दुतियबलनिद्देसो
८१०. दुतियबलनिद्देसे गतिसम्पत्तिपटिबाळ्हानीति गतिसम्पत्तिया पटिबाहितानि निवारितानि पटिसेधितानि. सेसपदेसुपि एसेव नयो. एत्थ च गतिसम्पत्तीति सम्पन्ना गति देवलोको च मनुस्सलोको च. गतिविपत्तीति विपन्ना गति चत्तारो अपाया. उपधिसम्पत्तीति अत्तभावसमिद्धि. उपधिविपत्तीति हीनअत्तभावता. कालसम्पत्तीति सुराजसुमनुस्सकालसङ्खातो सम्पन्नकालो. कालविपत्तीति दुराजदुमनुस्सकालसङ्खातो विपन्नकालो. पयोगसम्पत्तीति सम्मापयोगो. पयोगविपत्तीति मिच्छापयोगो.
तत्थ एकच्चस्स बहूनि पापकम्मानि होन्ति. तानि गतिविपत्तियं ठितस्स विपच्चेय्युं. सो पन एकेन कल्याणकम्मेन गतिसम्पत्तियं देवेसु वा मनुस्सेसु वा निब्बत्तो. तादिसे च ठाने अकुसलस्स वारो नत्थि, एकन्तं कुसलस्सेव वारोति. एवमस्स तानि कम्मानि गतिसम्पत्तिपटिबाळ्हानि न विपच्चन्तीति पजानाति.
अपरस्सापि बहूनि पापकम्मानि होन्ति. तानि उपधिविपत्तियं ठितस्स विपच्चेय्युं. सो पन एकेन कल्याणकम्मेन उपधिसम्पत्तियं ठितो सुसण्ठितङ्गपच्चङ्गो अभिरूपो दस्सनीयो ब्रह्मवच्छसदिसो. सचेपि दासिया कुच्छिस्मिं दासजातो होति ‘एवरूपो अत्तभावो किलिट्ठकम्मस्स नानुच्छविको’ति हत्थिमेण्डअस्सबन्धकगोपालककम्मादीनि तं न कारेन्ति; सुखुमवत्थानि निवासापेत्वा भण्डागारिकट्ठानादीसु ठपेन्ति. सचे इत्थी होति, हत्थिभत्तपचनादीनि न कारेन्ति; वत्थालङ्कारं दत्वा सयनपालिकं वा नं करोन्ति, सोमदेवि विय वल्लभट्ठाने वा ठपेन्ति. भातिकराजकाले किर गोमंसखादके बहुजने गहेत्वा रञ्ञो दस्सेसुं. ते ‘दण्डं दातुं सक्कोथा’ति पुट्ठा ‘न सक्कोमा’ति वदिंसु. अथ ने राजङ्गणे सोधके अकंसु. तेसं एका धीता अभिरूपा दस्सनीया पासादिका. तं दिस्वा राजा अन्तेपुरं अभिनेत्वा वल्लभट्ठाने ठपेसि. सेसञातकापि तस्सा आनुभावेन सुखं जीविंसु. तादिसस्मिञ्हि अत्तभावे पापकम्मानिपि विपाकं दातुं न सक्कोन्ति. एवं उपधिसम्पत्तिपटिबाळ्हानि न विपच्चन्तीति पजानाति.
एकस्स बहूनि पापकम्मानि होन्ति. तानि कालविपत्तियं ठितस्स विपच्चेय्युं. सो पन एकेन कल्याणकम्मेन पठमकप्पिकानं वा चक्कवत्तिरञ्ञो वा बुद्धानं वा उप्पत्तिसमये सुराजसुमनुस्सकाले निब्बत्तो. तादिसे च काले निब्बत्तस्स अकुसलस्स विपाकं दातुं ओकासो नत्थि, एकन्तं कुसलस्सेव ओकासोति. एवं कालसम्पत्तिपटिबाळ्हानि न विपच्चन्तीति पजानाति.
अपरस्सापि बहूनि पापकम्मानि होन्ति. तानि पयोगविपत्तियं ठितस्स विपच्चेय्युं. सो पन एकेन कल्याणकम्मेन पयोगसम्पत्तियं ठितो पाणातिपातादीहि विरतो कायवचीमनोसुचरितानि पूरेति. तादिसे ठाने अकुसलस्स विपच्चनोकासो नत्थि, एकन्तं कुसलस्सेव ओकासोति. एवं पयोगसम्पत्तिपटिबाळ्हानि न विपच्चन्तीति पजानाति.
अपरस्सापि बहूनि पापकम्मानि होन्ति. तानि गतिसम्पत्तियं ठितस्स न विपच्चेय्युं. सो पनेकेन पापकम्मेन गतिविपत्तियंयेव निब्बत्तो. तत्थस्स तानि कम्मानि उपगन्त्वा वारेन वारेन विपाकं देन्ति – कालेन निरये निब्बत्तापेन्ति, कालेन तिरच्छानयोनियं, कालेन पेत्तिविसये, कालेन असुरकाये, दीघेनापि अद्धुना अपायतो सीसं उक्खिपितुं न देन्ति. एवं गतिसम्पत्तिपटिबाहितत्ता विपाकं दातुं असक्कोन्तानि गतिविपत्तिं आगम्म विपच्चन्तीति पजानाति.
अपरस्सापि बहूनि पापकम्मानि होन्ति. तानि उपधिसम्पत्तियं ठितस्स न विपच्चेय्युं. सो पन एकेन पापकम्मेन उपधिविपत्तियंयेव पतिट्ठितो दुब्बण्णो दुरूपो दुस्सण्ठितो बीभच्छो पिसाचसदिसो. सो सचे दासिया कुच्छियं दासजातो ‘इमानि एतस्स अनुच्छविकानी’ति सब्बानि नं किलिट्ठकम्मानि कारेन्ति अन्तमसो पुप्फछड्डककम्मं उपादाय. सचे इत्थी होति ‘इमानि एतिस्सा अनुच्छविकानी’ति सब्बानि नं हत्थिभत्तपचनादीनि किलिट्ठकम्मानि कारेन्ति. कुलगेहे जातम्पि बलिं साधयमाना राजपुरिसा ‘गेहदासी’ति सञ्ञं कत्वा बन्धित्वा गच्छन्ति, कोतलवापीगामे महाकुटुम्बिकस्स घरणी विय. एवं उपधिसम्पत्तिपटिबाहितत्ता विपाकं दातुं असक्कोन्तानि उपधिविपत्तिं आगम्म विपच्चन्तीति पजानाति.
अपरस्सापि बहूनि पापकम्मानि होन्ति. तानि कालसम्पत्तियं निब्बातस्स न विपच्चेय्युं. सो पन एकेन पापकम्मेन कालविपत्तियं दुराजदुमनुस्सकाले कसटे निरोजे दसवस्सायुककाले निब्बत्तो, यदा पञ्च गोरसा पच्छिज्जन्ति, कुद्रूसकं अग्गभोजनं होति. किञ्चापि मनुस्सलोके निब्बत्तो, मिगपसुसरिक्खजीविको पन होति. एवरूपे काले कुसलस्स विपच्चनोकासो नत्थि, एकन्तं अकुसलस्सेव होति. एवं कालसम्पत्तिपटिबाहितत्ता विपाकं दातुं असक्कोन्तानि कालविपत्तिं आगम्म विपच्चन्तीति पजानाति.
अपरस्सापि बहूनि पापकम्मानि होन्ति. तानि पयोगसम्पत्तियं ठितस्स न विपच्चेय्युं. सो पन पयोगविपत्तियं ठितो पाणातिपातादीनि दस अकुसलकम्मानि करोति. तमेनं सहोड्ढं गहेत्वा रञ्ञो दस्सेन्ति. राजा बहूकम्मकारणानि कारेत्वा घातापेति. एवं पयोगसम्पत्तिपटिबाहितत्ता विपाकं दातुं असक्कोन्तानि पयोगविपत्तिं आगम्म विपच्चन्तीति पजानाति. एवं चतूहि सम्पत्तीहि पटिबाहितं पापकम्मं विपाकं अदत्वा चतस्सो विपत्तियो आगम्म देति.
यथा हि कोचिदेव पुरिसो केनचिदेव कम्मेन राजानं आराधेय्य. अथस्स राजा ठानन्तरं दत्वा जनपदं ददेय्य. सो तं सम्मा परिभुञ्जितुं असक्कोन्तो मक्कटेन गहितभत्तपुटं विय भिन्देय्य; यस्स यं यानं वा वाहनं वा दासं वा दासिं वा आरामं वा वत्थुं वा सम्पन्नरूपं पस्सति, सब्बं बलक्कारेन गण्हेय्य. मनुस्सा ‘राजवल्लभो’ति किञ्चि वत्तुं न सक्कुणेय्युं. सो अञ्ञस्स वल्लभतरस्स राजमहामत्तस्स विरुज्झेय्य. सो तं गहेत्वा सुपोथितं पोथापेत्वा भूमिं पिट्ठिया घंसापेन्तो निक्कड्ढापेत्वा राजानं उपसङ्कमित्वा ‘असुको नाम ते, देव, जनपदं भिन्दती’ति गण्हापेय्य. राजा बन्धनागारे बन्धापेत्वा ‘असुकेन नाम कस्स किं अवहट’न्ति नगरे भेरिं चरापेय्य. मनुस्सा आगन्त्वा ‘मय्हं इदं गहितं, मय्हं इदं गहित’न्ति विरवसहस्सं उट्ठापेय्युं. राजा भिय्योसो मत्ताय कुद्धो नानप्पकारेन तं बन्धनागारे किलमेत्वा घातापेत्वा ‘गच्छथ नं सुसाने छड्डेत्वा सङ्खलिका आहरथा’ति वदेय्य. एवंसम्पदमिदं दट्ठब्बं.
तस्स हि पुरिसस्स हि केनचिदेव कम्मेन राजानं आराधेत्वा ठानन्तरं लद्धकालो विय पुथुज्जनस्सापि केनचिदेव पुञ्ञकम्मेन सग्गे निब्बत्तकालो. तस्मिं जनपदं भिन्दित्वा मनुस्सानं सन्तकं गण्हन्ते कस्सचि किञ्चि वत्तुं अविसहनकालो विय इमस्मिम्पि सग्गे निब्बत्ते अकुसलस्स विपच्चनोकासं अलभनकालो. तस्स एकदिवसं एकस्मिं राजवल्लभतरे विरज्झित्वा तेन कुद्धेन नं पोथापेत्वा रञ्ञो आरोचेत्वा बन्धनागारे बन्धापितकालो विय इमस्स सग्गतो चवित्वा निरये निब्बत्तकालो. मनुस्सानं ‘मय्हं इदं गहितं, मय्हं इदं गहित’न्ति विरवकालो विय तस्मिं निरये निब्बत्ते सब्बाकुसलकम्मानं सन्निपतित्वा गहणकालो. सुसाने छड्डेत्वा सङ्खलिकानं आहरणकालो विय एकेकस्मिं कम्मे खीणे इतरस्स इतरस्स विपाकेन निरयतो सीसं अनुक्खिपित्वा सकलकप्पं निरयम्हि पच्चनकालो. कप्पट्ठितिककम्मञ्हि कत्वा एककप्पं निरयम्हि पच्चनकसत्ता नेव एको, न द्वे, न सतं, न सहस्सं. एवं पच्चनकसत्ता किर गणनपथं वीतिवत्ता.
अत्थेकच्चानि कल्याणानि कम्मसमादानानि गतिविपत्तिपटिबाळ्हानि न विपच्चन्तीतिआदीसुपि एवं योजना वेदितब्बा. इधेकच्चस्स बहूनि कल्याणकम्मानि होन्ति. तानि गतिसम्पत्तियं ठितस्स विपच्चेयुं. सो पन एकेन पापकम्मेन गतिविपत्तियं निरये वा असुरकाये वा निब्बत्तो. तादिसे च ठाने कुसलं विपाकं दातुं न सक्कोति, एकन्तं अकुसलमेव सक्कोतीति. एवमस्स तानि कम्मानि गतिविपत्तिपटिबाळ्हानि न विपच्चन्तीति पजानाति.
अपरस्सापि बहूनि कल्याणकम्मानि होन्ति. तानि उपधिसम्पत्तियं ठितस्स विपच्चेय्युं. सो पन एकेन पापकम्मेन उपधिविपत्तियं पतिट्ठितो दुब्बण्णो होति पिसाचसदिसो. सो सचेपि राजकुले निब्बत्तो पितुअच्चयेन ‘किं इमस्स निस्सिरीकस्स रज्जेना’ति रज्जं न लभति. सेनापतिगेहादीसु निब्बत्तोपि सेनापतिट्ठानादीनि न लभति.
इमस्स पनत्थस्साविभावत्थं दीपराजवत्थु कथेतब्बं – राजा किर पुत्ते जाते देविया पसीदित्वा वरं अदासि. सा वरं गहेत्वा ठपेसि. कुमारो सत्तट्ठवस्सकालेव राजङ्गणे कुक्कुटे युज्झापेसि. एको कुक्कुटो उप्पतित्वा कुमारस्स अक्खीनि भिन्दि. कुमारमाता देवी पुत्तस्स पन्नरससोळसवस्सकाले ‘रज्जं वारेस्सामी’ति राजानं उपसङ्कमित्वा आह – ‘‘देव, तुम्हेहि कुमारस्स जातकाले वरो दिन्नो. मया सो गहेत्वा ठपितो; इदानि नं गण्हामी’’ति. ‘‘साधु, देवि, गण्हाही’’ति. ‘‘मया, देव, तुम्हाकं सन्तिका किञ्चि अलद्धं नाम नत्थि. इदानि पन मम पुत्तस्स रज्जं वारेमी’’ति. ‘‘देवि, तव पुत्तो अङ्गविकलो. न सक्का तस्स रज्जं दातु’’न्ति. ‘‘तुम्हे मय्हं रुच्चनकवरं अदातुं असक्कोन्ता कस्मा वरं अदत्था’’ति? राजा अतिविय निप्पीळियमानो ‘‘न सक्का तुय्हं पुत्तस्स सकललङ्कादीपे रज्जं दातुं; नागदीपे पन छत्तं अस्सापेत्वा वसतू’’ति नागदीपं पेसेसि. सो दीपराजा नाम अहोसि. सचे चक्खुविकलो नाभविस्सा तियोजनसतिके सकलतम्बपण्णिदीपे सब्बसम्पत्तिपरिवारं रज्जं अलभिस्सा. एवं उपधिविपत्तिपटिबाळ्हानि न विपच्चन्तीति पजानाति.
अपरस्सापि बहूनि कल्याणकम्मानि होन्ति. तानि कालसम्पत्तियं ठितस्स विपच्चेय्युं. सो पन एकेन पापकम्मेन कालविपत्तियं दुराजदुमनुस्सकाले कसटे निरोजे अप्पायुके गतिकोटिके निब्बत्तो. तादिसे च काले कल्याणकम्मं विपाकं दातुं न सक्कोतीति. एवं कालविपत्तिपटिबाळ्हानि न विपच्चन्तीति पजानाति.
अपरस्सापि बहूनि कल्याणकम्मानि होन्ति. तानि पयोगसम्पत्तियं ठितस्स विपच्चेय्युं. अयं पन पयोगविपत्तियं ठितो पाणं हन्ति…पे… सब्बं दुस्सील्यं पूरेति. तथा तेन सद्धिं समजातिकानिपि कुलानि आवाहविवाहं न करोन्ति; ‘इत्थिधुत्तो सुराधुत्तो अक्खधुत्तो अयं पापपुरिसो’ति आरका परिवज्जेन्ति. कल्याणकम्मानि विपच्चितुं न सक्कोन्ति. एवं पयोगविपत्तिपटिबाळ्हानि न विपच्चन्तीति पजानाति. एवं चतस्सो सम्पत्तियो आगम्म विपाकदायकं कल्याणकम्मं चतूहि विपत्तीहि पटिबाहितत्ता न विपच्चति.
अपरस्सापि बहूनि कल्याणकम्मानि होन्ति. तानि गतिविपत्तियं ठितस्स न विपच्चेय्युं. सो पन एकेन कल्याणकम्मेन गतिसम्पत्तियंयेव निब्बत्तो. तत्थस्स तानि कम्मानि उपगन्त्वा वारेन वारेन विपाकं देन्ति – कालेन मनुस्सलोके निब्बत्तापेन्ति, कालेन देवलोके. एवं गतिविपत्तिपटिबाहितत्ता विपाकं दातुं असक्कोन्तानि गतिमम्पत्तिं आगम्म विपच्चन्तीति पजानाति.
अपरस्सापि बहूनि कल्याणकम्मानि होन्ति. तानि उपधिविपत्तियं ठितस्स न विपच्चेय्युं. सो पन एकेन कल्याणकम्मेन उपधिसम्पत्तियंयेव पतिट्ठितो अभिरूपो दस्सनीयो पासादिको ब्रह्मवच्छसदिसो. तस्स उपधिसम्पत्तियं ठितत्ता कल्याणकम्मानि विपाकं देन्ति. सचे राजकुले निब्बत्तति अञ्ञेसु जेट्ठकभातिकेसु सन्तेसुपि ‘एतस्स अत्तभावो समिद्धो, एतस्स छत्ते उस्सापिते लोकस्स फासु भविस्सती’ति तमेव रज्जे अभिसिञ्चन्ति. उपराजगेहादीसु निब्बत्तो पितुअच्चयेन ओपरज्जं, सेनापतिट्ठानं, भण्डागारिकट्ठानं, सेट्ठिट्ठानं लभति. एवं उपधिविपत्तिपटिबाहितत्ता विपाकं दातुं असक्कोन्तानि उपधिसम्पत्तिं आगम्म विपच्चन्तीति पजानाति.
अपरस्सापि बहूनि कल्याणकम्मानि होन्ति. तानि कालविपत्तियं ठितस्स न विपच्चेय्युं. सो पन एकेन कल्याणकम्मेन कालसम्पत्तियं निब्बत्तो सुराजसुमनुस्सकाले. तादिसाय कालसमिद्धिया निब्बत्तस्स कल्याणकम्मं विपाकं देति.
तत्रिदं महासोणत्थेरस्स वत्थु कथेतब्बं – ब्राह्मणतिस्सभये किर चित्तलपब्बते द्वादस भिक्खुसहस्सानिं पटिवसन्ति. तथा तिस्समहाविहारे. द्वीसुपि महाविहारेसु तिण्णं वस्सानं वट्टं एकरत्तमेव महामूसिकायो खादित्वा थुसमत्तमेव ठपेसुं. चित्तलपब्बते भिक्खुसङ्घो ‘तिस्समहाविहारे वट्टं वत्तिस्सति, तत्थ गन्त्वा वसिस्सामा’ति विहारतो निक्खमि. तिस्समहाविहारेपि भिक्खुसङ्घो ‘चित्तलपब्बते वट्टं वत्तिस्सति, तत्थ गन्त्वा वसिस्सामा’ति विहारतो निक्खमि. उभतोपि एकिस्सा गम्भीरकन्दराय तीरे समागता पुच्छित्वा वट्टस्स खीणभावं ञत्वा ‘तत्थ गन्त्वा किं करिस्सामा’ति चतुवीसति भिक्खुसहस्सानि गम्भीरकन्दरवनं पविसित्वा निसीदित्वा निसिन्ननीहारेनेव अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया परिनिब्बायिंसु. पच्छा भये वूपसन्ते भिक्खुसङ्घो सक्कं देवराजानं गहेत्वा धातुयो संहरित्वा चेतियं अकासि.
ब्राह्मणतिस्सचोरोपि जनपदं विद्धंसेसि. सङ्घो सन्निपतित्वा मन्तेत्वा ‘‘चोरं पटिबाहतू’’ति सक्कसन्तिकं अट्ठ थेरे पेसेसि. सक्को देवराजा ‘‘मया, भन्ते, उप्पन्नो चोरो न सक्का पटिबाहितुं. सङ्घो परसमुद्दं गच्छतु. अहं समुद्दारक्खं करिस्सामी’’ति. सङ्घो सब्बदिसाहि नागदीपं गन्त्वा जम्बुकोलपट्टने तिभूमिकं महाउळुम्पं बन्धापेसि. एका भूमिका उदके ओसीदि. एकिस्सा भिक्खुसङ्घो निसिन्नो. एकिस्सा पत्तचीवरानि ठपयिंसु. संयुत्तभाणकचूळसीवत्थेरो, इसिदत्तत्थेरो, महासोणत्थेरोति तयो थेरा तासं परिसानं पामोक्खा. तेसु द्वे थेरा महासोणत्थेरं आहंसु – ‘‘आवुसो महासोण, अभिरुह महाउळुम्प’’न्ति. ‘‘तुम्हे पन, भन्ते’’ति? ‘‘आवुसो, उदके मरणम्पि थले मरणम्पि एकमेव. न मयं गमिस्साम. तं निस्साय पन अनागते सासनस्स पवेणी ठस्सति. गच्छ त्वं, आवुसो’’ति. ‘‘नाहं, भन्ते, तुम्हेसु अगच्छन्तेसु गमिस्सामी’’ति यावततियं कथेत्वापि थेरं आरोपेतुं असक्कोन्ता निवत्तिंसु.
अथ चूळसीवत्थेरो इसिदत्तत्थेरं आह – ‘‘आवुसो इसिदत्त, अनागते महासोणत्थेरं निस्साय सासनपवेणी ठस्सति; मा खो तं हत्थतो विस्सज्जेही’’ति. ‘‘तुम्हे पन, भन्ते’’ति? ‘‘अहं महाचेतियं वन्दिस्सामी’’ति द्वे थेरे अनुसासित्वा अनुपुब्बेन चारिकं चरन्तो महाविहारं सम्पापुणि. तस्मिं समये महाविहारो सुञ्ञो. चेतियङ्गणे एरण्डा जाता. चेतियं गच्छेहि परिवारितं, सेवालेन परियोनद्धं. थेरो धरमानकबुद्धस्स निपच्चाकारं दस्सेन्तो विय महाचेतियं वन्दित्वा पच्छिमदिसाय सालं पविसित्वा ओलोकेन्तो ‘एवरूपस्स नाम लाभग्गयसग्गप्पत्तस्स सरीरधातुचेतियट्ठानं अनाथं जात’न्ति चिन्तयमानो निसीदि.
अथ अविदूरे रुक्खे अधिवत्था देवता अद्धिकमनुस्सरूपेन तण्डुलनाळिञ्च गुळपिण्डञ्च आदाय थेरस्स सन्तिकं गन्त्वा ‘‘कत्थ गच्छथ, भन्ते’’ति? ‘‘अहं दक्खिणदिसं, उपासका’’ति. ‘‘अहम्पि तत्थेव गन्तुकामो, सह गच्छाम, भन्ते’’ति. ‘‘अहं दुब्बलो; तव गतिया गन्तुं न सक्खिस्सामि; त्वं पुरतो गच्छ, उपासका’’ति. ‘‘अहम्पि तुम्हाकं गतिया गमिस्सामी’’ति थेरस्स पत्तचीवरं अग्गहेसि. तिस्सवापिपाळिं आरुळ्हकाले च पत्तं आहरापेत्वा पानकं कत्वा अदासि. थेरस्स पीतमत्तेयेव बलमत्ता सण्ठाति. देवता पथविं सङ्खिपित्वा वेणुनदीसन्तिके एकं छड्डितविहारं पत्वा थेरस्स वसनट्ठानं पटिजग्गित्वा अदासि.
पुनदिवसे थेरेन मुखे धोवितमत्ते यागुं पचित्वा अदासि; यागुं पीतस्स भत्तं पचित्वा उपनामेसि. थेरो ‘‘तुय्हं ठपेहि, उपासका’’ति पत्तं हत्थेन पिदहि. ‘‘अहं न दूरं गमिस्सामी’’ति देवता थेरस्सेव पत्ते भत्तं पक्खिपित्वा कतभत्तकिच्चस्स थेरस्स पत्तचीवरमादाय मग्गं पटिपन्ना पथविं सङ्खिपित्वा जज्जरनदीसन्तिकं नेत्वा ‘‘भन्ते, एतं पण्णखादकमनुस्सानं वसनट्ठानं, धूमो पञ्ञायति. अहं पुरतो गमिस्सामी’’ति थेरं वन्दित्वा अत्तनो भवनं अगमासि. थेरो सब्बम्पि भयकालं पण्णखादकमनुस्से निस्साय वसि.
इसिदत्तत्थेरोपि अनुपुब्बेन चारिकं चरन्तो अळजनपदं सम्पापुणि. तत्थ मनुस्सा नातिपक्कानि मधुकफलानि भिन्दित्वा अट्ठिं आदाय तचं छड्डेत्वा अगमंसु. थेरो ‘‘आवुसो महासोण, भिक्खाहारो पञ्ञायती’’ति वत्वा पत्तचीवरं आहरापेत्वा चीवरं पारुपित्वा पत्तं नीहरित्वा अट्ठासि. तरुणदारका थेरं ठितं दिस्वा ‘इमिना कोचि अत्थो भविस्सती’ति वालुकं पुञ्छित्वा मधुकफलत्तचं पत्ते पक्खिपित्वा अदंसु; थेरा परिभुञ्जिंसु. सत्ताहमत्तं सोयेव आहारो अहोसि.
अनुपुब्बेन चोरियस्सरं सम्पापुणिंसु. मनुस्सा कुमुदानि गहेत्वा कुमुदनाले छड्डेत्वा अगमंसु. थेरो ‘‘आवुसो महासोण, भिक्खाहारो पञ्ञायती’’ति वत्वा पत्तचीवरं आहरापेत्वा चीवरं पारुपित्वा पत्तं नीहरित्वा अट्ठासि. गामदारका कुमुदनाले सोधेत्वा पत्ते पक्खिपित्वा अदंसु; थेरा परिभुञ्जिंसु. सत्ताहमत्तं सोव आहारो अहोसि.
अनुपुब्बेन चरन्ता पण्णखादकमनुस्सानं वसनट्ठाने एकं गामद्वारं सम्पापुणिंसु. तत्थ एकिस्सा दारिकाय मातापितरो अरञ्ञं गच्छन्ता ‘‘सचे कोचि अय्यो आगच्छति, कत्थचि गन्तुं मा अदासि; अय्यस्स वसनट्ठानं आचिक्खेय्यासि, अम्मा’’ति आहंसु. सा थेरे दिस्वा पत्तं गहेत्वा निसीदापेसि. गेहे धञ्ञजाति नाम नत्थि. वासिं पन गहेत्वा गुञ्जचोचरुक्खत्तचं गुञ्जलतापत्तेहि सद्धिं एकतो कोट्टेत्वा तयो पिण्डे कत्वा एकं इसिदत्तत्थेरस्स एकं महासोणत्थेरस्स पत्ते ठपेत्वा ‘अतिरेकपिण्डं इसिदत्तत्थेरस्स पत्ते ठपेस्सामी’ति हत्थं पसारेसि. हत्थो परिवत्तित्वा महासोणत्थेरस्स पत्ते पतिट्ठापेसि. इसिदत्तत्थेरो ‘ब्राह्मणतिस्सभये गुञ्जचोचपिण्डे विपाकदायककम्मं देसकालसम्पदाय कीवपमाणं विपाकं दस्सती’ति आह. ते तं परिभुञ्जित्वा वसनट्ठानं अगमंसु. सापि अरञ्ञतो आगतानं मातापितूनं आचिक्खि ‘‘द्वे थेरा आगता. तेसं मे वसनट्ठानं आचिक्खित’’न्ति. ते उभोपि थेरानं सन्तिकं गन्त्वा वन्दित्वा ‘‘भन्ते, यं मयं लभाम, तेन तुम्हे पटिजग्गिस्साम; इधेव वसथा’’ति पटिञ्ञं गण्हिंसु. थेरापि सब्बभयकालं ते उपनिस्साय वसिंसु.
ब्राह्मणतिस्सचोरे मते पितुमहाराजा छत्तं उस्सापेसि. ‘भयं वूपसन्तं, जनपदो सम्पुण्णो’ति सुत्वा परसमुद्दतो भिक्खुसङ्घो नावाय महातित्थपट्टने ओरुय्ह ‘महासोणत्थेरो कहं वसती’ति पुच्छित्वा थेरस्स सन्तिकं अगमासि. थेरो पञ्चसतभिक्खुपरिवारो कालकगामे मण्डलारामविहारं सम्पापुणि. तस्मिं समये कालकगामे सत्तमत्तानि कुलसतानि पटिवसन्ति. रत्तिभागे देवता आहिण्डित्वा ‘‘महासोणत्थेरो पञ्चभिक्खुसतपरिवारो मण्डलारामविहारं पत्तो. एकेको नवहत्थसाटकेन सद्धिं एकेककहापणग्घनकं पिण्डपातं देतू’’ति मनुस्से अवोचुं. पुनदिवसे च थेरा कालकगामं पिण्डाय पविसिंसु. मनुस्सा निसीदापेत्वा यागुं अदंसु. मण्डलारामवासी तिस्सभूतित्थेरो सङ्घत्थेरो हुत्वा निसीदि. एको महाउपासको तं वन्दित्वा ‘‘भन्ते, महासोणत्थेरो नाम कतरो’’ति पुच्छि. तेन समयेन थेरो नवको होति परियन्ते निसिन्नो. थेरो हत्थं पसारेत्वा ‘‘महासोणो नाम एस, उपासका’’ति आह. उपासको तं वन्दित्वा पत्तं गण्हाति. थेरो न देति. तिस्सभूतित्थेरो ‘‘आवुसो सोण, यथा त्वं न जानासि, मयम्पि एवमेव न जानाम; पुञ्ञवन्तानं देवता परिपाचेन्ति; पत्तं देहि, सब्रह्मचारीनं सङ्गहं करोही’’ति आह. थेरो पत्तं अदासि. महाउपासको पत्तं आदाय गन्त्वा कहापणग्घनकस्स पिण्डपातस्स पूरेत्वा नवहत्थसाटकं आधारकं कत्वा आहरित्वा थेरस्स हत्थे ठपेसि; अपरोपि उपासको थेरस्साति सत्त साटकसतानि सत्त च पिण्डपातसतानि थेरस्सेव अदंसु.
थेरो भिक्खुसङ्घस्स संविभागं कत्वा अनुपुब्बेन महाविहारं पापुणित्वा मुखं धोवित्वा महाबोधिं वन्दित्वा महाचेतियं वन्दित्वा थूपारामे ठितो चीवरं पारुपित्वा भिक्खुसङ्घपरिवारो दक्खिणद्वारेन नगरं पविसित्वा द्वारतो याव वळञ्जनकसाला एतस्मिं अन्तरे सट्ठिकहापणग्घनकं पिण्डपातं लभि. ततो पट्ठाय पन सक्कारस्स पमाणं नत्थि. एवं कालविपत्तियं मधुकफलत्तचोपि कुमुदनाळिपि दुल्लभा जाता. कालसम्पत्तियं एवरूपो महालाभो उदपादि.
वत्तब्बकनिग्रोधत्थेरस्सापि सामणेरकाले ब्राह्मणतिस्सभयं उदपादि. सामणेरो च उपज्झायो चस्स परसमुद्दं नागमिंसु; ‘पण्णखादकमनुस्से उपनिस्साय वसिस्सामा’ति पच्चन्ताभिमुखा अहेसुं. सामणेरो सत्ताहमत्तं अनाहारो हुत्वा एकस्मिं गामट्ठाने तालरुक्खे तालपक्कं दिस्वा उपज्झायं आह – ‘‘भन्ते, थोकं आगमेथ; तालपक्कं पातेस्सामी’’ति. ‘‘दुब्बलोसि त्वं, सामणेर, मा अभिरुही’’ति. ‘‘अभिरुहिस्सामि, भन्ते’’ति खुद्दकवासिं गहेत्वा तालं आरुय्ह तालपिण्डं छिन्दितुं आरभि. वासिफलं निक्खमित्वा भूमियं पति.
थेरो चिन्तेसि ‘‘अयं किलन्तोव रुक्खं आरुळ्हो; किं नु खो इदानि करिस्सती’’ति सामणेरो तालपण्णं फालेत्वा फालेत्वा वासिदण्डके बन्धित्वा घट्टेन्तो घट्टेन्तो भूमियं पातेत्वा ‘‘भन्ते, साधु वतस्स सचे वासिफलं एत्थ पवेसेय्याथा’’ति आह. थेरो ‘उपायसम्पन्नो सामणेरो’ति वासिफलं पवेसेत्वा अदासि. सो वासिं उक्खिपित्वा तालफलानि पातेसि. थेरो वासिं पातापेत्वा पवट्टित्वा गतं तालफलं भिन्दित्वा सामणेरं ओतिण्णकाले आह ‘‘सामणेर, त्वं दुब्बलो, इदं ताव खादाही’’ति. ‘‘नाहं, भन्ते, तुम्हेहि अखादिते खादिस्सामी’’ति वासिं गहेत्वा तालफलानि भिन्दित्वा पत्तं नीहरित्वा तालमिञ्जं पक्खिपित्वा थेरस्स दत्वा सयं खादि. याव तालफलानि अहेसुं, ताव तत्थेव वसित्वा फलेसु खीणेसु अनुपुब्बेन पण्णखादकमनुस्सानं वसनट्ठाने एकं छड्डितविहारं पविसिंसु. सामणेरो थेरस्स वसनट्ठानं पटिजग्गि. थेरो सामणेरस्स ओवादं दत्वा विहारं पाविसि. सामणेरो ‘अनायतने नट्ठानं अत्तभावानं पमाणं नत्थि, बुद्धानं उपट्ठानं करिस्सामी’ति चेतियङ्गणं गन्त्वा अप्पहरितं करोति; सत्ताहमत्तं निराहारताय पवेधमानो पतित्वा निपन्नकोव तिणानि उद्धरति. एकच्चे च मनुस्सा अरञ्ञे चरन्ता मधुं लभित्वा दारूनि चेव साकपण्णञ्च गहेत्वा तिणचलनसञ्ञाय ‘मिगो नु खो एसो’ति सामणेरस्स सन्तिकं गन्त्वा ‘‘किं करोसि, सामणेरा’’ति आहंसु. ‘‘तिणगण्ठिं गण्हामि, उपासका’’ति. ‘‘अञ्ञोपि कोचि अत्थि, भन्ते’’ति? ‘‘आम, उपासका, उपज्झायो मे अन्तोगब्भे’’ति. ‘‘महाथेरस्स दत्वा खादेय्यासि, भन्ते’’ति सामणेरस्स मधुं दत्वा अत्तनो वसनट्ठानं आचिक्खित्वा ‘‘मयं साखाभङ्गं करोन्ता गमिस्साम. एताय सञ्ञाय थेरं गहेत्वा आगच्छेय्यासि, अय्या’’ति वत्वा अगमंसु.
सामणेरो मधुं गहेत्वा थेरस्स सन्तिकं गन्त्वा बहि ठत्वा ‘‘वन्दामि, भन्ते’’ति आह. थेरो ‘सामणेरो जिघच्छाय अनुडय्हमानो आगतो भविस्सती’ति तुण्ही अहोसि. सो पुनपि ‘‘वन्दामि, भन्ते’’ति आह. ‘‘कस्मा, सामणेर, दुब्बलभिक्खूनं सुखेन निपज्जितुं न देसी’’ति? ‘‘द्वारं विवरितुं सारुप्पं, भन्ते’’ति? थेरो उट्ठहित्वा द्वारं विवरित्वा ‘‘किं ते, सामणेर, लद्धं’’ति आह. मनुस्सेहि मधु दिन्नं, खादितुं सारुप्पं, भन्ते’’ति? ‘‘सामणेर, एवमेव खादितुं किलमिस्साम, पानकं कत्वा पिविस्सामा’’ति. सामणेरो पानकं कत्वा अदासि. अथ नं थेरो ‘‘मनुस्सानं वसनट्ठानं पुच्छसि, सामणेरा’’ति आह. सयमेव आचिक्खिंसु, भन्ते’’ति. ‘‘सामणेर, पातोव गच्छन्ता किलमिस्साम; अज्जेव गमिस्सामा’’ति पत्तचीवरं गण्हापेत्वा निक्खमि. ते गन्त्वा मनुस्सानं वसनट्ठानस्स अविदूरे निपज्जिंसु.
सामणेरो रत्तिभागे चिन्तेसि – ‘मया पब्बजितकालतो पट्ठाय गामन्ते अरुणं नाम न उट्ठापितपुब्ब’न्ति. सो पत्तं गहेत्वा अरुणं उट्ठापेतुं अरञ्ञं अगमासि. महाथेरो सामणेरं निपन्नट्ठाने अपस्सन्तो ‘मनुस्सखादकेहि गहितो भविस्सती’ति चिन्तेसि. सामणेरो अरञ्ञे अरुणं उट्ठापेत्वा पत्तेन उदकञ्च दन्तकट्ठञ्च गहेत्वा आगमि. ‘‘सामणेर, कुहिं गतोसि? महल्लकभिक्खूनं ते वितक्को उप्पादितो; दण्डकम्मं आहरा’’ति. ‘‘आहरिस्सामि, भन्ते’’ति. थेरो मुखं धोवित्वा चीवरं पारुपि. उभोपि मनुस्सानं वसनट्ठानं अगमंसु. मनुस्सापि अत्तनो परिभोगं कन्दमूलफलपण्णं अदंसु. थेरोपि परिभुञ्जित्वा विहारं अगमासि. सामणेरो उदकं आहरित्वा ‘‘पादे धोवामि, भन्ते’’ति आह. ‘‘सामणेर, त्वं रत्तिं कुहिं गतो? अम्हाकं वितक्कं उप्पादेसी’’ति. ‘‘भन्ते, गामन्ते मे अरुणं न उट्ठापितपुब्बं; अरुणुट्ठापनत्थाय अरञ्ञं अगमासि’’न्ति. ‘‘सामणेर, न तुय्हं दण्डकम्मं अनुच्छविकं अम्हाकमेव अनुच्छविक’’न्ति वत्वा थेरो तस्मिंयेव ठाने वसि; सामणेरस्स च सञ्ञं अदासि ‘‘मयं ताव महल्लका; ‘इदं नाम भविस्सती’ति न सक्का जानितुं. तुवं अत्तानं रक्खेय्यासी’’ति. थेरो किर अनागामी. तं अपरभागे मनुस्सखादका खादिंसु. सामणेरो अत्तानं रक्खित्वा भये वूपसन्ते तथारूपे ठाने उपज्झं गाहापेत्वा उपसम्पन्नो बुद्धवचनं उग्गहेत्वा तिपिटकधरो हुत्वा वत्तब्बकनिग्रोधत्थेरो नाम जातो.
पितुमहाराजा रज्जं पटिपज्जि. परसमुद्दा आगतागता भिक्खू ‘‘कहं वत्तब्बकनिग्रोधत्थेरो, कहं वत्तब्बकनिग्रोधत्थेरो’’ति पुच्छित्वा तस्स सन्तिकं अगमंसु. महाभिक्खुसङ्घो थेरं परिवारेसि. सो महाभिक्खुसङ्घपरिवुतो अनुपुब्बेन महाविहारं पत्वा महाबोधिं महाचेतियं थूपारामञ्च वन्दित्वा नगरं पायासि. याव दक्खिणद्वारा गच्छन्तस्सेव नवसु ठानेसु तिचीवरं उपपज्जि; अन्तोनगरं पविट्ठकालतो पट्ठाय महासक्कारो उप्पज्जि. इति कालविपत्तियं तालफलकन्दमूलपण्णम्पि दुल्लभं जातं. कालसम्पत्तियं एवरूपो महालाभो उप्पन्नोति. एवं कालविपत्तिपटिबाहितत्ता विपाकं दातुं असक्कोन्तानि कालसम्पत्तिं आगम्म विपच्चन्तीति पजानाति.
अपरस्सापि बहूनि कल्याणकम्मानि होन्ति. तानि पयोगविपत्तियं ठितस्स न विपच्चेय्युं. सो पन एकेन कल्याणकम्मेन सम्मापयोगे पतिट्ठितो तीणि सुचरितानि पूरेति, पञ्चसीलं दससीलं रक्खति. कालसम्पत्तियं निब्बत्तस्स राजानो सब्बालङ्कारपतिमण्डिता राजकञ्ञायो ‘एतस्स अनुच्छविका’ति पेसेन्ति, यानवाहनमणिसुवण्णरजतादिभेदं तं तं पण्णाकारं ‘एतस्स अनुच्छविक’न्ति पेसेन्ति.
पब्बज्जूपगतोपि महायसो होति महानुभावो. तत्रिदं वत्थु – कूटकण्णराजा किर गिरिगामकण्णवासिकं चूळसुधम्मत्थेरं ममायति. सो उप्पलवापियं वसमानो थेरं पक्कोसापेसि. थेरो आगन्त्वा मालारामविहारे वसति. राजा थेरस्स मातरं पुच्छि – ‘‘किं थेरो पियायती’’ति? ‘‘कन्दं महाराजा’’ति. राजा कन्दं गाहापेत्वा विहारं गन्त्वा थेरस्स ददमानो मुखं उल्लोकेतुं नासक्खि. सो निक्खमित्वा च बहिपरिवेणे देविं पुच्छि – ‘‘कीदिसो थेरो’’ति? ‘‘त्वं पुरिसो हुत्वा उल्लोकेतुं न सक्कोसि; अहं कथं सक्खिस्सामि? नाहं जानामि कीदिसो’’ति. राजा ‘मम रट्ठे बलिकारगहपतिपुत्तं उल्लोकेतुं न विसहामि. महन्तं वत भो बुद्धसासनं नामा’ति अप्फोटेसि. तिपिटकचूळनागत्थेरम्पि ममायति. तस्स अङ्गुलियं एका पिळका उट्ठहि. राजा ‘थेरं पस्सिस्सामी’ति विहारं गन्त्वा बलवपेमेन अङ्गुलिं मुखेन गण्हि. अन्तोमुखेयेव पिळका भिन्ना, पुब्बलोहितं अनुट्ठुभित्वा थेरे सिनेहेन अमतं विय अज्झोहरि. सोयेव थेरो अपरभागे मरणमञ्चे निपज्जि. राजा गन्त्वा असुचिकपल्लकं सीसे ठपेत्वा ‘धम्मसकटस्स अक्खो भिज्जति अक्खो भिज्जती’ति परिदेवमानो विचरि. पथविस्सरस्स असुचिकपल्लकं सीसेन उक्खिपित्वा विचरणं नाम कस्स गतमग्गो? सम्मापयोगस्स गतमग्गोति. एवं पयोगविपत्तिपटिबाहितत्ता विपाकं दातुं असक्कोन्तानि पयोगसम्पत्तिं आगम्म विपच्चन्तीति पजानाति. एवं चतूहि विपत्तीहि पटिबाहितं कल्याणकम्मं विपाकं अदत्वा चतस्सो सम्पत्तियो आगम्म देति.
तत्रिदं भूतमत्थं कत्वा ओपम्मं – एको किर महाराजा एकस्स अमच्चस्स अप्पमत्तेन कुज्झित्वा तं बन्धनागारे बन्धापेसि. तस्स ञातका रञ्ञो कुद्धभावं ञत्वा किञ्चि अवत्वा चण्डकोपे विगते राजानं तस्स निरपराधभावं जानापेसुं. राजा मुञ्चित्वा तस्स ठानन्तरं पटिपाकतिकं अकासि. अथस्स ततो ततो आगच्छन्तानं पण्णाकारानं पमाणं नाहोसि. मनुस्सा सम्पटिच्छितुं नासक्खिंसु. तत्थ रञ्ञो अप्पमत्तकेन कुज्झित्वा तस्स बन्धनागारे बन्धापितकालो विय पुथुज्जनस्स निरये निब्बत्तकालो. अथस्स ञातकेहि राजानं सञ्ञापेत्वा ठानन्तरस्स पटिपाकतिककरणकालो विय तस्स सग्गे निब्बत्तकालो. पण्णाकारं सम्पटिच्छितुं असमत्थकालो विय चतस्सो सम्पत्तियो आगम्म कल्याणकम्मानं देवलोकतो मनुस्सलोकं, मनुस्सलोकतो देवलोकन्ति एवं सुखट्ठानतो सुखट्ठानमेव नेत्वा कप्पसतसहस्सम्पि सुखविपाकं दत्वा निब्बानसम्पापनं वेदितब्बं.
एवं ताव पाळिवसेनेव दुतियं बलं दीपेत्वा पुन ‘‘अहोसि कम्मं अहोसि कम्मविपाको’’ति (पटि. म. १.२३४) इमिना पटिसम्भिदानयेनापि दीपेतब्बं. तत्थ ‘अहोसि कम्म’न्ति अतीते आयूहितं कम्मं अतीतेयेव अहोसि. येन पन अतीते विपाको दिन्नो, तं सन्धाय ‘अहोसि कम्मविपाको’ति वुत्तं. दिट्ठधम्मवेदनीयादीसु पन बहूसुपि आयूहितेसु एकं दिट्ठधम्मवेदनीयं विपाकं देति, सेसानि अविपाकानि. एकं उपपज्जवेदनीयं पटिसन्धिं आकड्ढति, सेसानि अविपाकानि. एकेनानन्तरियेन निरये उपपज्जति, सेसानि अविपाकानि. अट्ठसु समापत्तीसु एकाय ब्रह्मलोके निब्बत्तति, सेसा अविपाका. इदं सन्धाय ‘नाहोसि कम्मविपाको’ति वुत्तं. यो पन बहुम्पि कुसलाकुसलं कम्मं कत्वा कल्याणमित्तं निस्साय अरहत्तं पापुणाति, एतस्स कम्मविपाको ‘नाहोसि’ नाम. यं अतीते आयूहितं एतरहि विपाकं देति तं ‘अहोसि कम्मं अत्थि कम्मविपाको’ नाम. यं पुरिमनयेनेव अविपाकतं आपज्जति तं ‘अहोसि कम्मं नत्थि कम्मविपाको’ नाम. यं अतीते आयूहितं अनागते विपाकं दस्सति तं ‘अहोसि कम्मं भविस्सति कम्मविपाको’ नाम. यं पुरिमनयेन अविपाकतं आपज्जिस्सति तं ‘अहोसि कम्मं न भविस्सति कम्मविपाको’ नाम.
यं एतरहि आयूहितं एतरहियेव विपाकं देति तं ‘अत्थि कम्मं अत्थि कम्मविपाको’ नाम. यं पुरिमनयेनेव अविपाकतं आपज्जति तं ‘अत्थि कम्मं नत्थि कम्मविपाको’ नाम. यं एतरहि आयूहितं अनागते विपाकं दस्सति तं ‘अत्थि कम्मं भविस्सति कम्मविपाको’ नाम. यं पुरिमनयेनेव अविपाकतं आपज्जिस्सति तं ‘अत्थि कम्मं न भविस्सति कम्मविपाको’ नाम.
यं सयम्पि अनागतं, विपाकोपिस्स अनागतो तं ‘भविस्सति कम्मं भविस्सति कम्मविपाको’ नाम. यं सयं भविस्सति, पुरिमनयेनेव अविपाकतं आपज्जिस्सति तं ‘भविस्सति कम्मं न भविस्सति कम्मविपाको’ नाम.
इदं तथागतस्साति इदं सब्बेहिपि एतेहि आकारेहि तथागतस्स कम्मन्तरविपाकन्तरजाननञाणं अकम्पियट्ठेन दुतियबलं वेदितब्बन्ति.
दुतियबलनिद्देसवण्णना.