ततियबलनिद्देसो

८११. ततियबलनिद्देसे मग्गोति वा पटिपदाति वा कम्मस्सेवेतं नामं. निरयगामिनीतिआदीसु निरस्सादट्ठेन निरतिअत्थेन च निरयो. उद्धं अनुगन्त्वा तिरियं अञ्चिताति तिरच्छाना; तिरच्छानायेव तिरच्छानयोनि. पेतताय पेत्ति; इतो पेच्च गतभावेनाति अत्थो. पेत्तियेव पेत्तिविसयो. मनस्स उस्सन्नताय मनुस्सा; मनुस्साव मनुस्सलोको. दिब्बन्ति पञ्चहि कामगुणेहि अधिमत्ताय वा ठानसम्पत्तियाति देवा; देवाव देवलोको. वानं वुच्चति तण्हा; तं तत्थ नत्थीति निब्बानं. निरयं गच्छतीति निरयगामी. इदं मग्गं सन्धाय वुत्तं. पटिपदा पन निरयगामिनी नाम होति. सेसपदेसुपि एसेव नयो. इदं सब्बम्पि पटिपदं तथागतो पजानाति.

कथं? सकलगामवासिकेसुपि हि एकतो एकं सूकरं वा मिगं वा जीविता वोरोपेन्तेसु सब्बेसम्पि चेतना परस्स जीवितिन्द्रियारम्मणाव होति. तं पन कम्मं तेसं आयूहनक्खणेयेव नाना होति. तेसु हि एको आदरेन छन्दजातो करोति. एको ‘एहि त्वम्पि करोही’ति परेहि निप्पीळितत्ता करोति. एको समानच्छन्दो विय हुत्वा अप्पटिबाहियमानो विचरति. तेसु एको तेनेव कम्मेन निरये निब्बत्तति, एको तिरच्छानयोनियं, एको पेत्तिविसये. तं तथागतो आयूहनक्खणेयेव ‘इमिना नीहारेन आयूहितत्ता एस निरये निब्बत्तिस्सति, एस तिरच्छानयोनियं, एस पेत्तिविसये’ति पजानाति. निरये निब्बत्तमानम्पि ‘एस अट्ठसु महानिरयेसु निब्बत्तिस्सति, एस सोळससु उस्सदनिरयेसु निब्बत्तिस्सती’ति पजानाति. तिरच्छानयोनियं निब्बत्तमानम्पि ‘एस अपादको भविस्सति, एस द्विपादको, एस चतुप्पादको, एस बहुप्पादको’ति पजानाति. पेत्तिविसये निब्बत्तमानम्पि ‘एस निज्झामतण्हिको भविस्सति, एस खुप्पिपासिको, एस परदत्तूपजीवी’ति पजानाति. तेसु च कम्मेसु ‘इदं कम्मं पटिसन्धिं आकड्ढितुं न सक्खिस्सति, दुब्बलं दिन्नाय पटिसन्धिया उपधिवेपक्कं भविस्सतीति पजानाति.

तथा सकलगामवासिकेसु एकतो पिण्डपातं ददमानेसु सब्बेसम्पि चेतना पिण्डपातारम्मणाव होति. तं पन कम्मं तेसं आयूहनक्खणेयेव पुरिमनयेन नाना होति. तेसु केचि देवलोके निब्बत्तिस्सन्ति, केचि मनुस्सलोके. तं तथागतो आयूहनक्खणेयेव ‘इमिना नीहारेन आयूहितत्ता एस मनुस्सलोके निब्बत्तिस्सति, एस देवलोके’ति पजानाति. देवलोके निब्बत्तमानानम्पि ‘एस परनिम्मितवसवत्तीसु निब्बत्तिस्सति, एस निम्मानरतीसु, एस तुसितेसु, एस यामेसु, एस तावतिंसेसु, एस चातुमहाराजिकेसु, एस भुम्मदेवेसु; एस पन जेट्ठकदेवराजा हुत्वा निब्बत्तिस्सति, एस एतस्स दुतियं वा ततियं वा ठानन्तरं करोन्तो परिचारको हुत्वा निब्बत्तिस्सती’ति पजानाति. मनुस्सेसु निब्बत्तमानानम्पि ‘एस खत्तियकुले निब्बत्तिस्सति, एस ब्राह्मणकुले, एस वेस्सकुले, एस सुद्दकुले; एस पन मनुस्सेसु राजा हुत्वा निब्बत्तिस्सति, एस एतस्स दुतियं वा ततियं वा ठानन्तरं करोन्तो परिचारको हुत्वा निब्बत्तिस्सती’ति पजानाति. तेसु च कम्मेसु ‘इदं कम्मं पटिसन्धिं आकड्ढितुं न सक्खिस्सति, दुब्बलं दिन्नाय पटिसन्धिया उपधिवेपक्कं भविस्सती’ति पजानाति.

तथा विपस्सनं पट्ठपेन्तेसुयेव येन नीहारेन विपस्सना आरद्धा, ‘एस अरहत्तं पापुणिस्सति, एस अरहत्तं पत्तुं न सक्खिस्सति, एस अनागामीयेव भविस्सति, एस सकदागामीयेव, एस सोतापन्नोयेव; एस पन मग्गं वा फलं वा सच्छिकातुं न सक्खिस्सति, लक्खणारम्मणाय विपस्सनायमेव ठस्सति; एस पच्चयपरिग्गहेयेव, एस नामरूपपरिग्गहेयेव, एस अरूपपरिग्गहेयेव, एस रूपपरिग्गहेयेव ठस्सति, एस महाभूतमत्तमेव ववत्थापेस्सति, एस किञ्चि सल्लक्खेतुं न सक्खिस्सती’ति पजानाति.

कसिणपरिकम्मं करोन्तेसुपि ‘एतस्स परिकम्ममत्तमेव भविस्सति, निमित्तं उप्पादेतुं न सक्खिस्सति; एस पन निमित्तं उप्पादेतुं सक्खिस्सति, अप्पनं पापेतुं न सक्खिस्सति; एस अप्पनं पापेत्वा झानं पादकं कत्वा विपस्सनं पट्ठपेत्वा अरहत्तं गण्हिस्सती’ति पजानातीति.

ततियबलनिद्देसवण्णना.