३. अधिपतिपच्चयनिद्देसवण्णना

३. अधिपतिपच्चयनिद्देसे छन्दाधिपतीति छन्दसङ्खातो अधिपति. छन्दं धुरं कत्वा छन्दं जेट्ठकं कत्वा चित्तुप्पत्तिकाले उप्पन्नस्स कत्तुकम्यताछन्दस्सेतं नामं. सेसेसुपि एसेव नयो. कस्मा पन यथा हेतुपच्चयनिद्देसे हेतू हेतुसम्पयुत्तकान’’न्ति वुत्तं, एवमिध ‘‘अधिपती अधिपतिसम्पयुत्तकानन्ति अवत्वा ‘‘छन्दाधिपति छन्दसम्पयुत्तकान’’न्तिआदिना नयेन देसना कताति? एकक्खणे अभावतो. पुरिमनयस्मिञ्हि द्वे तयो हेतू एकक्खणेपि हेतुपच्चयो होन्ति मूलट्ठेन. उपकारकभावस्स अविजहनतो. अधिपति पन जेट्ठकट्ठेन उपकारको, न च एकक्खणे बहू जेट्ठका नाम होन्ति. तस्मा एकतो उप्पन्नानम्पि नेसं एकक्खणे अधिपतिपच्चयभावो नत्थि. तस्स अधिपतिपच्चयभावस्स एकक्खणे अभावतो इध एवं देसना कताति.

एवं सहजाताधिपतिं दस्सेत्वा इदानि आरम्मणाधिपतिं दस्सेतुं यं यं धम्मं गरुं कत्वातिआदि आरद्धं. तत्थ यं यं धम्मन्ति यं यं आरम्मणधम्मं. गरुं कत्वाति गरुकारचित्तीकारवसेन वा अस्सादवसेन वा गरुं भारियं लद्धब्बं अविजहितब्बं अनवञ्ञातं कत्वा. ते ते धम्माति ते ते गरुकातब्बधम्मा. तेसं तेसन्ति तेसं तेसं गरुकारकधम्मानं. अधिपतिपच्चयेनाति आरम्मणाधिपतिपच्चयेन पच्चयो होतीति अयं तावेत्थ पाळिवण्णना.

अयं पन अधिपति नाम सहजातारम्मणवसेन दुविधो. तत्थ सहजातो छन्दादिवसेन चतुब्बिधो. तेसु एकेको कामावचरादिवसेन भूमितो चतुब्बिधो. तत्थ कामावचरो कुसलाकुसलकिरियवसेन तिविधो. अकुसलं पत्वा पनेत्थ वीमंसाधिपति न लब्भति. रूपारूपावचरो कुसलकिरियवसेन दुविधो, अपरियापन्नो कुसलविपाकवसेन दुविधो. आरम्मणाधिपति पन जातिभेदतो कुसलाकुसलविपाककिरियरूपनिब्बानानं वसेन छब्बिधोति एवमेत्थ नानप्पकारभेदतो विञ्ञातब्बो विनिच्छयो.

एवं भिन्ने पनेत्थ सहजाताधिपतिम्हि ताव कामावचरकुसलकिरियसङ्खातो अधिपति दुहेतुकतिहेतुकेसु चित्तुप्पादेसु छन्दादीनं अञ्ञतरं जेट्ठकं कत्वा उप्पत्तिकाले अत्तना सम्पयुत्तधम्मानञ्चेव चित्तसमुट्ठानरूपस्स च अधिपतिपच्चयो होति. रूपावचरकुसलकिरियसङ्खातेपि एसेव नयो. अयं पन एकन्तेनेव लब्भति. न हि ते धम्मा सहजाताधिपतिं विना उप्पज्जन्ति. अरूपावचरकुसलकिरियसङ्खातो पन पञ्चवोकारे रूपावचरअधिपतिसदिसोव चतुवोकारे पन सम्पयुत्तधम्मानञ्ञेव अधिपतिपच्चयो होति. तथा तत्थुप्पन्नो सब्बोपि कामावचराधिपति. अपरियापन्नो कुसलतोपि विपाकतोपि पञ्चवोकारे एकन्तेनेव सम्पयुत्तधम्मानञ्चेव चित्तसमुट्ठानरूपानञ्च अधिपतिपच्चयो होति, चतुवोकारे अरूपधम्मानञ्ञेव. अकुसलो कामभवे मिच्छत्तनियतचित्तेसु एकन्तेनेव सम्पयुत्तकानञ्चेव चित्तसमुट्ठानरूपानञ्च अधिपतिपच्चयो होति. अनियतो कामभवरूपभवेसु अत्तनो अधिपतिकाले तेसञ्ञेव. अरूपभवे अरूपधम्मानञ्ञेव अधिपतिपच्चयो होति. अयं ताव सहजाताधिपतिम्हि नयो.

आरम्मणाधिपतिम्हि पन कामावचरकुसलो आरम्मणाधिपति कामावचरकुसलस्स लोभसहगताकुसलस्साति इमेसं द्विन्नं रासीनं आरम्मणाधिपतिपच्चयो होति. रूपावचरारूपावचरेपि कुसलारम्मणाधिपतिम्हि एसेव नयो. अपरियापन्नकुसलो पन आरम्मणाधिपति कामावचरतो ञाणसम्पयुत्तकुसलस्स चेव ञाणसम्पयुत्तकिरियस्स च आरम्मणाधिपतिपच्चयो होति. अकुसलो पन आरम्मणाधिपति नाम लोभसहगतचित्तुप्पादो वुच्चति. सो लोभसहगताकुसलस्सेव आरम्मणाधिपतिपच्चयो होति. कामावचरो पन विपाकारम्मणाधिपति लोभसहगताकुसलस्सेव आरम्मणाधिपतिपच्चयो होति. तथा रूपावचरारूपावचरविपाकारम्मणाधिपति. लोकुत्तरो पन विपाकारम्मणाधिपति कामावचरतो ञाणसम्पयुत्तकुसलकिरियानञ्ञेव आरम्मणाधिपतिपच्चयो होति. कामावचरादिभेदतो पन तिविधोपि किरियारम्मणाधिपति लोभसहगताकुसलस्सेव आरम्मणाधिपतिपच्चयो होति. चतुसमुट्ठानिकरूपसङ्खातो रूपक्खन्धो आरम्मणाधिपति लोभसहगताकुसलस्सेव आरम्मणाधिपतिपच्चयो होति. निब्बानं कामावचरतो ञाणसम्पयुत्तकुसलस्स ञाणसम्पयुत्तकिरियस्स लोकुत्तरकुसलस्स लोकुत्तरविपाकस्स चाति इमेसं चतुन्नं रासीनं आरम्मणाधिपतिपच्चयो होतीति एवमेत्थ पच्चयुप्पन्नतोपि विञ्ञातब्बो विनिच्छयोति.

अधिपतिपच्चयनिद्देसवण्णना.