेदे पासादे करोति, ‘याने असति अनुसञ्चरणं नाम दुक्ख’न्ति जङ्घाकिलमथपटिविनोदनत्थाय वय्हसकटसन्दमानिकादीनि उप्पादेति, ‘नावाय असति समुद्दादीसु सञ्चारो नाम नत्थी’ति नानप्पकारं नावं उप्पादेति. सो सब्बम्पेतं नेव अञ्ञेहि कयिरमानं पस्सति, न कतं उग्गण्हाति, न कथेन्तानं सुणाति, अत्तनो पन धम्मताय चिन्ताय करोति. पञ्ञवता हि अत्तनो धम्मताय कतम्पि अञ्ञेहि उग्गण्हित्वा करोन्तेहि कतसदिसमेव होति. अयं ताव हीनकम्मे नयो.
उक्कट्ठकम्मेपि ‘कसिकम्मे असति मनुस्सानं जीवितं न पवत्तती’ति एको पण्डितो मनुस्सानं फासुविहारत्थाय युगनङ्गलादीनि कसिभण्डानि उप्पादेति; तथा नानप्पकारं वाणिजकम्मं गोरक्खञ्च उप्पादेति. सो सब्बम्पेतं नेव अञ्ञेहि करियमानं पस्सति…पे… कतसदिसमेव होति. अयं उक्कट्ठकम्मे नयो.
दुविधेपि पन सिप्पायतने एको पण्डितो मनुस्सानं फासुविहारत्थाय नळकारसिप्पादीनि हीनसिप्पानि, हत्थमुद्दाय गणनसङ्खातं मुद्दं, अच्छिन्नकसङ्खातं गणनं, मातिकाप्पभेदकादिभेदञ्च लेखं उप्पादेति. सो सब्बम्पेतं नेव अञ्ञेहि करियमानं पस्सति…पे… कतसदिसमेव होति. अयं सिप्पायतने नयो.
एकच्चो पन पण्डितो अमनुस्ससरीसपादीहि उपद्दुतानं मनुस्सानं तिकिच्छनत्थाय धम्मिकानि नागमण्डलमन्तादीनि विज्जाट्ठानानि उप्पादेति, तानि नेव अञ्ञेहि करियमानानि पस्सति, न कतानि उग्गण्हाति, न कथेन्तानं सुणाति, अत्तनो पन धम्मताय चिन्ताय करोति. पञ्ञवता हि अत्तनो धम्मताय कतम्पि अञ्ञेहि उग्गण्हित्वा करोन्तेहि कतसदिसमेव होति.
कम्मस्सकतं वाति ‘‘इदं कम्मं सत्तानं सकं, इदं नो सक’’न्ति एवं जाननञाणं. सच्चानुलोमिकं वाति विपस्सनाञाणं. तञ्हि चतुन्नं सच्चानं अनुलोमनतो सच्चानुलोमिकन्ति वुच्चति. इदानिस्स पवत्तनाकारं दस्सेतुं रूपं अनिच्चन्ति वातिआदि वुत्तं. एत्थ च अनिच्चलक्खणमेव आगतं, न दुक्खलक्खणअनत्तलक्खणानि, अत्थवसेन पन आगतानेवाति दट्ठब्बानि – यञ्हि अनिच्चं तं दुक्खं, यं दुक्खं तदनत्ताति.
यं एवरूपिन्ति यं एवं हेट्ठा निद्दिट्ठसभावं अनुलोमिकं. खन्तिन्तिआदीनि सब्बानि पञ्ञावेवचनानेव. सा हि हेट्ठा वुत्तानं कम्मायतनादीनं पञ्चन्नं कारणानं अपच्चनीकदस्सनेन अनुलोमेतीति अनुलोमिका. तथा सत्तानं हितचरियाय अनुलोमेति, मग्गसच्चस्स अनुलोमेति, परमत्थसच्चस्स निब्बानस्स अनुलोमनतो अनुलोमेतीतिपि अनुलोमिका. सब्बानिपि एतानि कारणानि खमति सहति दट्ठुं सक्कोतीति खन्ति, पस्सतीति दिट्ठि, रोचेतीति रुचि, मुदतीति मुदि, पेक्खतीति पेक्खा. सब्बेपिस्सा ते कम्मायतनादयो धम्मा निज्झानं खमन्ति, विसेसतो च पञ्चक्खन्धसङ्खाता धम्मा पुनप्पुनं अनिच्चदुक्खानत्तवसेन निज्झायमाना तं निज्झानं खमन्तीति धम्मनिज्झानखन्ती.
परतो अस्सुत्वा पटिलभतीति अञ्ञस्स उपदेसवचनं अस्सुत्वा सयमेव चिन्तेन्तो पटिलभति. अयं वुच्चतीति अयं चिन्तामया पञ्ञा नाम वुच्चति. सा पनेसा न येसं केसञ्चि उप्पज्जति, अभिञ्ञातानं पन महासत्तानमेव उप्पज्जति. तत्थापि सच्चानुलोमिकञाणं द्विन्नंयेव बोधिसत्तानं उप्पज्जति. सेसपञ्ञा सब्बेसम्पि पूरितपारमीनं महापञ्ञानं उप्पज्जतीति वेदितब्बा.
परतो सुत्वा पटिलभतीति एत्थ कम्मायतनादीनि परेन करियमानानि वा कतानि वा दिस्वापि यस्स कस्सचि कथयमानस्स वचनं सुत्वापि आचरियस्स सन्तिके उग्गहेत्वापि पटिलद्धा सब्बा परतो सुत्वायेव पटिलद्धा नामाति वेदितब्बा.
समापन्नस्साति समापत्तिसमङ्गिस्स; अन्तोसमापत्तियं पवत्ता पञ्ञा भावनामया नामाति अत्थो.
७६९. दानं आरब्भाति दानं पटिच्च; दानचेतनापच्चयाति अत्थो. दानाधिगच्छाति दानं अधिगच्छन्तस्स; पापुणन्तस्साति अत्थो. या उप्पज्जतीति या एवं दानचेतनासम्पयुत्ता पञ्ञा उप्पज्जति, अयं दानमया पञ्ञा नाम. सा पनेसा ‘दानं दस्सामी’ति चिन्तेन्तस्स, दानं देन्तस्स, दानं दत्वा तं पच्चवेक्खन्तस्स पुब्बचेतना, मुञ्चचेतना, अपरचेतनाति तिविधेन उप्पज्जति.
सीलं आरब्भ सीलाधिगच्छाति इधापि सीलचेतनासम्पयुत्ताव सीलमया पञ्ञाति अधिप्पेता. अयम्पि ‘सीलं पूरेस्सामी’ति चिन्तेन्तस्स, सीलं पूरेन्तस्स, सीलं पूरेत्वा तं पच्चवेक्खन्तस्स पुब्बचेतना, मुञ्चचेतना, अपरचेतनाति तिविधेनेव उप्पज्जति. भावनामया हेट्ठा वुत्तायेव.
७७०. अधिसीलपञ्ञादीसु सीलादीनि दुविधेन वेदितब्बानि – सीलं, अधिसीलं; चित्तं, अधिचित्तं; पञ्ञा, अधिपञ्ञाति. तत्थ ‘‘उप्पादा वा तथागतानं अनुप्पादा वा तथागतानं ठिताव सा धातु धम्मट्ठितता धम्मनियामता’’ति (सं. नि. २.२०; अ. नि. ३.१३७) इमाय तन्तिया सङ्गहितवसेन पञ्चपि सीलानि दसपि सीलानि सीलं नाम. तञ्हि तथागते उप्पन्नेपि अनुप्पन्नेपि होति. अनुप्पन्ने के पञ्ञापेन्तीति? तापसपरिब्बाजका, सब्बञ्ञुबोधिसत्ता, चक्कवत्तिराजानो च पञ्ञापेन्ति. उप्पन्ने सम्मासम्बुद्धे भिक्खुसङ्घो, भिक्खुनीसङ्घो, उपासका, उपासिकायो च पञ्ञापेन्ति. पातिमोक्खसंवरसीलं पन सब्बसीलेहि अधिकं उप्पन्नेयेव तथागते उप्पज्जति, नो अनुप्पन्ने. सब्बञ्ञुबुद्धायेव च नं पञ्ञापेन्ति. ‘‘इमस्मिं वत्थुस्मिं वीतिक्कमे इदं नाम होती’’ति पञ्ञापनञ्हि अञ्ञेसं अविसयो, बुद्धानंयेव एस विसयो, बुद्धानं बलं. इति यस्मा पातिमोक्खसंवरो अधिसीलं, तस्मा तं अधिसीलपञ्ञं दस्सेतुं पातिमोक्खसंवरं संवरन्तस्सातिआदि वुत्तं.
हेट्ठा वुत्ताय एव पन तन्तिया सङ्गहितवसेन वट्टपादिका अट्ठ समापत्तियो चित्तं नाम. तञ्हि तथागते उप्पन्नेपि होति अनुप्पन्नेपि. अनुप्पन्ने के निब्बत्तेन्तीति? तापसपरिब्बाजका चेव सब्बञ्ञुबोधिसत्ता च चक्कवत्तिराजानो च. उप्पन्ने भगवति विसेसत्थिका भिक्खुआदयोपि निब्बत्तेन्तियेव. विपस्सनापादिका पन अट्ठ समापत्तियो सब्बचित्तेहि अधिका, उप्पन्नेयेव तथागते उप्पज्जन्ति, नो अनुप्पन्ने. सब्बञ्ञुबुद्धा एव च एता पञ्ञापेन्ति. इति यस्मा अट्ठ समापत्तियो अधिचित्तं, तस्मा अधिचित्तपञ्ञं दस्सेतुं रूपावचरारूपावचरसमापत्तिं समापज्जन्तस्सातिआदि वुत्तं.
हेट्ठा वुत्ताय एव पन तन्तिया सङ्गहितवसेन कम्मस्सकतञाणं पञ्ञा नाम. तञ्हि तथागते उप्पन्नेपि होति अनुप्पन्नेपि. अनुप्पन्ने वेलामदानवेस्सन्तरदानादिवसेन उप्पज्जति; उप्पन्ने तेन ञाणेन महादानं पवत्तेन्तानं पमाणं नत्थि. मग्गफलपञ्ञा पन सब्बपञ्ञाहि अधिका, उप्पन्नेयेव तथागते वित्थारिका हुत्वा पवत्तति, नो अनुप्पन्ने. इति यस्मा मग्गफलपञ्ञा अधिपञ्ञा, तस्मा अतिरेकपञ्ञाय पञ्ञं दस्सेतुं चतूसु मग्गेसूतिआदि वुत्तं.
तत्थ सिया – सीलं, अधिसीलं; चित्तं, अधिचित्तं; पञ्ञा, अधिपञ्ञाति इमेसु छसु कोट्ठासेसु विपस्सना पञ्ञा कतरसन्निस्सिताति? अधिपञ्ञासन्निस्सिता. तस्मा यथा ओमकतरप्पमाणं छत्तं वा धजं वा उपादाय अतिरेकप्पमाणं अतिछत्तं अतिधजोति वुच्चति, एवमिदम्पि पञ्चसीलं दससीलं उपादाय पातिमोक्खसंवरसीलं ‘अधिसीलं’ नाम; वट्टपादिका अट्ठ समापत्तियो उपादाय विपस्सनापादिका अट्ठ समापत्तियो ‘अधिचित्तं’ नाम, कम्मस्सकतपञ्ञं उपादाय विपस्सनापञ्ञा च मग्गपञ्ञा च फलपञ्ञा च ‘अधिपञ्ञा’ नामाति वेदितब्बा.
७७१. आयकोसल्लादिनिद्देसे यस्मा आयोति वुड्ढि, सा अनत्थहानितो अत्थुप्पत्तितो च दुविधा; अपायोति अवुड्ढि, सापि अत्थहानितो अनत्थुप्पत्तितो च दुविधा; तस्मा तं दस्सेतुं इमे धम्मे मनसिकरोतोतिआदि वुत्तं. इदं वुच्चतीति या इमेसं अकुसलधम्मानं अनुप्पत्तिप्पहानेसु कुसलधम्मानञ्च उप्पत्तिट्ठितीसु पञ्ञा – इदं आयकोसल्लं नाम वुच्चति. या पनेसा कुसलधम्मानं अनुप्पज्जननिरुज्झनेसु अकुसलधम्मानञ्च उप्पत्तिट्ठितीसु पञ्ञा – इदं अपायकोसल्लं नामाति अत्थो. आयकोसल्लं ताव पञ्ञा होतु; अपायकोसल्लं कथं पञ्ञा नाम जाताति? पञ्ञवायेव हि ‘मय्हं एवं मनसिकरोतो अनुप्पन्ना कुसला धम्मा नुप्पज्जन्ति उप्पन्ना च निरुज्झन्ति; अनुप्पन्ना अकुसला धम्मा उप्पज्जन्ति, उप्पन्ना पवड्ढन्ती’ति पजानाति. सो एवं ञत्वा अनुप्पन्नानं अकुसलानं धम्मानं उप्पज्जितुं न देति, उप्पन्ने पजहति; अनुप्पन्ने कुसले उप्पादेति, उप्पन्ने भावनापारिपूरिं पापेति. एवं अपायकोसल्लम्पि पञ्ञा एवाति वेदितब्बं. सब्बापि तत्रूपाया पञ्ञा उपायकोसल्लन्ति इदं पन अच्चायिककिच्चे वा भये वा उप्पन्ने तस्स तिकिच्छनत्थं ठानुप्पत्तियकारणजाननवसेनेव वेदितब्बं. सेसं सब्बत्थ उत्तानत्थमेवाति.
तिकनिद्देसवण्णना.
(४.) चतुक्कनिद्देसवण्णना
७९३. चतुब्बिधेन ञाणवत्थुनिद्देसे अत्थि दिन्नन्तिआदीसु दिन्नपच्चया फलं अत्थीति इमिना उपायेन अत्थो वेदितब्बो. इदं वुच्चतीति यं ञाणं ‘इदं कम्मं सकं, इदं नो सक’न्ति जानाति – इदं कम्मस्सकतञाणं नाम वुच्चतीति अत्थो. तत्थ तिविधं कायदुच्चरितं, चतुब्बिधं वचीदुच्चरितं, तिविधं मनोदुच्चरितन्ति इदं न सककम्मं नाम. तीसु द्वारेसु दसविधम्पि सुचरितं सककम्मं नाम. अत्तनो वापि होतु परस्स वा सब्बम्पि अकुसलं न सककम्मं नाम. कस्मा? अत्थभञ्जनतो अनत्थजननतो च. अत्तनो वा होतु परस्स वा सब्बम्पि कुसलं सककम्मं नाम. कस्मा? अनत्थभञ्जनतो अत्थजननतो च. एवं जाननसमत्थे इमस्मिं कम्मस्सकतञाणे ठत्वा बहुं दानं दत्वा सीलं पूरेत्वा उपोसथं समादियित्वा सुखेन सुखं सम्पत्तिया सम्पत्तिं अनुभवित्वा निब्बानं पत्तानं गणनपरिच्छेदो नत्थि. यथा हि सधनो पुरिसो पञ्चसु सकटसतेसु सप्पिमधुफाणितादीनि चेव लोणतिलतण्डुलादीनि च आरोपेत्वा कन्तारमग्गं पटिपन्नो केनचिदेव करणीयेन अत्थे उप्पन्ने सब्बेसं उपकरणानं गहितत्ता न चिन्तेति, न परितस्सति, सुखेनेव खेमन्तं पापुणाति; एवमेव इमस्मिम्पि कम्मस्सकतञाणे ठत्वा बहुं दानं दत्वा…पे… निब्बानं पत्तानं गणनपथो नत्थि. ठपेत्वा सच्चानुलोमिकं ञाणन्ति मग्गसच्चस्स परमत्थसच्चस्स च अनुलोमनतो सच्चानुलोमिकन्ति लद्धनामं विपस्सनाञाणं ठपेत्वा अवसेसा सब्बापि सासवा कुसला पञ्ञा कम्मस्सकतञाणमेवाति अत्थो.
७९४. मग्गसमङ्गिस्स ञाणं दुक्खेपेतं ञाणन्ति एत्थ एकमेव मग्गञाणं चतूसु सच्चेसु एकपटिवेधवसेन चतूसु ठानेसु सङ्गहितं.
७९६. धम्मे ञाणन्ति एत्थ मग्गपञ्ञा ताव चतुन्नं सच्चानं एकपटिवेधवसेन धम्मे ञाणं नाम होतु; फलपञ्ञा कथं धम्मे ञाणं नामाति? निरोधसच्चवसेन. दुविधापि हेसा पञ्ञा अपरप्पच्चये अत्थपच्चक्खे अरियसच्चधम्मे किच्चतो च आरम्मणतो च पवत्तत्ता धम्मे ञाणन्ति वेदितब्बा. सो इमिना धम्मेनाति एत्थ मग्गञाणं धम्मगोचरत्ता गोचरवोहारेन धम्मोति वुत्तं, उपयोगत्थे वा करणवचनं; इमं धम्मं ञातेनाति अत्थो; चतुसच्चधम्मं जानित्वा ठितेन मग्गञाणेनाति वुत्तं होति. दिट्ठेनाति दस्सनेन; धम्मं पस्सित्वा ठितेनाति अत्थो. पत्तेनाति चत्तारि अरियसच्चानि पत्वा ठितत्ता धम्मं पत्तेन. विदितेनाति मग्गञाणेन चत्तारि अरियसच्चानि विदितानि पाकटानि कतानि. तस्मा तं धम्मं विदितं नाम होति. तेन विदितधम्मेन. परियोगाळ्हेनाति चतुसच्चधम्मं परियोगाहेत्वा ठितेन. नयं नेतीति अतीते च अनागते च नयं नेति हरति पेसेति. इदं पन न मग्गञाणस्स किच्चं, पच्चवेक्खणञाणस्स किच्चं. सत्थारा पन मग्गञाणं अतीतानागते नयं नयनसदिसं कतं. कस्मा? मग्गमूलकत्ता. भावितमग्गस्स हि पच्चवेक्खणा नाम होति. तस्मा सत्था मग्गञाणमेव नयं नयनसदिसं अकासि. अपिच एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो – यदेतं इमिना चतुसच्चगोचरं मग्गञाणं अधिगतं, तेन ञाणेन कारणभूतेन अतीतानागते पच्चवेक्खणञाणसङ्खातं नयं नेति.
इदानि यथा तेन नयं नेति, तं आकारं दस्सेतुं ये हि केचि अतीतमद्धानन्तिआदिमाह. तत्थ अब्भञ्ञंसूति जानिंसु पटिविज्झिंसु. इमञ्ञेवाति यं दुक्खं अतीते अब्भञ्ञंसु, यञ्च अनागते अभिजानिस्सन्ति, न तञ्ञेव इमं; सरिक्खट्ठेन पन एवं वुत्तं. अतीतेपि हि ठपेत्वा तण्हं तेभूमकक्खन्धेयेव दुक्खसच्चन्ति पटिविज्झिंसु, तण्हंयेव समुदयसच्चन्ति निब्बानमेव निरोधसच्चन्ति अरियमग्गमेव मग्गसच्चन्ति पटिविज्झिंसु, अनागतेपि एवमेव पटिविज्झिस्सन्ति, एतरहिपि एवमेव पटिविज्झन्तीति सरिक्खट्ठेन ‘‘इमञ्ञेवा’’ति वुत्तं. इदं वुच्चति अन्वये ञाणन्ति इदं अनुगमनञाणं नयनञाणं कारणञाणन्ति वुच्चति.
परिये ञाणन्ति चित्तपरिच्छेदञाणं. परसत्तानन्ति ठपेत्वा अत्तानं सेससत्तानं. इतरं तस्सेव वेवचनं. चेतसा चेतो परिच्च पजानातीति अत्तनो चित्तेन तेसं चित्तं सरागादिवसेन परिच्छिन्दित्वा नानप्पकारतो जानाति. सरागं वातिआदीसु यं वत्तब्बं, तं हेट्ठा सतिपट्ठानविभङ्गे वुत्तमेव. अयं पन विसेसो – इध अनुत्तरं वा चित्तं विमुत्तं वा चित्तन्ति एत्थ लोकुत्तरम्पि लब्भति. अविपस्सनूपगम्पि हि परचित्तञाणस्स विसयो होतियेव.
अवसेसा पञ्ञाति धम्मे ञाणादिका तिस्सो पञ्ञा ठपेत्वा सेसा सब्बापि पञ्ञा ञाणन्ति सम्मतत्ता सम्मुतिञाणं नाम होति. वचनत्थो पनेत्थ सम्मुतिम्हि ञाणन्ति सम्मुतिञाणं.
७९७. कामावचरकुसले पञ्ञाति अयञ्हि एकन्तेन वट्टस्मिं चुतिपटिसन्धिं आचिनतेव, तस्मा ‘‘आचयाय नो अपचयाया’’ति वुत्ता. लोकुत्तरमग्गपञ्ञा पन यस्मा चुतिपटिसन्धिं अपचिनतेव, तस्मा ‘‘अपचयाय नो आचयाया’’ति वुत्ता. रूपावचरारूपावचरपञ्ञा चुतिपटिसन्धिम्पि आचिनति, विक्खम्भनवसेन किलेसे चेव किलेसमूलके च धम्मे अपचिनति, तस्मा ‘‘आचयाय चेव अपचयाय चा’’ति वुत्ता. सेसा नेव चुतिपटिसन्धिं आचिनति न अपचिनति, तस्मा ‘‘नेव आचयाय नो अपचयाया’’ति वुत्ता.
७९८. न च अभिञ्ञायो पटिविज्झतीति इदं पठमज्झानपञ्ञं सन्धाय वुत्तं. सा हिस्स कामविवेकेन पत्तब्बत्ता किलेसनिब्बिदाय संवत्तति. ताय चेस कामेसु वीतरागो होति, अभिञ्ञापादकभावं पन अप्पत्तताय नेव पञ्च अभिञ्ञायो पटिविज्झति, निमित्तारम्मणत्ता न सच्चानि पटिविज्झति. एवमयं पञ्ञा निब्बिदाय होति नो पटिवेधाय. स्वेवाति पठमज्झानं पत्वा ठितो. कामेसु वीतरागो समानोति तथा विक्खम्भितानंयेव कामानं वसेन वीतरागो. अभिञ्ञायो पटिविज्झतीति पञ्च अभिञ्ञायो पटिविज्झति. इदं चतुत्थज्झानपञ्ञं सन्धाय वुत्तं. चतुत्थज्झानपञ्ञा हि अभिञ्ञापादकभावेनापि पञ्च अभिञ्ञायो पटिविज्झति, अभिञ्ञाभावप्पत्तियापि पटिविज्झति एव. तस्मा सा पटिवेधाय होति. पठमज्झानपञ्ञाय एव पन किलेसेसुपि निब्बिन्दत्ता नो निब्बिदाय. या पनायं दुतियततियज्झानपञ्ञा, सा कतरकोट्ठासं भजतीति? सोमनस्सवसेन पठमज्झानम्पि भजति, अवितक्कवसेन चतुत्थज्झानम्पि. एवमेसा पठमज्झानसन्निस्सिता वा चतुत्थज्झानसन्निस्सिता वा कातब्बा. निब्बिदाय चेव पटिवेधाय चाति मग्गपञ्ञा सब्बस्मिम्पि वट्टे निब्बिन्दनतो निब्बिदाय, छट्ठं अभिञ्ञं पटिविज्झनतो पटिवेधाय च होति.
७९९. पठमस्स झानस्स लाभीतिआदीसु य्वायं अप्पगुणस्स पठमज्झानस्स लाभी. तं ततो वुट्ठितं आरम्मणवसेन कामसहगता हुत्वा सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति तुदन्ति चोदेन्ति. तस्स कामानुपक्खन्दानं सञ्ञामनसिकारानं वसेन सा पठमज्झानपञ्ञा हायति परिहायति; तस्मा हानभागिनीति वुत्ता. तदनुधम्मताति तदनुरूपसभावा. सति सन्तिट्ठतीति इदं मिच्छासतिं सन्धाय वुत्तं, न सम्मासतिं. यस्स हि पठमज्झानानुरूपसभावा पठमज्झानं सन्ततो पणीततो दिस्वा अस्सादयमाना अभिनन्दमाना निकन्ति उप्पज्जति, तस्स निकन्तिवसेन सा पठमज्झानपञ्ञा नेव हायति, न वड्ढति, ठितिकोट्ठासिका होति. तेन वुत्तं ठितिभागिनी पञ्ञाति. अवितक्कसहगताति अवितक्कं दुतियज्झानं सन्ततो पणीततो मनसिकरोतो आरम्मणवसेन अवितक्कसहगता. समुदाचरन्तीति पगुणतो पठमज्झानतो वुट्ठितं दुतियज्झानाधिगमत्थाय तुदन्ति चोदेन्ति. तस्स उपरि दुतियज्झानानुपक्खन्दानं सञ्ञामनसिकारानं वसेन सा पठमज्झानपञ्ञा विसेसभूतस्स दुतियज्झानस्स उप्पत्तिट्ठानताय विसेसभागिनीति वुत्ता. निब्बिदासहगताति तमेव पठमज्झानतो वुट्ठितं निब्बिदासङ्खातेन विपस्सनाञाणेन सहगता. विपस्सनाञाणञ्हि झानङ्गभेदे वत्तन्ते निब्बिन्दति उक्कण्ठति, तस्मा निब्बिदाति वुच्चति. समुदाचरन्तीति निब्बानसच्छिकिरियत्थाय तुदन्ति चोदेन्ति. विरागूपसञ्हिताति विरागसङ्खातेन निब्बानेन उपसंहिता. विपस्सनाञाणम्हि सक्का इमिना मग्गेन विरागं निब्बानं सच्छिकातुन्ति पवत्तितो ‘‘विरागूपसञ्हित’’न्ति वुच्चति. तंसम्पयुत्ता सञ्ञामनसिकारापि विरागूपसञ्हिता एव नाम. तस्स तेसं सञ्ञामनसिकारानं वसेन सा पठमज्झानपञ्ञा अरियमग्गपटिवेधस्स पदट्ठानताय निब्बेधभागिनीति वुत्ता. एवं चतूसु ठानेसु पठमज्झानपञ्ञाव कथिता. दुतियज्झानपञ्ञादीसुपि इमिनाव नयेन अत्थो वेदितब्बो.
८०१. किच्छेन कसिरेन समाधिं उप्पादेन्तस्साति लोकुत्तरसमाधिं उप्पादेन्तस्स पुब्बभागे आगमनकाले किच्छेन कसिरेन दुक्खेन ससङ्खारेन सप्पयोगेन किलमन्तस्स किलेसे विक्खम्भेत्वा आगतस्स. दन्धं तण्ठानं अभिजानन्तस्साति विक्खम्भितेसु किलेसेसु विपस्सनापरिवासे चिरं वसित्वा तं लोकुत्तरसमाधिसङ्खातं ठानं दन्धं सणिकं अभिजानन्तस्स पटिविज्झन्तस्स, पापुणन्तस्साति अत्थो. अयं वुच्चतीति या एसा एवं उप्पज्जति, अयं किलेसविक्खम्भनपटिपदाय दुक्खत्ता, विपस्सनापरिवासपञ्ञाय च दन्धत्ता मग्गकाले एकचित्तक्खणे उप्पन्नापि पञ्ञा आगमनवसेन दुक्खपटिपदा दन्धाभिञ्ञा नामाति वुच्चति. उपरि तीसु पदेसुपि इमिनाव नयेन अत्थो वेदितब्बो.
८०२. समाधिस्स न निकामलाभिस्साति यो समाधिस्स न निकामलाभी होति, सो तस्स न निकामलाभी नाम. यस्स समाधि उपरूपरि समापज्जनत्थाय उस्सक्कितुं पच्चयो न होति, तस्स अप्पगुणज्झानलाभिस्साति अत्थो. आरम्मणं थोकं फरन्तस्साति परित्ते सुप्पमत्ते वा सरावमत्ते वा आरम्मणे परिकम्मं कत्वा तत्थेव अप्पनं पत्वा तं अवड्ढितं थोकमेव आरम्मणं फरन्तस्साति अत्थो. सेसपदेसुपि एसेव नयो. ननिकामलाभीपटिपक्खतो हि पगुणज्झानलाभी एत्थ निकामलाभीति वुत्तो. अवड्ढितारम्मणपटिपक्खतो च वड्ढितारम्मणं विपुलन्ति वुत्तं. सेसं तादिसमेव.
जरामरणेपेतं ञाणन्ति निब्बानमेव आरम्मणं कत्वा चतुन्नं सच्चानं एकपटिवेधवसेन एतं वुत्तं.
जरामरणं आरब्भातिआदीनि पन एकेकं वत्थुं आरब्भ पवत्तिकाले पुब्बभागे सच्चववत्थापनवसेन वुत्तानि. सेसं सब्बत्थ उत्तानत्थमेवाति.
चतुक्कनिद्देसवण्णना.
(५.) पञ्चकनिद्देसवण्णना
८०४. पञ्चविधेन ञाणवत्थुनिद्देसे पीतिफरणतादीसु पीतिं फरमाना उप्पज्जतीति द्वीसु झानेसु पञ्ञा पीतिफरणता नाम. सुखं फरमाना उप्पज्जतीति तीसु झानेसु पञ्ञा सुखफरणता नाम. परेसं चेतोफरमाना उप्पज्जतीति चेतोपरियपञ्ञा चेतोफरणता नाम. आलोकं फरमाना उप्पज्जतीति दिब्बचक्खुपञ्ञा आलोकफरणता नाम. पच्चवेक्खणञाणं पच्चवेक्खणानिमित्तं नाम. तेनेव वुत्तं ‘‘द्वीसु झानेसु पञ्ञा पीतिफरणता’’तिआदि. तत्थ च पीतिफरणता सुखफरणता द्वे पादा विय, चेतोफरणता आलोकफरणता द्वे हत्था विय, अभिञ्ञापादकज्झानं मज्झिमकायो विय, पच्चवेक्खणानिमित्तं सीसं विय. इति भगवा पञ्चङ्गिकं सम्मासमाधिं अङ्गपच्चङ्गसम्पन्नं पुरिसं विय कत्वा दस्सेसि. अयं पञ्चङ्गिको सम्मासमाधीति अयं हत्थपादसीससदिसेहि पञ्चहि अङ्गेहि युत्तो सम्मासमाधीति पादकज्झानसमाधिं कथेसि.
अयं समाधि पच्चुप्पन्नसुखो चेवातिआदीसु अरहत्तफलसमाधि अधिप्पेतो. सो हि अप्पितप्पितक्खणे सुखत्ता पच्चुप्पन्नसुखो. पुरिमो पुरिमो पच्छिमस्स पच्छिमस्स समाधिसुखस्स पच्चयत्ता आयतिं सुखविपाको. सन्तं सुखुमं फलचित्तं पणीतं मधुररूपं समुट्ठापेति. फलसमापत्तिया वुट्ठितस्स हि सब्बकायानुगतं सुखसम्फस्सं फोट्ठब्बं पटिच्च सुखसहगतं कायविञ्ञाणं उप्पज्जति. इमिनापि परियायेन आयतिं सुखविपाको. किलेसेहि आरकत्ता अरियो. कामामिसवट्टामिसलोकामिसानं अभावा निरामिसो. बुद्धादीहि महापुरिसेहि सेवितत्ता अकापुरिससेवितो. अङ्गसन्तताय आरम्मणसन्तताय सब्बकिलेसदरथसन्तताय च सन्तो. अतप्पनीयट्ठेन पणीतो. किलेसपटिप्पस्सद्धिया लद्धत्ता किलेसपटिप्पस्सद्धिभावस्स वा लद्धत्ता पटिप्पस्सद्धिलद्धो. पटिप्पस्सद्धं पटिप्पस्सद्धीति हि इदं अत्थतो एकं. पटिप्पस्सद्धकिलेसेन वा अरहता लद्धत्तापि पटिप्पस्सद्धिलद्धो. एकोदिभावेन अधिगतत्ता एकोदिभावमेव वा अधिगतत्ता एकोदिभावाधिगतो. अप्पगुणसासवसमाधि विय ससङ्खारेन सप्पयोगेन चित्तेन पच्चनीकधम्मे निग्गय्ह किलेसे वारेत्वा अनधिगतत्ता न ससङ्खारनिग्गय्हवारितगतो. तञ्च समाधिं समापज्जन्तो ततो वा वुट्ठहन्तो सतिवेपुल्लप्पत्तत्ता सतोव समापज्जति सतोव वुट्ठहति. यथापरिच्छिन्नकालवसेन वा सतो समापज्जति सतो वुट्ठहति. तस्मा यदेत्थ ‘‘अयं समाधि पच्चुप्पन्नसुखो चेव आयतिञ्च सुखविपाको’’ति एवं पच्चवेक्खमानस्स पच्चत्तंयेव अपरप्पच्चयं ञाणं उप्पज्जति – तं एकमङ्गं. एस नयो सेसेसुपि. एवमिमेहि पञ्चहि पच्चवेक्खणञाणेहि अयं समाधि पञ्चञाणिको सम्मासमाधि नाम वुत्तोति.
पञ्चकनिद्देसवण्णना.
(६.) छक्कनिद्देसवण्णना
८०५. छब्बिधेन ञाणवत्थुनिद्देसे इद्धिविधे ञाणन्ति ‘‘एकोपि हुत्वा बहुधा होती’’तिआदिनयप्पवत्ते (दी. नि. १.४८४; पटि. म. १.१०२) इद्धिविधे ञाणं. इमिना अवितक्काविचारा उपेक्खासहगता रूपावचरा बहुधाभावादिसाधिका एकचित्तक्खणिका अप्पनापञ्ञाव कथिता. सोतधातुविसुद्धिया ञाणन्ति दूरसन्तिकादिभेदसद्दारम्मणाय दिब्बसोतधातुया ञाणं. इमिनापि अवितक्काविचारा उपेक्खासहगता रूपावचरा पकतिसोतविसयातीतसद्दारम्मणा एकचित्तक्खणिका अप्पनापञ्ञाव कथिता. परचित्ते ञाणन्ति परसत्तानं चित्तपरिच्छेदे ञाणं. इमिनापि यथावुत्तप्पकारा परेसं सरागादिचित्तारम्मणा एकचित्तक्खणिका अप्पनापञ्ञाव कथिता. पुब्बेनिवासानुस्सतिया ञाणन्ति पुब्बेनिवासानुस्सतिसम्पयुत्तं ञाणं. इमिनापि यथावुत्तप्पकारा पुब्बे निवुत्थक्खन्धानुस्सरणसतिसम्पयुत्ता एकचित्तक्खणिका अप्पनापञ्ञाव कथिता. सत्तानं चुतूपपाते ञाणन्ति सत्तानं चुतियञ्च उपपाते च ञाणं. इमिनापि यथावुत्तप्पकारा चवनकउपपज्जनकानं सत्तानं वण्णधातुआरम्मणा एकचित्तक्खणिका अप्पनापञ्ञाव कथिता. आसवानं खये ञाणन्ति सच्चपरिच्छेदजाननञाणं. इदं लोकुत्तरमेव. सेसानि लोकियानीति.
छक्कनिद्देसवण्णना.
(७.) सत्तकनिद्देसादिवण्णना
८०६. सत्तविधेन ञाणवत्थुनिद्देसे जातिपच्चया जरामरणन्तिआदिना नयेन पवत्तिनिवत्तिवसेन एकादससु पटिच्चसमुप्पादङ्गेसु एकेकस्मिं कालत्तयभेदतो पच्चवेक्खणञाणं वत्वा पुन ‘‘यम्पिस्स तं धम्मट्ठितिञाण’’न्ति एवं तदेव ञाणं सङ्खेपतो खयधम्मतादीहि पकारेहि वुत्तं. तत्थ जातिपच्चया जरामरणं, असति जातिया नत्थि जरामरणन्ति ञाणद्वयं पच्चुप्पन्नद्धानवसेन वुत्तं. अतीतम्पि अद्धानं, अनागतम्पि अद्धानन्ति एवं अतीते ञाणद्वयं, अनागते ञाणद्वयन्ति छ. तानि धम्मट्ठितिञाणेन सद्धिं सत्त. तत्थ धम्मट्ठितिञाणन्ति पच्चयाकारञाणं. पच्चयाकारो हि धम्मानं पवत्तिट्ठितिकारणत्ता धम्मट्ठितीति वुच्चति; तत्थ ञाणं धम्मट्ठितिञाणं. एतस्सेव छब्बिधस्स ञाणस्सेतं अधिवचनं. एवं एकेकस्मिं अङ्गे इमानि सत्त सत्त कत्वा एकादससु अङ्गेसु सत्तसत्तति होन्ति. तत्थ खयधम्मन्ति खयगमनसभावं. वयधम्मन्ति वयगमनसभावं. विरागधम्मन्ति विरज्जनसभावं. निरोधधम्मन्ति निरुज्झनसभावं. इमिना किं कथितं? अपरविपस्सनाय पुरिमविपस्सनासम्मसनं कथितं. तेन किं कथितं होति? सत्तक्खत्तुं विपस्सनापटिविपस्सना कथिता. पठमञाणेन हि सब्बसङ्खारे अनिच्चा दुक्खा अनत्ताति दिस्वा तं ञाणं दुतियेन दट्ठुं वट्टति, दुतियं ततियेन, ततियं चतुत्थेन, चतुत्थं पञ्चमेन, पञ्चमं छट्ठेन, छट्ठं सत्तमेन. एवं सत्त विपस्सनापटिविपस्सना कथिता होन्तीति.
सत्तकनिद्देसवण्णना.
८०७. अट्ठविधेन ञाणवत्थुनिद्देसे सोतापत्तिमग्गे पञ्ञाति सोतापत्तिमग्गम्हि पञ्ञा. इमिना सम्पयुत्तपञ्ञाव कथिता. सेसपदेसुपि एसेव नयोति.
अट्ठकनिद्देसवण्णना.
८०८. नवविधेन ञाणवत्थुनिद्देसे अनुपुब्बविहारसमापत्तीसूति अनुपुब्बविहारसङ्खातासु समापत्तीसु. तासं अनुपुब्बेन अनुपटिपाटिया विहारितब्बट्ठेन अनुपुब्बविहारता, समापज्जितब्बट्ठेन समापत्तिता दट्ठब्बा. तत्थ पठमज्झानसमापत्तिया पञ्ञातिआदयो अट्ठ सम्पयुत्तपञ्ञा वेदितब्बा. नवमा पच्चवेक्खणपञ्ञा. सा हि निरोधसमापत्तिं सन्ततो पणीततो पच्चवेक्खमानस्स पवत्तति. तेन वुत्तं – ‘‘सञ्ञावेदयितनिरोधसमापत्तिया वुट्ठितस्स पच्चवेक्खणञाण’’न्ति.
नवकनिद्देसवण्णना.
(१०.) दसकनिद्देसवण्णना
पठमबलनिद्देसो
८०९. दसविधेन ञाणवत्थुनिद्देसे अट्ठानन्ति हेतुपटिक्खेपो. अनवकासोति पच्चयपटिक्खेपो. उभयेनापि कारणमेव पटिक्खिपति. कारणञ्हि तदायत्तवुत्तिताय अत्तनो फलस्स ठानन्ति च अवकासोति च वुच्चति. यन्ति येन कारणेन. दिट्ठिसम्पन्नोति मग्गदिट्ठिया सम्पन्नो सोतापन्नो अरियसावको. कञ्चि सङ्खारन्ति चतुभूमकेसु सङ्खतसङ्खारेसु कञ्चि एकं सङ्खारम्पि. निच्चतो उपगच्छेय्याति निच्चोति गण्हेय्य. नेतं ठानं विज्जतीति एतं कारणं नत्थि, न उपलब्भति. यं पुथुज्जनोति येन कारणेन पुथुज्जनो. ठानमेतं विज्जतीति एतं कारणं अत्थि; सस्सतदिट्ठिया हि सो तेभूमकेसु सङ्खारेसु कञ्चि सङ्खारं निच्चतो गण्हेय्याति अत्थो. चतुत्थभूमकसङ्खारो पन तेजुस्सदत्ता दिवसं सन्तत्तो अयोगुळो विय मक्खिकानं दिट्ठिया वा अञ्ञेसं वा अकुसलानं आरम्मणं न होति. इमिना नयेन कञ्चि सङ्खारं सुखतोतिआदीसुपि अत्थो वेदितब्बो. सुखतो उपगच्छेय्याति ‘‘एकन्तसुखी अत्ता होति अरोगो परम्मरणा’’ति (म. नि. ३.२१) एवं अत्तदिट्ठिवसेन सुखतो गाहं सन्धायेतं वुत्तं. दिट्ठिविप्पयुत्तचित्तेन पन अरियसावको परिळाहाभिभूतो परिळाहवूपसमत्थं, मत्तहत्थीपरितासितो विय, सुचिकामो पोक्खब्राह्मणो गूथं कञ्चि सङ्खारं सुखतो उपगच्छति. अत्तवादे कसिणादिपण्णत्तिसङ्गहत्थं सङ्खारन्ति अवत्वा कञ्चि धम्मन्ति वुत्तं. इधापि अरियसावकस्स चतुभूमकवसेन परिच्छेदो वेदितब्बो, पुथुज्जनस्स तेभूमकवसेन; सब्बवारेसु वा अरियसावकस्सापि तेभूमकवसेनेव परिच्छेदो वट्टति. यं यञ्हि पुथुज्जनो गण्हाति, ततो ततो अरियसावको गाहं विनिवेठेति. पुथुज्जनो हि यं यं निच्चं सुखं अत्ताति गण्हाति, तं तं अरियसावको अनिच्चं दुक्खं अनत्ताति गण्हन्तो गाहं विनिवेठेति.
मातरन्तिआदीसु जनिकाव माता. मनुस्सभूतोव खीणासवो अरहाति अधिप्पेतो. किं पन अरियसावको अञ्ञं जीविता वोरोपेय्याति? एतम्पि अट्ठानं. सचेपि भवन्तरगतं अरियसावकं अत्तनो अरियसावकभावं अजानन्तम्पि कोचि एवं वदेय्य – ‘इमं कुन्थकिपिल्लिकं जीविता वोरोपेत्वा सकलचक्कवाळगब्भे चक्कवत्तिरज्जं पटिपज्जाही’ति, नेव सो तं जीविता वोरोपेय्य. अथ वापि नं एवं वदेय्युं – ‘सचे इमं न घातेस्ससि, सीसं ते छिन्दिस्सामा’ति, सीसमेवस्स छिन्देय्युं, नेव सो तं घातेय्य. पुथुज्जनभावस्स पन महासावज्जभावदस्सनत्थं अरियसावकस्स च बलदीपनत्थमेतं वुत्तं. अयञ्हेत्थ अधिप्पायो – सावज्जो पुथुज्जनभावो, यत्र हि नाम पुथुज्जनो मातुघातादीनिपि आनन्तरियानि करिस्सति. महाबलो अरियसावको; सो एतानि कम्मानि न करोतीति.
पदुट्ठेन चित्तेनाति दोससम्पयुत्तेन वधकचित्तेन. लोहितं उप्पादेय्याति जीवमानकसरीरे खुद्दकमक्खिकाय पिवनमत्तम्पि लोहितं उप्पादेय्य. सङ्घं भिन्देय्याति समानसंवासकं समानसीमायं ठितं पञ्चहि कारणेहि सङ्घं भिन्देय्य, वुत्तञ्हेतं – ‘‘पञ्चहुपालि, आकारेहि सङ्घो भिज्जति – कम्मेन, उद्देसेन, वोहरन्तो, अनुस्सावनेन, सलाकग्गाहेना’’ति (परि. ४५८).
तत्थ ‘कम्मेना’ति अपलोकनादीसु चतूसु कम्मेसु अञ्ञतरेन कम्मेन. ‘उद्देसेना’ति पञ्चसु पातिमोक्खुद्देसेसु अञ्ञतरेन उद्देसेन. ‘वोहरन्तो’ति कथयन्तो, ताहि ताहि उप्पत्तीहि ‘अधम्मं धम्मो’तिआदीनि अट्ठारस भेदकरवत्थूनि दीपेन्तो. ‘अनुस्सावनेना’ति ‘ननु तुम्हे जानाथ मय्हं उच्चाकुला पब्बजितभावं बहुस्सुतभावञ्च! मादिसो नाम उद्धम्मं उब्बिनयं सत्थुसासनं गाहेय्याति चित्तम्पि उप्पादेतुं तुम्हाकं न युत्तं. किं मय्हं अवीचि नीलुप्पलवनं विय सीतलो? किमहं अपायतो न भायामी’तिआदिना नयेन कण्णमूले वचीभेदं कत्वा अनुस्सावनेन. ‘सलाकग्गाहेना’ति एवं अनुस्सावेत्वा तेसं चित्तं उपत्थम्भेत्वा अनिवत्तनधम्मे कत्वा ‘‘गण्हथ इमं सलाक’’न्ति सलाकग्गाहेन. एत्थ च कम्ममेव उद्देसो वा पमाणं वोहारानुस्सावनसलाकग्गाहा पन पुब्बभागा. अट्ठारसवत्थुदीपनवसेन हि वोहरन्तेन तत्थ रुचिजननत्थं अनुस्सावेत्वा सलाकाय गाहितायपि अभिन्नोव होति सङ्घो. यदा पन एवं चत्तारो वा अतिरेका वा सलाकं गाहेत्वा आवेणिकं कम्मं वा उद्देसं वा करोन्ति, तदा सङ्घो भिन्नो नाम होति.
एवं दिट्ठिसम्पन्नो पुग्गलो सङ्घं भिन्देय्याति नेतं ठानं विज्जति. एत्तावता मातुघातादीनि पञ्च आनन्तरियकम्मानि दस्सितानि होन्ति, यानि पुथुज्जनो करोति, न अरियसावको. तेसं आविभावत्थं –
कम्मतो द्वारतो चेव, कप्पट्ठितियतो तथा;
पाकसाधारणादीहि, विञ्ञातब्बो विनिच्छयो.
तत्थ ‘कम्मतो’ ताव – एत्थ हि मनुस्सभूतस्सेव मनुस्सभूतं मातरं वा पितरं वा अपि परिवत्तलिङ्गं जीविता वोरोपेन्तस्स कम्मं आनन्तरियं होति. तस्स विपाकं पटिबाहिस्सामी’ति सकलचक्कवाळं महाचेतियप्पमाणेहि कञ्चनथूपेहि पूरेत्वापि, सकलचक्कवाळं पूरेत्वा निसिन्नभिक्खुसङ्घस्स महादानं दत्वापि, बुद्धस्स भगवतो सङ्घाटिकण्णं अमुञ्चित्वाव विचरित्वापि, कायस्स भेदा निरयमेव उपपज्जति. यो पन सयं मनुस्सभूतो तिरच्छानभूतं मातरं वा पितरं वा, सयं वा तिरच्छानभूतो मनुस्सभूतं, तिरच्छानभूतोयेव वा तिरच्छानभूतं जीविता वोरोपेति, तस्स कम्मं आनन्तरियं न होति, कम्मं पन भारियं होति, आनन्तरियं आहच्चेव तिट्ठति. मनुस्सजातिकानं पन वसेन अयं पञ्हो कथितो.
एत्थ एळकचतुक्कं, सङ्गामचतुक्कं, चोरचतुक्कञ्च कथेतब्बं. ‘एळकं मारेमी’ति अभिसन्धिनापि हि एळकट्ठाने ठितं मनुस्सो मनुस्सभूतं मातरं वा पितरं वा मारेन्तो आनन्तरियं फुसति. एळकाभिसन्धिना पन मातापितिअभिसन्धिना वा एळकं मारेन्तो आनन्तरियं न फुसति. मातापितिअभिसन्धिना मातापितरो मारेन्तो फुसतेव. एस नयो इतरस्मिम्पि चतुक्कद्वये. यथा च मातापितूसु, एवं अरहन्तेपि एतानि चतुक्कानि वेदितब्बानि. मनुस्सअरहन्तमेव च मारेत्वा आनन्तरियं फुसति, न यक्खभूतं; कम्मं पन भारियं आनन्तरियसदिसमेव. मनुस्सअरहन्तस्स च पुथुज्जनकालेयेव सत्थप्पहारे वा विसे वा दिन्नेपि यदि सो अरहत्तं पत्वा तेनेव मरति, अरहन्तघातो होतियेव. यं पन पुथुज्जनकाले दिन्नं दानं अरहत्तं पत्वा परिभुञ्जति, पुथुज्जनस्सेव तं दिन्नं होति. सेसअरियपुग्गले मारेन्तस्स आनन्तरियं नत्थि, कम्मं पन भारियं आनन्तरियसदिसमेव.
लोहितुप्पादे तथागतस्स अभेज्जकायताय परूपक्कमेन चम्मच्छेदं कत्वा लोहितपग्घरणं नाम नत्थि. सरीरस्स पन अन्तोयेव एकस्मिं ठाने लोहितं समोसरति. देवदत्तेन पटिविद्धसिलातो भिज्जित्वा गता सकलिकापि तथागतस्स पादन्तं पहरि. फरसुना पहटो विय पादो अन्तोलोहितोयेव अहोसि. तथा करोन्तस्स आनन्तरियं होति. जीवको पन तथागतस्स रुचिया सत्थकेन चम्मं छिन्दित्वा तम्हा ठाना दुट्ठलोहितं नीहरित्वा फासुकमकासि. तथा करोन्तस्स पुञ्ञकम्ममेव होति.
अथ ये च परिनिब्बुते तथागते चेतियं भिन्दन्ति, बोधिं छिन्दन्ति, धातुम्हि उपक्कमन्ति, तेसं किं होतीति? भारियं कम्मं होति आनन्तरियसदिसं. सधातुकं पन थूपं वा पटिमं वा बाधयमानं बोधिसाखञ्च छिन्दितुं वट्टति. सचेपि तत्थ निलीना सकुणा चेतिये वच्चं पातेन्ति, छिन्दितुं वट्टतियेव. परिभोगचेतियतो हि सरीरचेतियं महन्ततरं. चेतियवत्थुं भिन्दित्वा गच्छन्तं बोधिमूलम्पि छिन्दित्वा हरितुं वट्टति. या पन बोधिसाखा बोधिघरं बाधति, तं गेहरक्खणत्थं छिन्दितुं न लब्भति. बोधिअत्थञ्हि गेहं, न गेहत्थाय बोधि. आसनघरेपि एसेव नयो. यस्मिं पन आसनघरे धातु निहिता होति, तस्स रक्खणत्थाय बोधिसाखं छिन्दितुं वट्टति. बोधिजग्गनत्थं ओजोहरणसाखं वा पूतिट्ठानं वा छिन्दितुं वट्टतियेव; सरीरपटिजग्गने विय पुञ्ञम्पि होति.
सङ्घभेदे सीमट्ठकसङ्घे असन्निपतिते विसुं परिसं गहेत्वा कतवोहारानुस्सावनसलाकग्गाहस्स कम्मं वा करोन्तस्स उद्देसं वा उद्दिसन्तस्स भेदो च होति आनन्तरियकम्मञ्च. समग्गसञ्ञाय पन वट्टति. समग्गसञ्ञाय हि करोन्तस्स नेव भेदो होति न आनन्तरियकम्मं. तथा नवतो ऊनपरिसायं. सब्बन्तिमेन पन परिच्छेदेन नवन्नं जनानं यो सङ्घं भिन्दति, तस्स आनन्तरियकम्मं होति. अनुवत्तकानं अधम्मवादीनं महासावज्जं कम्मं; धम्मवादिनो अनवज्जा. तत्थ नवन्नमेव सङ्घभेदे इदं सुत्तं – ‘‘एकतो, उपालि, चत्तारो होन्ति, एकतो चत्तारो, नवमो अनुस्सावेति सलाकं गाहेति – ‘अयं धम्मो, अयं विनयो, इदं सत्थुसासनं, इदं गण्हथ, इदं रोचेथा’ति. एवं खो, उपालि, सङ्घराजि चेव होति सङ्घभेदो च. नवन्नं वा, उपालि, अतिरेकनवन्नं वा सङ्घराजि चेव होति सङ्घभेदो चा’’ति (चूळव. ३५१).
एतेसु च पन पञ्चसु सङ्घभेदो वचीकम्मं, सेसानि कायकम्मानीति. एवं कम्मतोपि विञ्ञातब्बो विनिच्छयो.
‘द्वारतो’ति सब्बानेव चेतानि कायद्वारतोपि वचीद्वारतोपि समुट्ठहन्ति. पुरिमानि पनेत्थ चत्तारि आणत्तिकविज्जामयपयोगवसेन वचीद्वारतो समुट्ठहित्वापि कायद्वारमेव पूरेन्ति. सङ्घभेदो हत्थमुद्दाय भेदं करोन्तस्स कायद्वारतो समुट्ठहित्वापि वचीद्वारमेव पूरेतीति. एवमेत्थ द्वारतोपि विञ्ञातब्बो विनिच्छयो.
‘कप्पट्ठितियतो’ति सङ्घभेदोयेव चेत्थ कप्पट्ठितियो. सण्ठहन्ते हि कप्पे कप्पवेमज्झे वा सङ्घभेदं कत्वा कप्पविनासेयेव मुच्चति. सचेपि हि ‘स्वे कप्पो विनस्सिस्सती’ति अज्ज सङ्घभेदं करोति, स्वेयेव मुच्चति, एकदिवसमेव निरये पच्चति. एवं करणं पन नत्थि. सेसानि चत्तारि कम्मानि आनन्तरियानेव होन्ति, न कप्पट्ठितियानीति. एवमेत्थ कप्पट्ठितियतोपि विञ्ञातब्बो विनिच्छयो.
‘पाकतो’ति येन च पञ्चपेतानि कम्मानि कतानि होन्ति, तस्स सङ्घभेदोयेव पटिसन्धिवसेन विपच्चति. सेसानि ‘‘अहोसि कम्मं नाहोसि कम्मविपाको’’ति एवमादीसु सङ्खं गच्छन्ति. सङ्घभेदाभावे लोहितुप्पादो, तदभावे अरहन्तघातो, तदभावे सचे पिता सीलवा होति, माता दुस्सीला नो वा तथा सीलवती, पितुघातो पटिसन्धिवसेन विपच्चति. सचे माता मातुघातो. द्वीसुपि सीलेन वा दुस्सीलेन वा समानेसु मातुघातोव पटिसन्धिवसेन विपच्चति; माता हि दुक्करकारिणी बहूपकारा च पुत्तानन्ति. एवमेत्थ पाकतोपि विञ्ञातब्बो विनिच्छयो.
‘साधारणादीही’ति पुरिमानि चत्तारि सब्बेसम्पि गहट्ठपब्बजितानं साधारणानि. सङ्घभेदो पन ‘‘न खो, उपालि, भिक्खुनी सङ्घं भिन्दति, न सिक्खमाना, न सामणेरो, न सामणेरी, न उपासको, न उपासिका सङ्घं भिन्दति. भिक्खु खो, उपालि, पकतत्तो समानसंवासको समानसीमायं ठितो सङ्घं भिन्दती’’ति (चूळव. ३५१) वचनतो वुत्तप्पकारस्स भिक्खुनोव होति, न अञ्ञस्स; तस्मा असाधारणो. आदिसद्देन सब्बेपेते दुक्खवेदनासहगता दोसमोहसम्पयुत्ता चाति एवमेत्थ साधारणादीहिपि विञ्ञातब्बो विनिच्छयो.
अञ्ञं सत्थारन्ति ‘अयं मे सत्था सत्थुकिच्चं कातुं समत्थो’ति भवन्तरेपि अञ्ञं तित्थकरं ‘अयं मे सत्था’ति एवं गण्हेय्य – नेतं ठानं विज्जतीति अत्थो. अट्ठमं भवं निब्बत्तेय्याति सब्बमन्दपञ्ञोपि सत्तमं भवं अतिक्कमित्वा अट्ठमं निब्बत्तेय्य – नेतं ठानं विज्जति. उत्तमकोटिया हि सत्तमं भवं सन्धायेवेस ‘‘नियतो सम्बोधिपरायणो’’ति वुत्तो. किं पन तं नियामेति? किं पुब्बहेतु नियामेति उदाहु पटिलद्धमग्गो उदाहु उपरि तयो मग्गाति? सम्मासम्बुद्धेन गहितं नाममत्तमेतं. पुग्गलो पन नियतो नाम नत्थि. ‘‘पुब्बहेतु नियामेती’’ति वुत्ते हि उपरि तिण्णं मग्गानं उपनिस्सयो वुत्तो होति, पठममग्गस्स उपनिस्सयाभावो आपज्जति. इच्चस्स अहेतु अप्पच्चया निब्बत्तिं पापुणाति. ‘‘पटिलद्धमग्गो नियामेती’’ति वुत्ते उपरि तयो मग्गा अकिच्चका होन्ति, पठममग्गोव सकिच्चको, पठममग्गेनेव किलेसे खेपेत्वा परिनिब्बायितब्बं होति. ‘‘उपरि तयो मग्गा नियामेन्ती’’ति वुत्ते पठममग्गो अकिच्चको होति, उपरि तयो मग्गाव सकिच्चका, पठममग्गं अनिब्बत्तेत्वा उपरि तयो मग्गा निब्बत्तेतब्बा होन्ति, पठममग्गेन च अनुप्पज्जित्वाव किलेसा खेपेतब्बा होन्ति. तस्मा न अञ्ञो कोचि नियामेति, उपरि तिण्णं मग्गानं विपस्सनाव नियामेति. सचे हि तेसं विपस्सना तिक्खा सूरा हुत्वा वहति, एकंयेव भवं निब्बत्तेत्वा अरहत्तं पत्वा परिनिब्बाति. ततो मन्दतरपञ्ञो दुतिये वा ततिये वा चतुत्थे वा पञ्चमे वा छट्ठे वा भवे अरहत्तं पत्वा परिनिब्बाति. सब्बमन्दपञ्ञो सत्तमं भवं निब्बत्तेत्वा अरहत्तं पापुणाति, अट्ठमे भवे पटिसन्धि न होति. इति सम्मासम्बुद्धेन गहितं नाममत्तमेतं. सत्था हि बुद्धतुलाय तुलेत्वा सब्बञ्ञुतञाणेन परिच्छिन्दित्वा ‘अयं पुग्गलो सब्बमहापञ्ञो तिक्खविपस्सको एकमेव भवं निब्बत्तेत्वा अरहत्तं गण्हिस्सती’ति ‘एकबीजी’ति नामं अकासि; ‘अयं पुग्गलो दुतियं, ततियं, चतुत्थं, पञ्चमं, छट्ठं भवं निब्बत्तेत्वा अरहत्तं गण्हिस्सती’ति ‘कोलंकोलो’ति नामं अकासि; ‘अयं पुग्गलो सत्तमं भवं निब्बत्तेत्वा अरहत्तं गण्हिस्सती’ति ‘सत्तक्खत्तुपरमो’ति नामं अकासि.
कोचि पन पुग्गलो सत्तन्नं भवानं नियतो नाम नत्थि. अरियसावको पन येन केनचिपि आकारेन मन्दपञ्ञो समानो अट्ठमं भवं अप्पत्वा अन्तराव परिनिब्बाति. सक्कसदिसोपि वट्टाभिरतो सत्तमंयेव भवं गच्छति. सत्तमे भवे सब्बकारेन पमादविहारिनोपि विपस्सनाञाणं परिपाकं गच्छति. अप्पमत्तकेपि आरम्मणे निब्बिन्दित्वा निब्बुतिं पापुणाति. सचेपि हिस्स सत्तमे भवे निद्दं वा ओक्कमन्तस्स, परम्मुखं वा गच्छन्तस्स, पच्छतो ठत्वा तिखिणेन असिना कोचिदेव सीसं पातेय्य, उदके वा ओसादेत्वा मारेय्य, असनि वा पनस्स सीसे पतेय्य, एवरूपेपि काले सप्पटिसन्धिका कालंकिरिया नाम न होति, अरहत्तं पत्वाव परिनिब्बाति. तेन वुत्तं – ‘‘अट्ठमं भवं निब्बत्तेय्य – नेतं ठानं विज्जती’’ति.
एकिस्सा लोकधातुयाति दससहस्सिलोकधातुया. तीणि हि खेत्तानि – जातिखेत्तं, आणाखेत्तं, विसयक्खेत्तन्ति. तत्थ ‘जातिक्खेत्तं’ नाम दससहस्सिलोकधातु. सा हि तथागतस्स मातुकुच्छिओक्कमनकाले, निक्खमनकाले, सम्बोधिकाले, धम्मचक्कपवत्तने, आयुसङ्खारवोस्सज्जने, परिनिब्बाने च कम्पति. कोटिसतसहस्सचक्कवाळं पन ‘आणाखेत्तं’ नाम. आटानाटियमोरपरित्तधजग्गपरित्तरतनपरित्तादीनञ्हि एत्थ आणा वत्तति. ‘विसयखेत्तस्स’ पन परिमाणं नत्थि. बुद्धानञ्हि ‘‘यावतकं ञाणं तावतकं ञेय्यं, यावतकं ञेय्यं तावतकं ञाणं, ञाणपरियन्तिकं ञेय्यं, ञेय्यपरियन्तिकं ञाण’’न्ति (पटि. म. ३.५) वचनतो अविसयो नाम नत्थि.
इमेसु पन तीसु खेत्तेसु, ठपेत्वा इमं चक्कवाळं, अञ्ञस्मिं चक्कवाळे बुद्धा उप्पज्जन्तीति सुत्तं नत्थि, न उप्पज्जन्तीति पन अत्थि. तीणि पिटकानि – विनयपिटकं, सुत्तन्तपिटकं, अभिधम्मपिटकन्ति. तिस्सो सङ्गीतियो – महाकस्सपत्थेरस्स सङ्गीति, यसत्थेरस्स सङ्गीति, मोग्गलिपुत्ततिस्सत्थेरस्स सङ्गीतीति. इमा तिस्सो सङ्गीतियो आरुळ्हे तेपिटके बुद्धवचने इमं चक्कवाळं मुञ्चित्वा अञ्ञत्थ बुद्धा उप्पज्जन्तीति सुत्तं नत्थि, नुप्पज्जन्तीति पन अत्थि.
अपुब्बं अचरिमन्ति अपुरे अपच्छा; एकतो नुप्पज्जन्ति, पुरे वा पच्छा वा उप्पज्जन्तीति वुत्तं होति. तत्थ बोधिपल्लङ्के ‘‘बोधिं अप्पत्वा न उट्ठहिस्सामी’’ति निसिन्नकालतो पट्ठाय याव मातुकुच्छिस्मिं पटिसन्धिग्गहणं ताव पुब्बेन्ति न वेदितब्बं. बोधिसत्तस्स हि पटिसन्धिग्गहणे दससहस्सचक्कवाळकम्पनेनेव जातिक्खेत्तपरिग्गहो कतो, अञ्ञस्स बुद्धस्स उप्पत्ति निवारिता होति. परिनिब्बानतो पट्ठाय च याव सासपमत्तापि धातुयो तिट्ठन्ति ताव पच्छाति न वेदितब्बं. धातूसु हि ठितासु बुद्धा ठिताव होन्ति. तस्मा एत्थन्तरे अञ्ञस्स बुद्धस्स उप्पत्ति निवारिताव होति, धातुपरिनिब्बाने पन जाते अञ्ञस्स बुद्धस्स उप्पत्ति न निवारिता.
तीणि हि अन्तरधानानि नाम – परियत्तिअन्तरधानं, पटिवेधअन्तरधानं, पटिपत्तिअन्तरधानन्ति. तत्थ ‘परियत्ती’ति तीणि पिटकानि; ‘पटिवेधो’ति सच्चपटिवेधो; ‘पटिपत्ती’ति पटिपदा. तत्थ पटिवेधो च पटिपत्ति च होतिपि न होतिपि. एकस्मिञ्हि काले पटिवेधकरा भिक्खू बहू होन्ति; ‘एस भिक्खु पुथुज्जनो’ति अङ्गुलिं पसारेत्वा दस्सेतब्बो होति. इमस्मिंयेव दीपे एकवारं किर पुथुज्जनभिक्खु नाम नाहोसि. पटिपत्तिपूरकापि कदाचि बहू होन्ति, कदाचि अप्पा. इति पटिवेधो च पटिपत्ति च होतिपि न होतिपि.
सासनट्ठितिया पन परियत्तियेव पमाणं. पण्डितो हि तेपिटकं सुत्वा द्वेपि पूरेति. यथा अम्हाकं बोधिसत्तो आळारस्स सन्तिके पञ्चाभिञ्ञा सत्त च समापत्तियो निब्बत्तेत्वा नेवसञ्ञानासञ्ञायतनसमापत्तिया परिकम्मं पुच्छि, सो ‘न जानामी’ति आह; ततो उदकस्स सन्तिकं गन्त्वा अधिगतविसेसं संसन्देत्वा नेवसञ्ञानासञ्ञायतनस्स परिकम्मं पुच्छि; सो आचिक्खि; तस्स वचनसमनन्तरमेव महासत्तो तं सम्पादेसि; एवमेव पञ्ञवा भिक्खु परियत्तिं सुत्वा द्वेपि पूरेति. तस्मा परियत्तिया ठिताय सासनं ठितं होति. यदा पन सा अन्तरधायति तदा पठमं अभिधम्मपिटकं नस्सति. तत्थ पट्ठानं सब्बपठमं अन्तरधायति. अनुक्कमेन पच्छा धम्मसङ्गहो. तस्मिं अन्तरहिते इतरेसु द्वीसु पिटकेसु ठितेसु सासनं ठितमेव होति.
तत्थ सुत्तन्तपिटके अन्तरधायमाने पठमं अङ्गुत्तरनिकायो एकादसकतो पट्ठाय याव एकका अन्तरधायति. तदनन्तरं संयुत्तनिकायो चक्कपेय्यालतो पट्ठाय याव ओघतरणा अन्तरधायति. तदनन्तरं मज्झिमनिकायो इन्द्रियभावनतो पट्ठाय याव मूलपरियाया अन्तरधायति. तदनन्तरं दीघनिकायो दसुत्तरतो पट्ठाय याव ब्रह्मजाला अन्तरधायति. एकिस्सापि द्विन्नम्पि गाथानं पुच्छा अद्धानं गच्छति; सासनं धारेतुं न सक्कोति सभियपुच्छा (सु. नि. ५१५ आदयो) विय आळवकपुच्छा (सु. नि. १८३ आदयो; सं. नि. १.२४६) विय च. एता किर कस्सपबुद्धकालिका अन्तरा सासनं धारेतुं नासक्खिंसु.
द्वीसु पन पिटकेसु अन्तरहितेसुपि विनयपिटके ठिते सासनं तिट्ठति. परिवारखन्धकेसु अन्तरहितेसु उभतोविभङ्गे ठिते ठितमेव होति. उभतोविभङ्गे अन्तरहिते मातिकाय ठितायपि ठितमेव होति. मातिकाय अन्तरहिताय पातिमोक्खपब्बज्जाउपसम्पदासु ठितासु सासनं तिट्ठति. लिङ्गं अद्धानं गच्छति. सेतवत्थसमणवंसो पन कस्सपबुद्धकालतो पट्ठाय सासनं धारेतुं नासक्खि. पच्छिमकस्स पन सच्चपटिवेधतो पच्छिमकस्स सीलभेदतो च पट्ठाय सासनं ओसक्कितं नाम होति. ततो पट्ठाय अञ्ञस्स बुद्धस्स उप्पत्ति न वारिता.
तीणि परिनिब्बानानि नाम – किलेसपरिनिब्बानं, खन्धपरिनिब्बानं, धातुपरिनिब्बानन्ति. तत्थ ‘किलेसपरिनिब्बानं’ बोधिपल्लङ्के अहोसि, ‘खन्धपरिनिब्बानं’ कुसिनारायं, ‘धातुपरिनिब्बानं’ अनागते भविस्सति. सासनस्स किर ओसक्कनकाले इमस्मिं तम्बपण्णिदीपे धातुयो सन्निपतित्वा महाचेतियं गमिस्सन्ति, महाचेतियतो नागदीपे राजायतनचेतियं, ततो महाबोधिपल्लङ्कं गमिस्सन्ति. नागभवनतोपि देवलोकतोपि ब्रह्मलोकतोपि धातुयो महाबोधिपल्लङ्कमेव गमिस्सन्ति. सासपमत्तापि धातु न अन्तरा नस्सिस्सति. सब्बा धातुयो महाबोधिपल्लङ्के रासिभूता सुवण्णक्खन्धो विय एकघना हुत्वा छब्बण्णरंसियो विस्सज्जेस्सन्ति. ता दससहस्सिलोकधातुं फरिस्सन्ति. ततो दससहस्सचक्कवाळदेवता सन्निपतित्वा ‘‘अज्ज सत्था परिनिब्बाति, अज्ज सासनं ओसक्कति, पच्छिमदस्सनं दानि इदं अम्हाक’’न्ति दसबलस्स परिनिब्बुतदिवसतो महन्ततरं कारुञ्ञं करिस्सन्ति. ठपेत्वा अनागामिखीणासवे अवसेसा सकभावेन सन्धारेतुं न सक्खिस्सन्ति. धातूसु तेजोधातु उट्ठहित्वा याव ब्रह्मलोका उग्गच्छिस्सति. सासपमत्तायपि धातुया सति एकजालाव भविस्सति; धातूसु परियादानं गतासु पच्छिज्जिस्सति. एवं महन्तं आनुभावं दस्सेत्वा धातूसु अन्तरहितासु सासनं अन्तरहितं नाम होति. याव एवं न अन्तरधायति ताव अचरिमं नाम होति. एवं अपुब्बं अचरिमं उप्पज्जेय्युं – नेतं ठानं विज्जति.
कस्मा पन अपुब्बं अचरिमं न उप्पज्जन्तीति? अनच्छरियत्ता. बुद्धा हि अच्छरियमनुस्सा, यथाह – ‘‘एकपुग्गलो, भिक्खवे, लोके उपज्जमानो उप्पज्जति अच्छरियमनुस्सो. कतमो एकपुग्गलो? तथागतो, भिक्खवे, अरहं सम्मासम्बुद्धो’’ति (अ. नि. १.१७२). यदि च द्वे वा चत्तारो वा अट्ठ वा सोळस वा एकतो उप्पज्जेय्युं, न अच्छरिया भवेय्युं. एकस्मिञ्हि विहारे द्विन्नं चेतियानम्पि लाभसक्कारो उळारो न होति, भिक्खूपि बहुताय न अच्छरिया जाता, एवं बुद्धापि भवेय्युं; तस्मा नुप्पज्जन्ति. देसनाय च विसेसाभावतो. यञ्हि सतिपट्ठानादिभेदं धम्मं एको देसेति, अञ्ञेन उप्पज्जित्वापि सोव देसेतब्बो सिया. ततो अनच्छरियो सिया. एकस्मिं पन धम्मं देसेन्ते देसनापि अच्छरिया होति. विवादभावतो च. बहूसु च बुद्धेसु उप्पन्नेसु बहूनं आचरियानं अन्तेवासिका विय ‘अम्हाकं बुद्धो पासादिको, अम्हाकं बुद्धो मधुरस्सरो लाभी पुञ्ञवा’ति विवदेय्युं; तस्मापि एवं नुप्पज्जन्ति.
अपिचेतं कारणं मिलिन्दरञ्ञा पुट्ठेन नागसेनत्थेरेन वित्थारितमेव. वुत्तञ्हि तत्थ (मि. प. ५.१.१) –
‘‘भन्ते नागसेन, भासितम्पेतं भगवता – ‘‘अट्ठानमेतं, भिक्खवे, अनवकासो यं एकिस्सा लोकधातुया द्वे अरहन्तो सम्मासम्बुद्धा अपुब्बं अचरिमं उप्पज्जेय्युं – नेतं ठानं विज्जती’’ति (अ. नि. १.२७७; म. नि. ३.१२९). देसेन्ता च, भन्ते नागसेन, सब्बेपि तथागता सत्ततिंस बोधिपक्खियधम्मे देसेन्ति, कथयमाना च चत्तारि अरियसच्चानि कथेन्ति, सिक्खापेन्ता च तीसु सिक्खासु सिक्खापेन्ति, अनुसासमाना च अप्पमादपटिपत्तियं अनुसासन्ति. यदि, भन्ते नागसेन, सब्बेसम्पि तथागतानं एका देसना एका कथा एका सिक्खा एकानुसिट्ठि, केन कारणेन द्वे तथागता एकक्खणे नुप्पज्जन्ति? एकेनपि ताव बुद्धुप्पादेन अयं लोको ओभासजातो. यदि दुतियो बुद्धो भवेय्य, द्विन्नं पभाय अयं लोको भिय्योसो मत्ताय ओभासजातो भवेय्य. ओवदन्ता च द्वे तथागता सुखं ओवदेय्युं, अनुसासमाना च सुखं अनुसासेय्युं. तत्थ मे कारणं दस्सेहि यथाहं निस्संसयो भवेय्य’’न्ति.
‘‘अयं, महाराज, दससहस्सी लोकधातु एकबुद्धधारणी, एकस्सेव तथागतस्स गुणं धारेति. यदि दुतियो बुद्धो उप्पज्जेय्य, नायं दससहस्सी लोकधातु धारेय्य, चलेय्य कम्पेय्य नमेय्य ओनमेय्य विनमेय्य विकिरेय्य विधमेय्य विद्धंसेय्य, न ठानमुपगच्छेय्य.
‘‘यथा, महाराज, नावा एकपुरिससन्धारणी भवेय्य, एकस्मिं पुरिसे अभिरूळ्हे सा नावा समुपादिका भवेय्य. अथ दुतियो पुरिसो आगच्छेय्य तादिसो आयुना वण्णेन वयेन पमाणेन किसथूलेन सब्बङ्गपच्चङ्गेन. सो तं नावं अभिरूहेय्य. अपिनु सा, महाराज, नावा द्विन्नम्पि धारेय्या’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, चलेय्य कम्पेय्य नमेय्य ओनमेय्य विनमेय्य विकिरेय्य विधमेय्य विद्धंसेय्य, न ठानमुपगच्छेय्य, ओसीदेय्य उदके’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, अयं दससहस्सी लोकधातु एकबुद्धधारणी एकस्सेव तथागतस्स गुणं धारेति. यदि दुतियो बुद्धो उप्पज्जेय्य, नायं दससहस्सी लोकधातु धारेय्य, चलेय्य…पे… न ठानमुपगच्छेय्य.
‘‘यथा वा पन, महाराज, पुरिसो यावदत्थं भोजनं भुञ्जेय्य छादेन्तं यावकण्ठमभिपूरयित्वा. सो ततो पीणितो परिपुण्णो निरन्तरो तन्दीगतो अनोनमितदण्डजातो पुनदेव तत्तकं भोजनं भुञ्जेय्य. अपिनु खो सो, महाराज, पुरिसो सुखितो भवेय्या’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, सकिं भुत्तोव मरेय्या’’ति. एवमेव खो, महाराज, अयं दससहस्सी लोकधातु एकबुद्धधारणी…पे… न ठानमुपगच्छेय्या’’ति.
‘‘किं नु खो, भन्ते नागसेन, अतिधम्मभारेन पथवी चलती’’ति? ‘‘इध, महाराज, द्वे सकटा रतनपरिपूरिता भवेय्युं यावस्मा मुखसमा. एक सकटतो रतनं गहेत्वा एकम्हि सकटे आकिरेय्युं. अपिनु तं, महाराज, सकटं द्विन्नम्पि सकटानं रतनं धारेय्या’’ति? ‘‘न हि, भन्ते, नाभिपि तस्स चलेय्य, अरापि तस्स भिज्जेय्युं, नेमिपि तस्स ओपतेय्य, अक्खोपि तस्स भिज्जेय्या’’ति. ‘‘किन्नु खो, महाराज, अतिरतनभारेन सकटं भिज्जती’’ति? ‘‘आम, भन्ते’’ति. ‘‘एवमेव खो, महाराज, अतिधम्मभारेन पथवी चलतीति.
‘‘अपिच, महाराज, इमं कारणं बुद्धबलपरिदीपनाय ओसारितं. अञ्ञम्पि तत्थ पतिरूपं कारणं सुणोहि येन कारणेन द्वे सम्मासम्बुद्धा एकक्खणे नुप्पज्जन्ति. यदि, महाराज, द्वे सम्मासम्बुद्धा एकक्खणे उप्पज्जेय्युं, परिसाय विवादो उप्पज्जेय्य – ‘तुम्हाकं बुद्धो, अम्हाकं बुद्धो’ति उभतोपक्खजाता भवेय्युं. यथा, महाराज, द्विन्नं बलवामच्चानं परिसाय विवादो उप्पज्जेय्य – ‘तुम्हाकं अमच्चो, अम्हाकं अमच्चो’ति उभतोपक्खजाता होन्ति; एवमेव खो, महाराज, यदि द्वे सम्मासम्बुद्धा एकक्खणे उप्पज्जेय्युं, तेसं परिसाय विवादो उप्पज्जेय्य – ‘तुम्हाकं बुद्धो, अम्हाकं बुद्धो’ति उभतोपक्खजाता भवेय्युं. इदं ताव महाराज एकं कारणं येन कारणेन द्वे सम्मासम्बुद्धा एकक्खणे नुप्पज्जन्ति.
‘‘अपरम्पि उत्तरिं कारणं सुणोहि येन कारणेन द्वे सम्मासम्बुद्धा एकक्खणे नुप्पज्जन्ति. यदि, महाराज, द्वे सम्मासम्बुद्धा एकक्खणे उप्पज्जेय्युं ‘अग्गो बुद्धो’ति यं वचनं तं मिच्छा भवेय्य, ‘जेट्ठो बुद्धो’ति ‘सेट्ठो बुद्धो’ति ‘विसिट्ठो बुद्धो’ति ‘उत्तमो बुद्धो’ति ‘पवरो बुद्धो’ति ‘असमो बुद्धो’ति ‘असमसमो बुद्धो’ति ‘अप्पटिसमो बुद्धो’ति ‘अप्पटिभागी बुद्धो’ति ‘अप्पटिपुग्गलो बुद्धो’ति यं वचनं तं मिच्छा भवेय्य. इदम्पि खो त्वं, महाराज, कारणं तथतो सम्पटिच्छ येन कारणेन द्वे सम्मासम्बुद्धा एकक्खणे नुप्पज्जन्ति.
‘‘अपिच, महाराज, बुद्धानं भगवन्तानं सभावपकति एसा यं एकोयेव बुद्धो लोके उप्पज्जति. कस्मा कारणा? महन्तत्ता सब्बञ्ञुबुद्धगुणानं. अञ्ञम्पि, महाराज, यं लोके महन्तं तं एकंयेव होति. पथवी, महाराज, महन्ता, सा एकायेव; सागरो महन्तो, सो एकोयेव; सिनेरु गिरिराजा महन्तो, सो एकोयेव; आकासो महन्तो, सो एकोयेव; सक्को महन्तो, सो एकोयेव; महाब्रह्मा महन्तो, सो एकोयेव; तथागतो अरहं सम्मासम्बुद्धो महन्तो, सो एकोयेव लोकस्मिं. यत्थ ते उप्पज्जन्ति तत्थ अञ्ञेसं ओकासो न होति. तस्मा, महाराज, तथागतो अरहं सम्मासम्बुद्धो एकोयेव लोके उप्पज्जती’’ति.
‘‘सुकथितो, भन्ते नागसेन, पञ्हो ओपम्मेहि कारणेही’’ति (मि. प. ५.१.१).
एकिस्सा लोकधातुयाति एकस्मिं चक्कवाळे. हेट्ठा इमिनाव पदेन दस चक्कवाळसहस्सानि गहितानि. तानिपि एकचक्कवाळेनेव परिच्छिन्दितुं वट्टन्ति. बुद्धा हि उप्पज्जमाना इमस्मिंयेव चक्कवाळे उप्पज्जन्ति; उप्पज्जनट्ठाने पन वारिते इतो अञ्ञेसु चक्कवाळेसु न उप्पज्जन्तीति वारितमेव होति. अपुब्बं अचरिमन्ति एत्थ चक्करतनपातुभावतो पुब्बे पुब्बं, तस्सेव अन्तरधानतो पच्छा चरिमं. तत्थ द्विधा चक्करतनस्स अन्तरधानं होति – चक्कवत्तिनो कालकिरियाय वा पब्बज्जाय वा. अन्तरधायमानञ्च पन तं कालकिरियतो वा पब्बज्जतो वा सत्तमे दिवसे अन्तरधायति. ततो परं चक्कवत्तिनो पातुभावो अवारितो. कस्मा पन एकचक्कवाळे द्वे चक्कवत्तिनो नुप्पज्जन्तीति? विवादुपच्छेदतो अनच्छरियभावतो चक्करतनस्स महानुभावतो च. द्वीसु हि उप्पज्जन्तेसु ‘अम्हाकं राजा महन्तो, अम्हाकं राजा महन्तो’ति विवादो उप्पज्जेय्य. ‘एकस्मिं दीपे चक्कवत्ती, एकस्मिं दीपे चक्कवत्ती’ति च अनच्छरियो भवेय्य. यो चायं चक्करतनस्स द्विसहस्सदीपपरिवारेसु चतूसु महादीपेसु इस्सरियानुप्पदानसमत्थो महानुभावो, सो परिहायेय्य. इति विवादुपच्छेदतो अनच्छरियभावतो चक्करतनस्स महानुभावतो च न एकचक्कवाळे द्वे उप्पज्जन्ति.
यं इत्थो अरहं अस्स सम्मासम्बुद्धोति एत्थ तिट्ठतु ताव सब्बञ्ञुगुणे निब्बत्तेत्वा लोकत्तारणसमत्थो बुद्धभावो, पणिधानमत्तम्पि इत्थिया न सम्पज्जति.
‘‘मनुस्सत्तं लिङ्गसम्पत्ति, हेतु सत्थारदस्सनं;
पब्बज्जा गुणसम्पत्ति, अधिकारो च छन्दता;
अट्ठधम्मसमोधाना, अभिनीहारो समिज्झती’’ति. (बु. वं. २.५९);