१०. इन्द्रिययमकं

इदानि तेसञ्ञेव मूलयमके देसितानं कुसलादिधम्मानं लब्भमानवसेन एकदेसं संगण्हित्वा धम्मयमकानन्तरं देसितस्स इन्द्रिययमकस्स वण्णना होति. तत्थ खन्धयमकादीसु वुत्तनयेनेव पाळिववत्थानं वेदितब्बं. इधापि हि पण्णत्तिवारादयो तयो महावारा अवसेसा अन्तरवारा च सद्धिं कालप्पभेदादीहि खन्धयमकादीसु आगतसदिसाव. इन्द्रियानं पन बहुताय धातुयमकतोपि बहुतरानि यमकानि होन्ति. यथा पन हेट्ठा पुग्गलवारादीसु चक्खायतनचक्खुधातुमूलके नये चक्खायतनचक्खुधातूहि सद्धिं जिव्हायतनकायायतनानि न योजितानि. जिव्हायतनकायायतनमूलकानि च यमकानेव न गहितानि, तथा इधापि चक्खुन्द्रियमूलके नये जिव्हिन्द्रियकायिन्द्रियानि न योजितानि, जिव्हिन्द्रियकायिन्द्रियमूलकानि च यमकानेव न गहितानि. तेसं अग्गहणे कारणं तत्थ वुत्तनयेनेव वेदितब्बं. मनिन्द्रियं पन यथा चक्खुन्द्रियादिमूलकेहि तथेव इत्थिन्द्रियादिमूलकेहिपि सद्धिं यस्मा योजनं गच्छति, तस्मा निक्खित्तपटिपाटिया अयोजेत्वा सब्बेहिपि चक्खुन्द्रियमूलकादीहि सद्धिं परियोसाने योजितन्ति वेदितब्बं. चक्खुन्द्रियेन सद्धिं इत्थिन्द्रियपुरिसिन्द्रियजीवितिन्द्रियानि योजितानि सुखिन्द्रियदुक्खिन्द्रियदोमनस्सिन्द्रियानि पटिसन्धियं नत्थीति न गहितानि. सोमनस्सिन्द्रियउपेक्खिन्द्रियानि पटिसन्धियं उप्पत्तिसब्भावतो गहितानि. तथा सद्धिन्द्रियादीनि पञ्च. लोकुत्तरानि तीणि पटिसन्धियं अभावेनेव न गहितानि. इति यानि गहितानि, तेसं वसेनेत्थ चक्खुन्द्रियमूलके नये यमकगणना वेदितब्बा. यथा चेत्थ, एवं सब्बत्थ. यानि पन न गहितानि, तेसं वसेन यमकानि न गणेतब्बानि. गणेन्तेन वा मोघपुच्छावसेन गणेतब्बानीति एवं ताव सब्बवारेसु पाळिववत्थानमेव वेदितब्बं.

पवत्तिवारवण्णना

१-८६. अत्थविनिच्छये पनेत्थ इदं नयमुखं – सचक्खुकानं न इत्थीनन्ति ब्रह्मपारिसज्जादीनञ्चेव रूपीनं पुरिसनपुंसकानञ्च वसेन वुत्तं. तेसञ्हि इत्थिन्द्रियं नुप्पज्जति. सचक्खुकानं न पुरिसानन्ति रूपीब्रह्मानञ्चेव इत्थिनपुंसकानञ्च वसेन वुत्तं. तेसञ्हि पुरिसिन्द्रियं नुप्पज्जति. अचक्खुकानं उपपज्जन्तानं तेसं जीवितिन्द्रियं उप्पज्जतीति एकवोकारचतुवोकारकामधातुसत्ते सन्धाय वुत्तं. सचक्खुकानं विना सोमनस्सेनाति उपेक्खासहगतानं चतुन्नं महाविपाकपटिसन्धीनं वसेन वुत्तं. सचक्खुकानं विना उपेक्खायाति सोमनस्ससहगतपटिसन्धिकानं वसेन वुत्तं. उपेक्खाय अचक्खुकानन्ति अहेतुकपटिसन्धिवसेन वुत्तं. अहेतुकानन्ति अहेतुकपटिसन्धिचित्तेन सद्धिं सद्धिन्द्रियादीनं अभावतो वुत्तं. तत्थ हि एकन्तेनेव सद्धासतिपञ्ञायो नत्थि. समाधिवीरियानि पन इन्द्रियप्पत्तानि न होन्ति. सहेतुकानं अचक्खुकानन्ति गब्भसेय्यकवसेन चेव अरूपीवसेन च वुत्तं. अञ्ञो हि सहेतुको अचक्खुको नाम नत्थि. सचक्खुकानं अहेतुकानन्ति अपाये ओपपातिकवसेन वुत्तं. सचक्खुकानं ञाणविप्पयुत्तानन्ति कामधातुयं दुहेतुकपटिसन्धिकानं वसेन वुत्तं. सचक्खुकानं ञाणसम्पयुत्तानन्ति रूपीब्रह्मानो चेव कामावचरदेवमनुस्से च सन्धाय वुत्तं. ञाणसम्पयुत्तानं अचक्खुकानन्ति अरूपिनो च तिहेतुकगब्भसेय्यके च सन्धाय वुत्तं.

१९०. जीवितिन्द्रियमूलके विना सोमनस्सेन उपपज्जन्तानन्ति द्वेपि जीवितिन्द्रियानि सन्धाय वुत्तं. पवत्ते सोमनस्सविप्पयुत्तचित्तस्स उप्पादक्खणेति अरूपजीवितिन्द्रियं सन्धाय वुत्तं. इमिना नयेन सब्बत्थापि पटिसन्धिपवत्तिवसेन जीवितिन्द्रिययोजना वेदितब्बा. सोमनस्सिन्द्रियादिमूलकेसुपि पटिसन्धिपवत्तिवसेनेवत्थो गहेतब्बो. पटिलोमनये पन निरोधवारे च एतेसञ्चेव अञ्ञेसञ्च धम्मानं यथालाभवसेन चुतिपटिसन्धिपवत्तेसु तीसुपि अनुप्पादनिरोधा वेदितब्बा.

२८१. अनागतवारे एतेनेव भावेनाति एतेन पुरिसभावेनेव, अन्तरा इत्थिभावं अनापज्जित्वा पुरिसपटिसन्धिग्गहणेनेवाति अत्थो. कतिचि भवे दस्सेत्वा परिनिब्बायिस्सन्तीति कतिचि पटिसन्धियो गहेत्वा इत्थिभावं अप्पत्वाव परिनिब्बायिस्सन्तीति अत्थो. दुतियपुच्छायपि एसेव नयो.

३६१. पच्चुप्पन्नेन अतीतवारे सुद्धावासानं उपपत्तिचित्तस्स भङ्गक्खणे मनिन्द्रियञ्च नुप्पज्जित्थाति चित्तयमके विय उप्पादक्खणातिक्कमवसेन अत्थं अग्गहेत्वा तस्मिं भवे अनुप्पन्नपुब्बवसेन गहेतब्बोति. इमिना नयमुखेन सब्बस्मिम्पि पवत्तिवारे अत्थविनिच्छयो वेदितब्बो.

पवत्तिवारवण्णना.

परिञ्ञावारवण्णना

४३५-४८२. परिञ्ञावारे पन चक्खुमूलकादीसु एकमेव चक्खुसोतयमकं दस्सितं. यस्मा पन सेसानिपि लोकियअब्याकतानि चेव लोकियअब्याकतमिस्सकानि च परिञ्ञेय्यानेव, तस्मा तानि अनुपदिट्ठानिपि इमिनाव दस्सितानि होन्ति. यस्मा पन अकुसलं एकन्ततो पहातब्बमेव, एकन्तं कुसलं भावेतब्बमेव, लोकुत्तराब्याकतं सच्छिकातब्बं, तस्मा ‘‘दोमनस्सिन्द्रियं पजहती’’ति ‘‘अनञ्ञातञ्ञस्सामीतिन्द्रियं भावेती’’ति ‘‘अञ्ञाताविन्द्रियं सच्छिकरोती’’ति वुत्तं. अञ्ञिन्द्रियं पन भावेतब्बम्पि अत्थि सच्छिकातब्बम्पि, तं भावनावसेनेव गहितं. तत्थ द्वे पुग्गलाति सकदागामिमग्गसमङ्गी च, अरहत्तमग्गसमङ्गी च. तेसु एको समुच्छिन्दितुं असमत्थत्ता दोमनस्सिन्द्रियं न पजहति नाम. एको पहीनदोसत्ता चक्खुन्द्रियं न परिजानातीति अनुप्पादं आपादेतुं असमत्थताय न परिजानाति. इमिना नयेन सब्बविस्सज्जनेसु अत्थो वेदितब्बोति.

परिञ्ञावारवण्णना.

इन्द्रिययमकवण्णना निट्ठिता.

निगमनकथा

एत्तावता च –

यस्सोवादे ठत्वा, निट्ठितकिच्चस्स किच्चसम्पन्नो;

युवतिजनोपि अतीतो, सुविहितनियमो यमस्साणं.

देवपरिसाय मज्झे, देवपुरे सब्बदेवदेवेन;

यमकं नाम पकासितं, यमामललोमेन यं तेन.

पाळिववत्थानविधिं, पुच्छाविस्सज्जने च अत्थनयं;

दस्सेतुं आरद्धा, यमकअट्ठकथा मया तस्स.

सा सुबहुअन्तराये, लोकम्हि यथा अनन्तरायेन;

अयमज्ज पञ्चमत्तेहि, तन्तिया भाणवारेहि.

निट्ठं पत्ता एवं, निट्ठानं पापुणन्तु सब्बेपि;

हितसुखनिब्बत्तिकरा, मनोरथा सब्बसत्तानन्ति.

यमकप्पकरण-अट्ठकथा निट्ठिता.

नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स

अभिधम्मपिटके

पट्ठानप्पकरण-अट्ठकथा

देवातिदेवो देवानं, देवदानवपूजितो,

देसयित्वा पकरणं, यमकं सुद्धसंयमो.

अत्थतो धम्मतो चेव, गम्भीरस्साथ तस्स यं,

अनन्तरं महावीरो, सत्तमं इसिसत्तमो.

पट्ठानं नाम नामेन, नामरूपनिरोधनो,

देसेसि अतिगम्भीर-नयमण्डितदेसनं.

इदानि तस्स सम्पत्तो, यस्मा संवण्णनाक्कमो,

तस्मा नं वण्णयिस्सामि, तं सुणाथ समाहिताति.

पच्चयुद्देसवण्णना

सम्मासम्बुद्धेन हि अनुलोमपट्ठाने द्वावीसति तिके निस्साय तिकपट्ठानं नाम निद्दिट्ठं, सतं दुके निस्साय दुकपट्ठानं नाम निद्दिट्ठं. ततो परं द्वावीसति तिके गहेत्वा दुकसते पक्खिपित्वा दुकतिकपट्ठानं नाम दस्सितं. ततो परं दुकसतं गहेत्वा द्वावीसतिया तिकेसु पक्खिपित्वा तिकदुकपट्ठानं नाम दस्सितं. तिके पन तिकेसुयेव पक्खिपित्वा तिकतिकपट्ठानं नाम दस्सितं. दुके च दुकेसुयेव पक्खिपित्वा दुकदुकपट्ठानं नाम दस्सितं. एवं –

तिकञ्च पट्ठानवरं दुकुत्तमं,

दुकं तिकञ्चेव तिकं दुकञ्च;

तिकं तिकञ्चेव दुकं दुकञ्च,

छ अनुलोमम्हि नया सुगम्भीराति.

पच्चनीयपट्ठानेपि द्वावीसति तिके निस्साय तिकपट्ठानं नाम. दुकसतं निस्साय दुकपट्ठानं नाम. द्वावीसति तिके दुकसते पक्खिपित्वा दुकतिकपट्ठानं नाम. दुकसतं द्वावीसतिया तिकेसु पक्खिपित्वा तिकदुकपट्ठानं नाम. तिके तिकेसुयेव पक्खिपित्वा तिकतिकपट्ठानं नाम. दुके दुकेसुयेव पक्खिपित्वा दुकदुकपट्ठानं नामाति एवं पच्चनीयेपि छहि नयेहि पट्ठानं निद्दिट्ठं. तेन वुत्तं –

‘‘तिकञ्च पट्ठानवरं दुकुत्तमं,

दुकं तिकञ्चेव तिकं दुकञ्च;

तिकं तिकञ्चेव दुकं दुकञ्च,

छ पच्चनीयम्हि नया सुगम्भीरा’’ति.

ततो परं अनुलोमपच्चनीयेपि एतेनेवुपायेन छ नया दस्सिता. तेनाह –

‘‘तिकञ्च पट्ठानवरं दुकुत्तमं,

दुकं तिकञ्चेव तिकं दुकञ्च;

तिकं तिकञ्चेव दुकं दुकञ्च,

छ अनुलोमपच्चनीयम्हि नया सुगम्भीरा’’ति.

तदनन्तरं पच्चनीयानुलोमम्हि एतेहेव छहि नयेहि निद्दिट्ठं. तेनाह –

‘‘तिकञ्च पट्ठानवरं दुकुत्तमं,

दुकं तिकञ्चेव तिकं दुकञ्च;

तिकं तिकञ्चेव दुकं दुकञ्च,

छ पच्चनीयानुलोमम्हि नया सुगम्भीरा’’ति.

एवं अनुलोमे छ पट्ठानानि, पच्चनीये छ, अनुलोमपच्चनीये छ, पच्चनीयानुलोमे छ पट्ठानानीति इदं ‘‘चतुवीसतिसमन्तपट्ठानसमोधानपट्ठानमहापकरणं नामा’’ति हि वुत्तं.

तत्थ येसं चतुवीसतिया समन्तपट्ठानानं समोधानवसेनेतं चतुवीसतिसमन्तपट्ठानसमोधानं पट्ठानमहापकरणं नामाति वुत्तं, तेसञ्चेव इमस्स च पकरणस्स नामत्थो ताव एवं वेदितब्बो. केनट्ठेन पट्ठानन्ति? नानप्पकारपच्चयट्ठेन. ‘प-कारो’ हि नानप्पकारत्थं दीपेति, ठानसद्दो पच्चयत्थं. ठानाट्ठानकुसलतातिआदीसु हि पच्चयो ठानन्ति वुत्तो. इति नानप्पकारानं पच्चयानं वसेन देसितत्ता इमेसु चतुवीसतिया पट्ठानेसु एकेकं पट्ठानं नाम. इमेसं पन पट्ठानानं समूहतो सब्बम्पेतं पकरणं पट्ठानन्ति वेदितब्बं.

अपरो नयो – केनट्ठेन पट्ठानन्ति? विभजनट्ठेन. ‘‘पञ्ञापना पट्ठपना विवरणा विभजना उत्तानीकम्म’’न्ति (म. नि. १.३७१) आगतट्ठानस्मिञ्हि विभजनट्ठेन पट्ठानं पञ्ञायति. इति कुसलादीनं धम्मानं हेतुपच्चयादिवसेन विभत्तत्ता इमेसु चतुवीसतिया पट्ठानेसु एकेकं पट्ठानं नाम. इमेसं पन पट्ठानानं समूहतो सब्बम्पेतं पकरणं पट्ठानं नामाति वेदितब्बं.

अपरो नयो – केनट्ठेन पट्ठानन्ति? पट्ठितत्थेन. गमनट्ठेनाति अत्थो. ‘‘गोट्ठा पट्ठितगावो’’ति (म. नि. १.१५६) आगतट्ठानस्मिञ्हि येन पट्ठानेन पट्ठितगावोति वुत्तो, तं अत्थतो गमनं होति. इति नातिवित्थारितनयेसु धम्मसङ्गणीआदीसु अनिस्सङ्गगमनस्स सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्स हेतुपच्चयादिभेदभिन्नेसु कुसलादीसु वित्थारितनयलाभतो निस्सङ्गवसेन पवत्तगमनत्ता इमेसु चतुवीसतिया पट्ठानेसु एकेकं पट्ठानं नाम. इमेसं पन पट्ठानानं समूहतो सब्बम्पेतं पकरणं पट्ठानं नामाति वेदितब्बं.

तत्थ अनुलोमम्हि ताव पठमं तिकवसेन देसितत्ता तिकपट्ठानं नाम. तस्स पदच्छेदो – तिकानं पट्ठानं एत्थ अत्थीति तिकपट्ठानं. तिकानं नानप्पकारका पच्चया एतिस्सा देसनाय अत्थीति अत्थो. दुतियविकप्पेपि तिकानं पट्ठानन्त्वेव तिकपट्ठानं. हेतुपच्चयादिवसेन तिकानं विभजनाति अत्थो. ततियविकप्पे हेतुपच्चयादिभेदभिन्नताय लद्धवित्थारा तिका एव पट्ठानं तिकपट्ठानं. सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्स निस्सङ्गगमनभूमीति अत्थो. दुकपट्ठानादीसुपि एसेव नयो. एवं अनुलोमे छपट्ठानानि विदित्वा पच्चनीयादीसुपि इमिनावुपायेन वेदितब्बानि.

यस्मा पनेतानि अनुलोमे, पच्चनीये, अनुलोमपच्चनीये, पच्चनीयानुलोमेति समन्ता छ छ हुत्वा चतुवीसति होन्ति; तस्मा ‘‘चतुवीसति समन्तपट्ठानानी’’ति वुच्चन्ति. इति इमेसं चतुवीसतिया खुद्दकपट्ठानसङ्खातानं समन्तपट्ठानानं समोधानवसेनेतं चतुवीसतिसमन्तपट्ठानसमोधानं पट्ठानमहापकरणं नाम.

तं पनेतं ये तिकादयो निस्साय निद्दिट्ठत्ता ‘‘तिकपट्ठानं दुकपट्ठानं…पे… दुकदुकपट्ठान’’न्ति वुत्तं, ते अनामसित्वा येसं पच्चयानं वसेन ते तिकादयो विभत्ता ते पच्चये दस्सेतुं आदितो तावस्स मातिकानिक्खेपवारो नाम वुत्तो; पच्चयविभङ्गवारोतिपि तस्सेव नामं. सो उद्देसनिद्देसतो दुविधो. तस्स हेतुपच्चयो…पे… अविगतपच्चयोति अयं उद्देसो.

तत्थ हेतु च सो पच्चयो चाति हेतुपच्चयो. हेतु हुत्वा पच्चयो, हेतुभावेन पच्चयोति वुत्तं होति. आरम्मणपच्चयादीसुपि एसेव नयो. तत्थ हेतूति वचनावयवकारणमूलानमेतं अधिवचनं. ‘‘पटिञ्ञा हेतू’’तिआदीसु हि लोके वचनावयवो हेतूति, वुच्चति. सासने पन ‘‘ये धम्मा हेतुप्पभवा’’तिआदीसु (महाव. ६०) कारणं. ‘‘तयो कुसला हेतू, तयो अकुसला हेतू’’तिआदीसु (ध. स. १०५९) मूलं हेतूति वुच्चति. तं इध अधिप्पेतं. पच्चयोति एत्थ पन अयं वचनत्थो – पटिच्च एतस्मा एतीति पच्चयो, अप्पच्चक्खाय नं वत्ततीति अत्थो. यो हि धम्मो यं धम्मं अप्पच्चक्खाय तिट्ठति वा उप्पज्जति वा, सो तस्स पच्चयोति वुत्तं होति.

लक्खणतो पन उपकारकलक्खणो पच्चयो, यो हि धम्मो यस्स धम्मस्स ठितिया वा उप्पत्तिया वा उपकारको होति, सो तस्स पच्चयोति वुच्चति. पच्चयो, हेतु; कारणं निदानं सम्भवो, पभवोति अत्थतो एकं, ब्यञ्जनतो नानं. इति मूलट्ठेन हेतु, उपकारकट्ठेन पच्चयोति सङ्खेपतो मूलट्ठेन उपकारको धम्मो हेतुपच्चयो. सो हि सालिआदीनं सालिबीजादीनि विय, मणिप्पभादीनं विय च मणिवण्णादयो कुसलादीनं कुसलादिभावसाधकोति आचरियानं अधिप्पायो. एवं सन्ते पन तंसमुट्ठानरूपेसु हेतुपच्चयता न सम्पज्जति. न हि सो तेसं कुसलादिभावं साधेति, न च पच्चयो न होतीति. वुत्तञ्हेतं ‘‘हेतू हेतुसम्पयुत्तकानं धम्मानं तंसमुट्ठानानञ्च रूपानं हेतुपच्चयेन पच्चयो’’ति. अहेतुकचित्तानञ्च विना एतेन अब्याकतभावो सिद्धो.

सहेतुकानम्पि च योनिसोमनसिकारादिपटिबद्धो कुसलादिभावो न सम्पयुत्तहेतुपटिबद्धो. यदि च सम्पयुत्तहेतूसु सभावतोव कुसलादिभावो सिया, तंसम्पयुत्तेसु हेतुपटिबद्धो अलोभो कुसलो वा सिया अब्याकतो वा. यस्मा पन उभयथापि होति, तस्मा यथा सम्पयुत्तेसु, एवं हेतूसुपि कुसलादिता परियेसितब्बा. कुसलादिभावसाधनवसेन पन हेतूनं मूलट्ठं अग्गहेत्वा सुप्पतिट्ठितभावसाधनवसेन गय्हमाने न किञ्चि विरुज्झति. लद्धहेतुपच्चया हि धम्मा विरुळ्हमूला विय पादपा थिरा होन्ति सुप्पतिट्ठिता, अहेतुका पन तिलबीजकादिसेवाला विय न सुप्पतिट्ठिता. इति मूलट्ठेन उपकारकोति सुप्पतिट्ठितभावसाधनेन उपकारको धम्मो हेतुपच्चयोति वेदितब्बो.

ततो परेसु आरम्मणवसेन उपकारको धम्मो आरम्मणपच्चयो. सो ‘‘रूपायतनं चक्खुविञ्ञाणधातुया’’ति आरभित्वापि ‘‘यं यं धम्मं आरब्भ ये ये धम्मा उप्पज्जन्ति चित्तचेतसिका धम्मा, ते ते धम्मा तेसं तेसं धम्मानं आरम्मणपच्चयेन पच्चयो’’ति ओसापितत्ता न कोचि धम्मो न होति. यथा हि दुब्बलो पुरिसो दण्डं वा रज्जुं वा आलम्बित्वाव उट्ठहति चेव तिट्ठति च, एवं चित्तचेतसिका धम्मा रूपादिआरम्मणं आरब्भेव उप्पज्जन्ति चेव तिट्ठन्ति च. तस्मा सब्बेपि चित्तचेतसिकानं धम्मानं आरम्मणभूता धम्मा आरम्मणपच्चयोति वेदितब्बा.

जेट्ठकट्ठेन उपकारको धम्मो अधिपतिपच्चयो. सो सहजातारम्मणवसेन दुविधो. तत्थ ‘‘छन्दाधिपति छन्दसम्पयुत्तकानं धम्मानं तंसमुट्ठानानञ्च रूपानं अधिपतिपच्चयेन पच्चयो’’तिआदिवचनतो छन्दवीरियचित्तवीमंससङ्खाता चत्तारो धम्मा सहजाताधिपतिपच्चयोति वेदितब्बा, नो च खो एकतो. यदा हि छन्दं धुरं जेट्ठकं कत्वा चित्तं पवत्तति, तदा छन्दोव अधिपति, न इतरे. एस नयो सेसेसुपि. यं पन धम्मं गरुं कत्वा अरूपधम्मा पवत्तन्ति, सो नेसं आरम्मणाधिपति. तेन वुत्तं – ‘‘यं यं धम्मं गरुं कत्वा ये ये धम्मा उप्पज्जन्ति चित्तचेतसिका धम्मा, ते ते धम्मा तेसं तेसं धम्मानं अधिपतिपच्चयेन पच्चयो’’ति.

अनन्तरभावेन उपकारको धम्मो अनन्तरपच्चयो. समनन्तरभावेन उपकारको धम्मो समनन्तरपच्चयो. इदञ्च पच्चयद्वयं बहुधा पपञ्चयन्ति. अयं पनेत्थ सारो – यो हि एस चक्खुविञ्ञाणानन्तरा मनोधातु, मनोधातुअनन्तरा मनोविञ्ञाणधातूतिआदि चित्तनियमो, सो यस्मा पुरिमचित्तवसेनेव इज्झति, न अञ्ञथा. तस्मा अत्तनो अत्तनो अनन्तरं अनुरूपस्स चित्तुप्पादस्स उप्पादनसमत्थोव धम्मो अनन्तरपच्चयो. तेनेवाह – ‘‘अनन्तरपच्चयोति चक्खुविञ्ञाणधातु तंसम्पयुत्तका च धम्मा मनोधातुया तंसम्पयुत्तकानञ्च धम्मानं अनन्तरपच्चयेन पच्चयो’’तिआदि.

यो अनन्तरपच्चयो, स्वेव समनन्तरपच्चयो. ब्यञ्जनमत्तमेव हेत्थ नानं, उपचयसन्ततिआदीसु विय, अधिवचननिरुत्तिदुकादीसु विय च, अत्थतो पन नानं नत्थि. यम्पि ‘‘अद्धानन्तरताय अनन्तरपच्चयो, कालानन्तरताय समनन्तरपच्चयो’’ति आचरियानं मतं, तं ‘‘निरोधा वुट्ठहन्तस्स नेवसञ्ञानासञ्ञायतनकुसलं फलसमापत्तिया समनन्तरपच्चयेन पच्चयो’’तिआदीहि विरुज्झति. यम्पि तत्थ वदन्ति – ‘‘धम्मानं समुट्ठापनसमत्थता न परिहायति, भावनाबलेन पन वारितत्ता धम्मा समनन्तरं नुप्पज्जन्ती’’ति, तम्पि कालानन्तरताय अभावमेव साधेति. भावनाबलेन हि तत्थ कालानन्तरता नत्थीति, मयम्पि एतदेव वदाम. यस्मा च कालानन्तरता नत्थि, तस्मा समनन्तरपच्चयता न युज्जति. कालानन्तरताय हि तेसं समनन्तरपच्चयो होतीति लद्धि. तस्मा अभिनिवेसं अकत्वा ब्यञ्जनमत्ततोवेत्थ नानाकरणं पच्चेतब्बं, न अत्थतो. कथं? नत्थि एतेसं अन्तरन्ति हि अनन्तरा. सण्ठानाभावतो सुट्ठु अनन्तराति समनन्तरा.

उप्पज्जमानो सह उप्पज्जमानभावेन उपकारको धम्मो सहजातपच्चयो, पकासस्स पदीपो विय. सो अरूपक्खन्धादिवसेन छब्बिधो होति. यथाह – चत्तारो खन्धा अरूपिनो अञ्ञमञ्ञं सहजातपच्चयेन पच्चयो. चत्तारो महाभूता अञ्ञमञ्ञं…पे… ओक्कन्तिक्खणे नामरूपं अञ्ञमञ्ञं…पे… चित्तचेतसिका धम्मा चित्तसमुट्ठानानं रूपानं…पे… महाभूता उपादारूपानं…पे… रूपिनो धम्मा अरूपीनं धम्मानं किञ्चिकाले सहजातपच्चयेन पच्चयो; किञ्चि काले न सहजातपच्चयेन पच्चयोति. इदं हदयवत्थुमेव सन्धाय वुत्तं.

अञ्ञमञ्ञं उप्पादनुपत्थम्भनभावेन उपकारको धम्मो अञ्ञमञ्ञपच्चयो. अञ्ञमञ्ञुपत्थम्भकं तिदण्डं विय. सो अरूपक्खन्धादिवसेन तिविधो होति. यथाह – चत्तारो खन्धा अरूपिनो अञ्ञमञ्ञपच्चयेन पच्चयो. चत्तारो महाभूता…पे… ओक्कन्तिक्खणे नामरूपं अञ्ञमञ्ञपच्चयेन पच्चयोति.

अधिट्ठानाकारेन निस्सयाकारेन च उपकारको धम्मो निस्सयपच्चयो, तरुचित्तकम्मादीनं पथवीपटादयो विय. सो ‘‘चत्तारो खन्धा अरूपिनो अञ्ञमञ्ञं निस्सयपच्चयेन पच्चयो’’ति एवं सहजाते वुत्तनयेनेव वेदितब्बो. छट्ठो पनेत्थ कोट्ठासो ‘‘चक्खायतनं चक्खुविञ्ञाणधातुया, सोतघानजिव्हाकायायतनं कायविञ्ञाणधातुया तंसम्पयुत्तकानञ्च धम्मानं निस्सयपच्चयेन पच्चयो. यं रूपं निस्साय मनोधातु च मनोविञ्ञाणधातु च वत्तन्ति, तं रूपं मनोधातुया च मनोविञ्ञाणधातुया च तंसम्पयुत्तकानञ्च धम्मानं निस्सयपच्चयेन पच्चयो’’ति एवं विभत्तो.

उपनिस्सयपच्चयोति इध पन अयं ताव वचनत्थो – तदधीनवुत्तिताय अत्तनो फलेन निस्सितो, न पटिक्खित्तोति निस्सयो. यथा पन भुसो आयासो उपायासो, एवं भुसो निस्सयो उपनिस्सयो. बलवकारणस्सेतं अधिवचनं. तस्मा बलवकारणभावेन उपकारको धम्मो उपनिस्सयपच्चयोति वेदितब्बो. सो आरम्मणूपनिस्सयो, अनन्तरूपनिस्सयो पकतूपनिस्सयोति तिविधो होति. तत्थ ‘‘दानं दत्वा सीलं समादियित्वा उपोसथकम्मं कत्वा तं गरुं कत्वा पच्चवेक्खति, पुब्बे सुचिण्णानि गरुं कत्वा पच्चवेक्खति, झाना वुट्ठहित्वा झानं गरुं कत्वा पच्चवेक्खति, सेक्खा गोत्रभुं गरुं कत्वा पच्चवेक्खन्ति, वोदानं गरुं कत्वा पच्चवेक्खन्ति, सेक्खा मग्गा वुट्ठहित्वा मग्गं गरुं कत्वा पच्चवेक्खन्ती’’ति एवमादिना नयेन आरम्मणूपनिस्सयो ताव आरम्मणाधिपतिना सद्धिं नानत्तं अकत्वा विभत्तो. तत्थ यं आरम्मणं गरुं कत्वा चित्तचेतसिका उप्पज्जन्ति, तं नियमतो तेसं आरम्मणेसु बलवारम्मणं होति. इति गरुकातब्बमत्तट्ठेन आरम्मणाधिपति, बलवकारणट्ठेन आरम्मणूपनिस्सयोति एवमेतेसं नानत्तं वेदितब्बं.

अनन्तरूपनिस्सयोपि ‘‘पुरिमा पुरिमा कुसला खन्धा पच्छिमानं पच्छिमानं कुसलानं खन्धानं उपनिस्सयपच्चयेन पच्चयो’’तिआदिना नयेन अनन्तरपच्चयेन सद्धिं नानत्तं अकत्वाव विभत्तो. मातिकानिक्खेपे पन नेसं ‘‘चक्खुविञ्ञाणधातु तंसम्पयुत्तका च धम्मा मनोधातुया तंसम्पयुत्तकानञ्च धम्मानं अनन्तरपच्चयेन पच्चयो’’तिआदिना नयेन अनन्तरस्स च ‘‘पुरिमा पुरिमा कुसला धम्मा पच्छिमानं पच्छिमानं कुसलानं धम्मानं उपनिस्सयपच्चयेन पच्चयो’’तिआदिना नयेन उपनिस्सयस्स च आगतत्ता निक्खेपविसेसो अत्थि, सोपि अत्थतो एकीभावमेव गच्छति. एवं सन्तेपि अत्तनो अत्तनो अनन्तरं अनुरूपस्स चित्तुप्पादस्स पवत्तनसमत्थताय अनन्तरता पुरिमचित्तस्स च पच्छिमचित्तुप्पादने बलवताय अनन्तरूपनिस्सयता वेदितब्बा. यथा हि हेतुपच्चयादीसु कञ्चि धम्मं विनापि चित्तं उप्पज्जति, न एवं अनन्तरचित्तं, विना चित्तस्स उप्पत्ति नाम अत्थि, तस्मा बलवपच्चयो होति. इति अत्तनो अत्तनो अनन्तरं अनुरूपचित्तुप्पादवसेन अनन्तरपच्चयो, बलवकारणवसेन अनन्तरूपनिस्सयोति एवमेतेसं नानत्तं वेदितब्बं.

पकतूपनिस्सयो पन पकतो उपनिस्सयो पकतूपनिस्सयो. पकतो नाम अत्तनो सन्ताने निप्फादितो वा सद्धासीलादि; उपसेवितो वा उतुभोजनादि. पकतियायेव वा उपनिस्सयो पकतूपनिस्सयो, आरम्मणानन्तरेहि असम्मिस्सोति अत्थो. तस्स ‘‘पकतूपनिस्सयो – सद्धं उपनिस्साय दानं देति, सीलं समादियति, उपोसथकम्मं करोति, झानं उप्पादेति, विपस्सनं उप्पादेति, मग्गं उप्पादेति, अभिञ्ञं उप्पादेति, समापत्तिं उप्पादेति, सीलं… सुतं… चागं… पञ्ञं उपनिस्साय दानं देति…पे… समापत्तिं उप्पादेति. सद्धा… सीलं… सुतं… चागो… पञ्ञा सद्धाय… सीलस्स… सुतस्स… चागस्स… पञ्ञाय उपनिस्सयपच्चयेन पच्चयो’’तिआदिना नयेन अनेकप्पकारको पभेदो वेदितब्बो. इति इमे सद्धादयो पकता चेव बलवकारणट्ठेन उपनिस्सया चाति पकतूपनिस्सयोति.

पठमतरं उप्पज्जित्वा वत्तमानभावेन उपकारको धम्मो पुरेजातपच्चयो. सो पञ्चद्वारे वत्थारम्मणहदयवत्थुवसेन एकादसविधो होति. यथाह – चक्खायतनं चक्खुविञ्ञाणधातुया तंसम्पयुत्तकानञ्च धम्मानं पुरेजातपच्चयेन पच्चयो. सोत… घान… जिव्हा… कायायतनं, रूपायतनं, सद्द… गन्ध… रस… फोट्ठब्बायतनं, कायविञ्ञाणधातुया तंसम्पयुत्तकानञ्च धम्मानं पुरेजातपच्चयेन पच्चयो. रूपसद्दगन्धरसफोट्ठब्बायतनं मनोधातुया तंसम्पयुत्तकानञ्च धम्मानं पुरेजातपच्चयेन पच्चयो. यं रूपं निस्साय मनोधातु च मनोविञ्ञाणधातु च वत्तन्ति, तं रूपं मनोधातुया तंसम्पयुत्तकानञ्च धम्मानं पुरेजातपच्चयेन पच्चयो, मनोविञ्ञाणधातुया तंसम्पयुत्तकानञ्च धम्मानं किञ्चि काले पुरेजातपच्चयेन पच्चयो, किञ्चि काले न पुरेजातपच्चयेन पच्चयोति.

पुरेजातानं रूपधम्मानं उपत्थम्भकट्ठेन उपकारको अरूपधम्मो पच्छाजातपच्चयो, गिज्झपोतकसरीरानं आहारासाचेतना विय. तेन वुत्तं – ‘‘पच्छाजाता चित्तचेतसिका धम्मा पुरेजातस्स इमस्स कायस्स पच्छाजातपच्चयेन पच्चयो’’ति.

आसेवनट्ठेन अनन्तरानं पगुणबलवभावाय उपकारको धम्मो आसेवनपच्चयो, गन्थादीसु पुरिमापुरिमाभियोगो विय. सो कुसलाकुसलकिरियजवनवसेन तिविधो होति. यथाह – पुरिमा पुरिमा कुसला धम्मा पच्छिमानं पच्छिमानं कुसलानं धम्मानं आसेवनपच्चयेन पच्चयो. पुरिमा पुरिमा अकुसला…पे… किरियाब्याकता धम्मा पच्छिमानं पच्छिमानं किरियाब्याकतानं धम्मानं आसेवनपच्चयेन पच्चयोति.

चित्तपयोगसङ्खातेन किरियाभावेन उपकारको धम्मो कम्मपच्चयो. सो नानाक्खणिकाय चेव कुसलाकुसलचेतनाय सहजाताय च सब्बायपि चेतनाय वसेन दुविधो होति. यथाह – कुसलाकुसलं कम्मं विपाकानं खन्धानं कटत्ता च रूपानं कम्मपच्चयेन पच्चयो. चेतना सम्पयुत्तकानं धम्मानं तं समुट्ठानानञ्च रूपानं कम्मपच्चयेन पच्चयोति.

निरुस्साहसन्तभावेन निरुस्साहसन्तभावाय उपकारको विपाकधम्मो विपाकपच्चयो. सो पवत्ते चित्तसमुट्ठानानं, पटिसन्धियं कटत्ता च रूपानं, सब्बत्थ च सम्पयुत्तधम्मानं विपाकपच्चयो होति. यथाह – विपाकाब्याकतो एको खन्धो तिण्णं खन्धानं, चित्तसमुट्ठानानञ्च रूपानं, विपाकपच्चयेन पच्चयो…पे… पटिसन्धिक्खणे विपाकाब्याकतो एको खन्धो…पे… द्वे खन्धा द्विन्नं खन्धानं कटत्ता च रूपानं विपाकपच्चयेन पच्चयो. खन्धा वत्थुस्स विपाकपच्चयेन पच्चयोति.

रूपारूपानं उपत्थम्भकट्ठेन उपकारका चत्तारो आहारा आहारपच्चयो. यथाह – कबळीकारो आहारो इमस्स कायस्स आहारपच्चयेन पच्चयो. अरूपिनो आहारा सम्पयुत्तकानं धम्मानं तंसमुट्ठानानञ्च रूपानं आहारपच्चयेन पच्चयोति. पञ्हावारे पन ‘‘पटिसन्धिक्खणे विपाकाब्याकता आहारा सम्पयुत्तकानं खन्धानं कटत्ता च रूपानं आहारपच्चयेन पच्चयो’’तिपि वुत्तं.

अधिपतियट्ठेन उपकारका इत्थिन्द्रियपुरिसिन्द्रियवज्जा वीसतिन्द्रिया इन्द्रियपच्चयो. तत्थ चक्खुन्द्रियादयो पञ्च अरूपधम्मानंयेव, सेसा रूपारूपानं पच्चया होन्ति. यथाह – चक्खुन्द्रियं चक्खुविञ्ञाणधातुया, सोत… घान… जिव्हा… कायिन्द्रियं कायविञ्ञाणधातुया तंसम्पयुत्तकानञ्च धम्मानं इन्द्रियपच्चयेन पच्चयो. रूपजीवितिन्द्रियं कटत्तारूपानं इन्द्रियपच्चयेन पच्चयो. अरूपिनो इन्द्रिया सम्पयुत्तकानं धम्मानं तंसमुट्ठानानञ्च रूपानं इन्द्रियपच्चयेन पच्चयोति. पञ्हावारे पन ‘‘पटिसन्धिक्खणे विपाकाब्याकता इन्द्रिया सम्पयुत्तकानं खन्धानं कटत्ता च रूपानं इन्द्रियपच्चयेन पच्चयो’’तिपि वुत्तं.

उपनिज्झायनट्ठेन उपकारकानि ठपेत्वा द्विपञ्चविञ्ञाणेसु कायिकसुखदुक्खवेदनाद्वयं सब्बानिपि कुसलादिभेदानि सत्त झानङ्गानि झानपच्चयो. यथाह – झानङ्गानि झानसम्पयुत्तकानं धम्मानं तंसमुट्ठानानञ्च रूपानं झानपच्चयेन पच्चयोति. पञ्हावारे पन पटिसन्धिक्खणे विपाकाब्याकतानि झानङ्गानि सम्पयुत्तकानं खन्धानं कटत्ता च रूपानं झानपच्चयेन पच्चयो’’तिपि वुत्तं.

यतो ततो वा निय्यानट्ठेन उपकारकानि कुसलादिभेदानि द्वादस मग्गङ्गानि मग्गपच्चयो. यथाह – ‘‘मग्गङ्गानि मग्गसम्पयुत्तकानं धम्मानं तंसमुट्ठानानञ्च रूपानं मग्गपच्चयेन पच्चयो’’ति. पञ्हावारे पन ‘‘पटिसन्धिक्खणे विपाकाब्याकतानि मग्गङ्गानि सम्पयुत्तकानं खन्धानं कटत्ता च रूपानं मग्गपच्चयेन पच्चयो’’ति वुत्तं. न एते पन द्वेपि झानमग्गपच्चया यथासङ्ख्यं द्विपञ्चविञ्ञाणाहेतुकचित्तेसु लब्भन्तीति वेदितब्बा.

एकवत्थुकएकारम्मणएकुप्पादेकनिरोधसङ्खातेन सम्पयुत्तभावेन उपकारका अरूपधम्मा सम्पयुत्तपच्चयो. यथाह – ‘‘चत्तारो खन्धा अरूपिनो अञ्ञमञ्ञं सम्पयुत्तपच्चयेन पच्चयो’’ति.

एकवत्थुकादिभावानुपगमेन उपकारका रूपिनो धम्मा अरूपीनं, अरूपिनो धम्मा रूपीनं विप्पयुत्तपच्चयेन पच्चयो. सो सहजातपच्छाजातपुरेजातवसेन तिविधो होति. वुत्तञ्हेतं – सहजाता कुसला खन्धा चित्तसमुट्ठानानं रूपानं विप्पयुत्तपच्चयेन पच्चयो. पच्छाजाता कुसला खन्धा पुरेजातस्स इमस्स कायस्स विप्पयुत्तपच्चयेन पच्चयोति. अब्याकतपदस्स पन सहजातविभङ्गे ‘‘पटिसन्धिक्खणे विपाकाब्याकता खन्धा कटत्तारूपानं विप्पयुत्तपच्चयेन पच्चयो. खन्धा वत्थुस्स, वत्थु खन्धानं विप्पयुत्तपच्चयेन पच्चयो’’ति वुत्तं. पुरेजातं पन चक्खुन्द्रियादिवत्थुवसेनेव वेदितब्बं. यथाह – पुरेजातं चक्खायतनं चक्खुविञ्ञाणस्स…पे… कायायतनं कायविञ्ञाणस्स विप्पयुत्तपच्चयेन पच्चयो. वत्थु विपाकाब्याकतानं किरियाब्याकतानं खन्धानं वत्थु कुसलानं खन्धानं, वत्थु अकुसलानं खन्धानं विप्पयुत्तपच्चयेन पच्चयोति.

पच्चुप्पन्नलक्खणेन अत्थिभावेन तादिसस्सेव धम्मस्स उपत्थम्भकट्ठेन उपकारको धम्मो अत्थिपच्चयो. तस्स अरूपक्खन्धमहाभूतनामरूपचित्तचेतसिकमहाभूतायतनवत्थुवसेन सत्तधा मातिका निक्खित्ता. यथाह – चत्तारो खन्धा अरूपिनो अञ्ञमञ्ञं अत्थिपच्चयेन पच्चयो; चत्तारो महाभूता अञ्ञमञ्ञं, ओक्कन्तिक्खणे नामरूपं अञ्ञमञ्ञं, चित्तचेतसिका धम्मा चित्तसमुट्ठानानं रूपानं महाभूता उपादारूपानं, चक्खायतनं चक्खुविञ्ञाणधातुया…पे… कायायतनं…पे… रूपायतनं…पे… फोट्ठब्बायतनं कायविञ्ञाणधातुया तंसम्पयुत्तकानञ्च धम्मानं अत्थिपच्चयेन पच्चयो. रूपायतनं…पे… फोट्ठब्बायतनं मनोधातुया तंसम्पयुत्तकानञ्च धम्मानं अत्थिपच्चयेन पच्चयो. यं रूपं निस्साय मनोधातु च मनोविञ्ञाणधातु च वत्तन्ति, तं रूपं मनोधातुया च मनोविञ्ञाणधातुया च तंसम्पयुत्तकानञ्च धम्मानं अत्थिपच्चयेन पच्चयोति. पञ्हावारे पन सहजातं, पुरेजातं, पच्छाजातं, आहारं, इन्द्रियन्तिपि निक्खिपित्वा सहजाते ताव ‘‘एको खन्धो तिण्णं खन्धानं चित्तसमुट्ठानानञ्च रूपानं अत्थिपच्चयेन पच्चयो’’तिआदिना नयेन निद्देसो कतो. पुरेजाते पुरेजातानं चक्खादीनं वसेन निद्देसो कतो. पच्छाजाते पुरेजातस्स इमस्स कायस्स पच्छाजातानं चित्तचेतसिकानं पच्चयवसेन निद्देसो कतो. आहारिन्द्रियेसु पन ‘‘कबळीकारो आहारो इमस्स कायस्स अत्थिपच्चयेन पच्चयो. रूपजीवितिन्द्रियं कटत्तारूपानं अत्थिपच्चयेन पच्चयो’’ति एवं निद्देसो कतोति.

अत्तनो अनन्तरं उप्पज्जमानानं अरूपधम्मानं पवत्तिओकासस्स दानेन उपकारका समनन्तरनिरुद्धा अरूपधम्मा नत्थिपच्चयो. यथाह – समनन्तरनिरुद्धा चित्तचेतसिका धम्मा पटुप्पन्नानं चित्तचेतसिकानं धम्मानं नत्थिपच्चयेन पच्चयोति.

ते एव विगतभावेन उपकारकत्ता विगतपच्चयो. यथाह – समनन्तरविगता चित्तचेतसिका धम्मा पटुप्पन्नानं चित्तचेतसिकानं धम्मानं विगतपच्चयेन पच्चयोति.

अत्थिपच्चयधम्मा एव अविगतभावेन उपकारकत्ता अविगतपच्चयोति वेदितब्बा. देसनाविलासेन पन तथा विनेतब्बवेनेय्यवसेन वा अयं दुको वुत्तो; सहेतुकदुकं वत्वापि हेतुसम्पयुत्तदुको वियाति.

इमेसु पन चतुवीसतिया पच्चयेसु असम्मोहत्थं –

धम्मतो कालतो चेव, नानप्पकारभेदतो;

पच्चयुप्पन्नतो चेव, विञ्ञातब्बो विनिच्छयो.

तत्थ धम्मतोति – इमेसु हि पच्चयेसु हेतुपच्चयो ताव नामरूपधम्मेसु नामधम्मेकदेसो. आरम्मणपच्चयो सद्धिं पञ्ञत्तिया च अभावेन सब्बेपि नामरूपधम्मा. अधिपतिपच्चये सहजाताधिपति नामधम्मेकदेसो, तथा कम्मझानमग्गपच्चया. आरम्मणाधिपति सब्बेपि गरुकातब्बा आरम्मणधम्मा. अनन्तरसमनन्तरपच्छाजातआसेवनविपाकसम्पयुत्तनत्थिविगतपच्चया नामधम्माव. निब्बानस्स असङ्गहितत्ता नामधम्मेकदेसोतिपि वत्तुं वट्टति. पुरेजातपच्चयो रूपेकदेसो. सेसा यथालाभवसेन नामरूपधम्माति एवं तावेत्थ धम्मतो विञ्ञातब्बो विनिच्छयो.

कालतोति –

पच्चुप्पन्नाव होन्तेत्थ, पच्चया दस पञ्च च;

अतीता एव पञ्चेको, ते काले द्वेपि निस्सितो;

तयो तिकालिका चेव, विमुत्ता चापि कालतोति.

एतेसु हि हेतुपच्चयो सहजातअञ्ञमञ्ञनिस्सयपुरेजातपच्छाजातविपाकआहारइन्द्रियझानमग्गसम्पयुत्तविप्पयुत्तअत्थिअविगतपच्चयोति इमे पन्नरस पच्चया पच्चुप्पन्नधम्माव होन्ति. अनन्तरपच्चयो समनन्तरआसेवननत्थिविगतपच्चयोति इमे पञ्च अतीतायेव होन्ति. एको पन कम्मपच्चयो, सो पच्चुप्पन्नातीते द्वेपि काले निस्सितो होति. सेसा आरम्मणपच्चयो अधिपतिपच्चयो उपनिस्सयपच्चयोति इमे तयो पच्चया तेकालिकापि होन्ति, पञ्ञत्तिया सद्धिं निब्बानस्स सङ्गहितत्ता कालविमुत्तापीति. एवमेत्थ कालतोपि विञ्ञातब्बो विनिच्छयो.

नानप्पकारभेदतो पच्चयुप्पन्नतोति इमेसं पन द्विन्नं पदानं अत्थो निद्देसवारे आविभविस्सतीति.

पच्चयुद्देसवण्णना.

पच्चयनिद्देसो

१. हेतुपच्चयनिद्देसवण्णना

१. इदानि सब्बेपि ते पच्चये उद्दिट्ठपटिपाटिया निद्दिसित्वा दस्सेतुं हेतुपच्चयोति हेतू हेतुसम्पयुत्तकानं धम्मानं तंसमुट्ठानानञ्च रूपानं हेतुपच्चयेन पच्चयोतिआदिमाह. तत्थ हेतुपच्चयोति चतुवीसतिया पच्चयेसु निक्खित्तपटिपाटिया सब्बपठमं भाजेतब्बस्स पदुद्धारो. सेसपच्चयेसुपि इमिनाव नयेन पठमं भाजेतब्बपदं उद्धरित्वा विस्सज्जनं कतन्ति वेदितब्बं. अयं पनेत्थ सम्बन्धो – यो पच्चयुद्देसे हेतुपच्चयोति उद्दिट्ठो, सो निद्देसतो ‘‘हेतू हेतुसम्पयुत्तकानं धम्मानं तंसमुट्ठानानञ्च रूपानं हेतुपच्चयेन पच्चयो’’ति एवं वेदितब्बो. इमिना उपायेन सब्बपच्चयेसु भाजेतब्बस्स पदस्स विस्सज्जनेन सद्धिं सम्बन्धो वेदितब्बो.

इदानि हेतू हेतुसम्पयुत्तकानन्ति एत्थ ‘‘हेतुसम्पयुत्तकान’’न्ति अवत्वा ‘‘हेतू हेतुसम्पयुत्तकान’’न्ति कस्मा वुत्तन्ति? पच्चयस्स चेव पच्चयुप्पन्नानञ्च ववत्थापनतो. हेतुसम्पयुत्तकानन्ति हि वुत्ते हेतुना सम्पयुत्तकानं हेतुपच्चयेन पच्चयोति अत्थो भवेय्य. एवं सन्ते असुको नाम धम्मो हेतुपच्चयेन पच्चयोति पच्चयववत्थानं न पञ्ञायेय्य. अथापि हेतुना सम्पयुत्तकानं हेतुसम्पयुत्तकानन्ति अत्थं अग्गहेत्वाव येसं केसञ्चि सम्पयुत्तकानं हेतू हेतुपच्चयेन पच्चयोति अत्थो भवेय्य, एवं सन्ते हेतुना विप्पयुत्ता चक्खुविञ्ञाणादयोपि सम्पयुत्तकायेव, हेतुना सम्पयुत्ता कुसलादयोपि. तत्थ अयं हेतु असुकस्स नाम सम्पयुत्तकधम्मस्स पच्चयोति पच्चयुप्पन्नववत्थानं न पञ्ञायेय्य. तस्मा पच्चयञ्चेव पच्चयुप्पन्नञ्च ववत्थापेन्तो ‘‘हेतू हेतुसम्पयुत्तकान’’न्ति आह. तस्सत्थो – हेतुसम्पयुत्तकानं कुसलादिधम्मानं यो हेतु सम्पयुत्तको, सो हेतुपच्चयेन पच्चयोति. तत्रापि ‘‘पच्चयो’’ति अवत्वा ‘‘हेतुपच्चयेना’’ति वचनं हेतुनो अञ्ञथा पच्चयभावपटिसेधनत्थं. अयञ्हि हेतु हेतुपच्चयेनापि पच्चयो होति, सहजातादिपच्चयेनापि. तत्रास्स य्वायं सहजातादिपच्चयवसेन अञ्ञथापि पच्चयभावो, तस्स पटिसेधनत्थं हेतुपच्चयेनाति वुत्तं. एवं सन्तेपि ‘‘तंसम्पयुत्तकान’’न्ति अवत्वा कस्मा ‘‘हेतुसम्पयुत्तकान’’न्ति वुत्तन्ति? निद्दिसितब्बस्स अपाकटत्ता. तंसम्पयुत्तकानन्ति हि वुत्ते येन ते तंसम्पयुत्तका नाम होन्ति, अयं नाम सोति निद्दिसितब्बो अपाकटो. तस्स अपाकटत्ता येन सम्पयुत्ता ते तंसम्पयुत्तकाति वुच्चन्ति, तं सरूपतोव दस्सेतुं ‘‘हेतुसम्पयुत्तकान’’न्ति वुत्तं.

तंसमुट्ठानानन्ति एत्थ पन निद्दिसितब्बस्स पाकटत्ता तं-गहणं कतं. अयञ्हेत्थ अत्थो – ते हेतू चेव हेतुसम्पयुत्तका च धम्मा समुट्ठानं एतेसन्ति तंसमुट्ठानानि. तेसं तंसमुट्ठानानं, हेतुतो चेव हेतुसम्पयुत्तधम्मेहि च निब्बत्तानन्ति अत्थो. इमिना चित्तसमुट्ठानरूपं गण्हाति. किं पन तं चित्ततो अञ्ञेनपि समुट्ठातीति? आम, समुट्ठाति. सब्बेपि हि चित्तचेतसिका एकतो हुत्वा रूपं समुट्ठापेन्ति. लोकियधम्मदेसनायं पन चित्तस्स अधिकभावतो तथाविधं रूपं चित्तसमुट्ठानन्ति वुच्चति. तेनेवाह चित्तचेतसिका धम्मा चित्तसमुट्ठानानं रूपानं सहजातपच्चयेन पच्चयोति.

यदि एवं इधापि ‘‘तंसमुट्ठानान’’न्ति अवत्वा चित्तसमुट्ठानानन्ति कस्मा न वुत्तन्ति? अचित्तसमुट्ठानानम्पि सङ्गण्हनतो. पञ्हावारस्मिञ्हि ‘‘पटिसन्धिक्खणे विपाकाब्याकता हेतू सम्पयुत्तकानं खन्धानं कटत्ता च रूपानं हेतुपच्चयेन पच्चयोति आगतं’’. तस्स सङ्गण्हनत्थं इध चित्तसमुट्ठानानन्ति अवत्वा तंसमुट्ठानानन्ति वुत्तं. तस्सत्थो – चित्तजरूपं अजनयमानापि ते हेतू हेतुसम्पयुत्तका धम्मा सहजातादिपच्चयवसेन समुट्ठानं एतेसन्ति तंसमुट्ठानानि. तेसं तंसमुट्ठानानं पवत्ते चित्तजानं पटिसन्धियञ्च कटत्तारूपानम्पि हेतू हेतुपच्चयेन पच्चयोति. इमिना उपायेन अञ्ञेसुपि तंसमुट्ठानानन्ति आगतट्ठानेसु अत्थो वेदितब्बो.

कस्मा पनायं हेतु पटिसन्धियमेव कटत्तारूपानं हेतुपच्चयो होति, न पवत्तेति? पटिसन्धियं कम्मजरूपानं चित्तपटिबद्धवुत्तिताय. पटिसन्धियञ्हि कम्मजरूपानं चित्तपटिबद्धा पवत्ति, चित्तवसेन उप्पज्जन्ति चेव तिट्ठन्ति च. तस्मिञ्हि खणे चित्तं चित्तजरूपं जनेतुं न सक्कोति, तानिपि विना चित्तेन उप्पज्जितुं वा ठातुं वा न सक्कोन्ति. तेनेवाह – ‘‘विञ्ञाणपच्चया नामरूपं, तस्मिं पतिट्ठिते विञ्ञाणे नामरूपस्स अवक्कन्ति होती’’ति (सं. नि. २.३९). पवत्तियं पन तेसं चित्ते विज्जमानेपि कम्मपटिबद्धाव पवत्ति, न चित्तपटिबद्धा. अविज्जमाने चापि चित्ते निरोधसमापन्नानं उप्पज्जन्तियेव.

कस्मा पन पटिसन्धिक्खणे चित्तं चित्तजरूपं जनेतुं न सक्कोतीति? कम्मवेगक्खित्तताय चेव अप्पतिट्ठितवत्थुताय च दुब्बलत्ता. तञ्हि तदा कम्मवेगक्खित्तं अपुरेजातवत्थुकत्ता च अप्पतिट्ठितवत्थुकन्ति दुब्बलं होति. तस्मा पपाते पतितमत्तो पुरिसो किञ्चि सिप्पं कातुं विय रूपं जनेतुं न सक्कोति; कम्मजरूपमेव पनस्स चित्तसमुट्ठानरूपट्ठाने तिट्ठति. तञ्च कम्मजरूपस्सेव बीजट्ठाने तिट्ठति. कम्मं पनस्स खेत्तसदिसं, किलेसा आपसदिसा. तस्मा सन्तेपि खेत्ते आपे च पठमुप्पत्तियं बीजानुभावेन रुक्खुप्पत्ति विय पटिसन्धिक्खणे चित्तानुभावेन रूपकायस्स उप्पत्ति. बीजे पन विगतेपि पथवीआपानुभावेन रुक्खस्स उपरूपरि पवत्ति विय; विना चित्तेन कम्मतोव कटत्तारूपानं पवत्ति होतीति वेदितब्बा. वुत्तम्पि चेतं – ‘‘कम्मं खेत्तं विञ्ञाणं बीजं तण्हा स्नेहो’’ति (अ. नि. ३.७७).

अयञ्च पनत्थो ओकासवसेनेव गहेतब्बो. तयो हि ओकासा – नामोकासो, रूपोकासो, नामरूपोकासोति. तत्थ अरूपभवो नामोकासो नाम. तत्र हि हदयवत्थुमत्तम्पि रूपपच्चयं विना अरूपधम्माव उप्पज्जन्ति. असञ्ञभवो रूपोकासो नाम. तत्र हि पटिसन्धिचित्तमत्तम्पि अरूपपच्चयं विना रूपधम्माव उप्पज्जन्ति. पञ्चवोकारभवो नामरूपोकासो नाम. तत्र हि वत्थुरूपमत्तम्पि विना पटिसन्धियं अरूपधम्मा, पटिसन्धिचित्तञ्च विना कम्मजापि रूपधम्मा नुप्पज्जन्ति. युगनद्धाव रूपारूपानं उप्पत्ति. यथा हि सस्सामिके सराजके गेहे सद्वारपालके राजाणत्तिं विना पठमप्पवेसो नाम नत्थि, अपरभागे पन विनापि आणत्तिं पुरिमाणत्तिआनुभावेनेव होति, एवमेव पञ्चवोकारे पटिसन्धिविञ्ञाणराजस्स सहजातादिपच्चयतं विना रूपस्स पटिसन्धिवसेन पठमुप्पत्ति नाम नत्थि. अपरभागे पन विनापि पटिसन्धिविञ्ञाणस्स सहजातादिपच्चयानुभावं पुरिमानुभाववसेन लद्धप्पवेसस्स कम्मतो पवत्ति होति. असञ्ञभवो पन यस्मा अरूपोकासो न होति, तस्मा तत्थ विनाव अरूपपच्चया असञ्ञोकासत्ता रूपं पवत्तति, अस्सामिके सुञ्ञगेहे अत्तनो गेहे च पुरिसस्स पवेसो विय. अरूपभवोपि यस्मा रूपोकासो न होति, तस्मा तत्थ विनाव रूपपच्चया अञ्ञोकासत्ता अरूपधम्मा पवत्तन्ति. पञ्चवोकारभवो पन रूपारूपोकासोति नत्थेत्थ अरूपपच्चयं विना पटिसन्धिक्खणे रूपानं उप्पत्तीति. इति अयं हेतु पटिसन्धियमेव कटत्तारूपानं पच्चयो होति, न पवत्तेति.

ननु ‘‘हेतू सहजातानं हेतुपच्चयेन पच्चयोति वुत्ते सब्बोपि अयमत्थो गहितो होति, अथ कस्मा ‘‘हेतुसम्पयुत्तकानं धम्मानं तंसमुट्ठानानञ्च रूपान’’न्ति इदं गहितन्ति? पवत्तियं कटत्तारूपादीनं पच्चयभावपटिबाहनतो. एवञ्हि सति यानि पवत्तियं हेतुना सह एकक्खणे कटत्तारूपानि चेव उतुआहारसमुट्ठानानि च जायन्ति, तेसम्पि हेतू हेतुपच्चयोति आपज्जेय्य, न च सो तेसं पच्चयो. तस्मा तेसं पच्चयभावस्स पटिबाहनत्थमेतं गहितन्ति वेदितब्बं.

इदानि ‘‘नानप्पकारभेदतो पच्चयुप्पन्नतो’’ति इमेसं पदानं वसेनेत्थ विञ्ञातब्बो विनिच्छयो. तेसु नानप्पकारभेदतोति अयञ्हि हेतु नाम जातितो कुसलाकुसलविपाककिरियभेदतो चतुब्बिधो. तत्थ कुसलहेतु भूमन्तरतो कामावचरादिभेदेन चतुब्बिधो, अकुसलहेतु कामावचरोव विपाकहेतु कामावचरादिभेदेन चतुब्बिधो, किरियहेतु कामावचरो रूपावचरो अरूपावचरोति तिविधो. तत्थ कामावचरकुसलहेतु नामतो अलोभादिवसेन तिविधो. रूपावचरादिकुसलहेतूसुपि एसेव नयो. अकुसलहेतु लोभादिवसेन तिविधो. विपाककिरियहेतू पन अलोभादिवसेन तयो तयो होन्ति. तंतंचित्तसम्पयोगवसेन पन तेसं तेसं हेतूनं नानप्पकारभेदोयेवाति एवं तावेत्थ नानप्पकारभेदतो विञ्ञातब्बो विनिच्छयो.

पच्चयुप्पन्नतोति इमिना पच्चयेन इमे धम्मा उप्पज्जन्ति, इमेसं नाम धम्मानं अयं पच्चयोति एवम्पि विञ्ञातब्बो विनिच्छयोति अत्थो. तत्थ इमस्मिं ताव हेतुपच्चये कामावचरकुसलहेतु कामभवरूपभवेसु अत्तना सम्पयुत्तधम्मानञ्चेव चित्तसमुट्ठानरूपानञ्च हेतुपच्चयो होति, अरूपभवे सम्पयुत्तधम्मानंयेव. रूपावचरकुसलहेतु कामभवरूपभवेसुयेव सम्पयुत्तधम्मानञ्चेव चित्तसमुट्ठानरूपानञ्च हेतुपच्चयो. अरूपावचरकुसलहेतु कामावचरकुसलहेतुसदिसोव. तथा अपरियापन्नकुसलहेतु, तथा अकुसलहेतु. कामावचरविपाकहेतु पन कामभवस्मिंयेव अत्तना सम्पयुत्तधम्मानं, पटिसन्धियं कटत्तारूपानं, पवत्ते चित्तसमुट्ठानरूपानञ्च हेतुपच्चयो. रूपावचरविपाकहेतु रूपभवे वुत्तप्पकारानञ्ञेव हेतुपच्चयो. अरूपावचरविपाकहेतु अरूपभवे सम्पयुत्तकानञ्ञेव हेतुपच्चयो. अपरियापन्नविपाकहेतु कामभवरूपभवेसु सम्पयुत्तकानञ्चेव चित्तसमुट्ठानरूपानञ्च अरूपभवे अरूपधम्मानञ्ञेव हेतुपच्चयो. किरियहेतूसु पन तेभूमकेसुपि कुसलहेतुसदिसोव पच्चयोति. एवमेत्थ पच्चयुप्पन्नतोपि विञ्ञातब्बो विनिच्छयोति.

हेतुपच्चयनिद्देसवण्णना.

२. आरम्मणपच्चयनिद्देसवण्णना

२. आरम्मणपच्चयनिद्देसे रूपायतनन्ति रूपसङ्खातं आयतनं. सेसेसुपि एसेव नयो. चक्खुविञ्ञाणधातुयाति चक्खुविञ्ञाणसङ्खाताय धातुया. सेसपदेसुपि एसेव नयो. तंसम्पयुत्तकानन्ति ताय चक्खुविञ्ञाणधातुया सम्पयुत्तकानं तिण्णं खन्धानं, सब्बेसम्पि चक्खुपसादवत्थुकानं चतुन्नं खन्धानं रूपायतनं आरम्मणपच्चयेन पच्चयोति अत्थो. इतो परेसुपि एसेव नयो. मनोधातुयाति ससम्पयुत्तधम्माय तिविधायपि मनोधातुया रूपायतनादीनि पञ्च आरम्मणपच्चयेन पच्चयो, नो च खो एकक्खणे. सब्बे धम्माति एतानि च रूपायतनादीनि पञ्च अवसेसा च सब्बेपि ञेय्यधम्मा इमा छ धातुयो ठपेत्वा सेसाय ससम्पयुत्तधम्माय मनोविञ्ञाणधातुया आरम्मणपच्चयेन पच्चयोति अत्थो. यं यं धम्मं आरब्भाति इमिना ये एते एतासं सत्तन्नं विञ्ञाणधातूनं आरम्मणधम्मा वुत्ता, ते तासं धातूनं आरम्मणं कत्वा उप्पज्जनक्खणेयेव आरम्मणपच्चयो होन्तीति दीपेति. एवं होन्तापि च न एकतो होन्ति, यं यं आरब्भ ये ये उप्पज्जन्ति, तेसं तेसं ते ते विसुं विसुं आरम्मणपच्चयो होन्तीतिपि दीपेति. उप्पज्जन्तीति इदं यथा नज्जो सन्दन्ति, पब्बता तिट्ठन्तीति सब्बकालसङ्गहवसेन, एवं वुत्तन्ति वेदितब्बं. तेन येपि आरब्भ ये उप्पज्जिंसु, येपि उप्पज्जिस्सन्ति, ते सब्बे आरम्मणपच्चयेनेव उप्पज्जिंसु च उप्पज्जिस्सन्ति चाति सिद्धं होति. चित्तचेतसिका धम्माति इदं ‘‘ये ये धम्मा’’ति वुत्तानं सरूपतो निदस्सनं. ते ते धम्माति ते ते आरम्मणधम्मा. तेसं तेसन्ति तेसं तेसं चित्तचेतसिकधम्मानं. अयं तावेत्थ पाळिवण्णना.

इदं पन आरम्मणं नाम रूपारम्मणं सद्दगन्धरसफोट्ठब्बधम्मारम्मणन्ति कोट्ठासतो छब्बिधं होति. तत्थ ठपेत्वा पञ्ञत्तिं अवसेसं भूमितो कामावचरं…पे… अपरियापन्नन्ति चतुब्बिधं होति. तत्थ कामावचरं कुसलाकुसलविपाककिरियरूपभेदतो पञ्चविधं; रूपावचरं कुसलविपाककिरियतो तिविधं, तथा अरूपावचरं, अपरियापन्नं कुसलविपाकनिब्बानवसेन तिविधं होति. सब्बमेव वा एतं कुसलाकुसलविपाककिरियरूपनिब्बानपञ्ञत्तिभेदतो सत्तविधं होति. तत्थ कुसलं भूमिभेदतो चतुब्बिधं होति, अकुसलं कामावचरमेव, विपाकं चतुभूमकं, किरियं तिभूमकं, रूपं एकभूमकं कामावचरमेव, निब्बानम्पि एकभूमकं अपरियापन्नमेव, पञ्ञत्ति भूमिविनिमुत्ताति एवमेत्थ नानप्पकारभेदतो विञ्ञातब्बो विनिच्छयो.

एवं भिन्ने पनेतस्मिं आरम्मणे कामावचरकुसलारम्मणं कामावचरकुसलस्स, रूपावचरकुसलस्स, अकुसलस्स, कामावचरविपाकस्स, कामावचरकिरियस्स, रूपावचरकिरियस्स चाति इमेसं छन्नं रासीनं आरम्मणपच्चयो होति. रूपावचरकुसलारम्मणं तेसु छसु रासीसु कामावचरविपाकवज्जानं पञ्चन्नं रासीनं आरम्मणपच्चयो होति. अरूपावचरकुसलारम्मणं कामावचरकुसलस्स, रूपावचरकुसलस्स, अरूपावचरकुसलस्स, अकुसलस्स, अरूपावरचरविपाकस्स, कामावचरकिरियस्स, रूपावचरकिरियस्स, अरूपावचरकिरियस्स चाति इमेसं अट्ठन्नं रासीनं आरम्मणपच्चयो होति. अपरियापन्नकुसलारम्मणं कामावचररूपावचरतो कुसलकिरियानमेव आरम्मणपच्चयो होति. अकुसलारम्मणं कामावचररूपावचरकुसलस्स, अकुसलस्स, कामावचरविपाकस्स, कामावचररूपावचरकिरियस्स चाति इमेसं छन्नं रासीनं आरम्मणपच्चयो होति.

कामावचरविपाकारम्मणं कामावचररूपावचरकुसलस्स, अकुसलस्स, कामावचरविपाकस्स, कामावचररूपावचरकिरियस्स चाति इमेसं छन्नं रासीनं आरम्मणपच्चयो होति. रूपावचरविपाकारम्मणं कामावचररूपावचरकुसलस्स, अकुसलस्स, कामावचररूपावचरकिरियस्स चाति इमेसं पञ्चन्नं रासीनं आरम्मणपच्चयो होति. अरूपावचरविपाकारम्मणम्पि इमेसंयेव पञ्चन्नं रासीनं आरम्मणपच्चयो होति. अपरियापन्नविपाकारम्मणं कामावचररूपावचरकुसलकिरियानञ्ञेव आरम्मणपच्चयो होति.

कामावचरकिरियारम्मणं कामावचररूपावचरकुसलस्स, अकुसलस्स, कामावचरविपाकस्स, कामावचररूपावचरकिरियस्स चाति इमेसं छन्नं रासीनं आरम्मणपच्चयो होति. रूपावचरकिरियारम्मणं इमेसु छसु रासीसु कामावचरविपाकवज्जानं पञ्चन्नं रासीनं आरम्मणपच्चयो होति. अरूपावचरकिरियारम्मणं तेसं पञ्चन्नं अरूपावचरकिरियस्स चाति इमेसं छन्नं रासीनं आरम्मणपच्चयो होति. चतुसमुट्ठानं रूपक्खन्धसङ्खातं रूपारम्मणं कामावचररूपावचरकुसलस्स अकुसलस्स कामावचरविपाकस्स कामावचररूपावचरकिरियस्स चाति इमेसं छन्नं रासीनं आरम्मणपच्चयो होति. निब्बानारम्मणं कामावचररूपावचरकुसलस्स, अपरियापन्नतो कुसलविपाकस्स, कामावचररूपावचरकिरियस्स चाति इमेसं छन्नं रासीनं आरम्मणपच्चयो होति. रूपावचरकुसलकिरियानं केचि निच्छन्ति, तं युत्तितो उपधारेतब्बं. नानप्पकारकं पन पञ्ञत्तिआरम्मणं तेभूमककुसलस्स, अकुसलस्स, रूपावचरविपाकस्स, अरूपावचरविपाकस्स, तेभूमककिरियस्स चाति इमेसं नवन्नं रासीनं आरम्मणपच्चयो होति. तत्थ यं यं आरम्मणं येसं येसं पच्चयो, ते ते तंतंपच्चयुप्पन्ना नाम होन्तीति एवमेत्थ पच्चयुप्पन्नतोपि विञ्ञातब्बो विनिच्छयोति.

आरम्मणपच्चयनिद्देसवण्णना.

३. अधिपतिपच्चयनिद्देसवण्णना

३. अधिपतिपच्चयनिद्देसे छन्दाधिपतीति छन्दसङ्खातो अधिपति. छन्दं धुरं कत्वा छन्दं जेट्ठकं कत्वा चित्तुप्पत्तिकाले उप्पन्नस्स कत्तुकम्यताछन्दस्सेतं नामं. सेसेसुपि एसेव नयो. कस्मा पन यथा हेतुपच्चयनिद्देसे हेतू हेतुसम्पयुत्तकान’’न्ति वुत्तं, एवमिध ‘‘अधिपती अधिपतिसम्पयुत्तकानन्ति अवत्वा ‘‘छन्दाधिपति छन्दसम्पयुत्तकान’’न्तिआदिना नयेन देसना कताति? एकक्खणे अभावतो. पुरिमनयस्मिञ्हि द्वे तयो हेतू एकक्खणेपि हेतुपच्चयो होन्ति मूलट्ठेन. उपकारकभावस्स अविजहनतो. अधिपति पन जेट्ठकट्ठेन उपकारको, न च एकक्खणे बहू जेट्ठका नाम होन्ति. तस्मा एकतो उप्पन्नानम्पि नेसं एकक्खणे अधिपतिपच्चयभावो नत्थि. तस्स अधिपतिपच्चयभावस्स एकक्खणे अभावतो इध एवं देसना कताति.

एवं सहजाताधिपतिं दस्सेत्वा इदानि आरम्मणाधिपतिं दस्सेतुं यं यं धम्मं गरुं कत्वातिआदि आरद्धं. तत्थ यं यं धम्मन्ति यं यं आरम्मणधम्मं. गरुं कत्वाति गरुकारचित्तीकारवसेन वा अस्सादवसेन वा गरुं भारियं लद्धब्बं अविजहितब्बं अनवञ्ञातं कत्वा. ते ते धम्माति ते ते गरुकातब्बधम्मा. तेसं तेसन्ति तेसं तेसं गरुकारकधम्मानं. अधिपतिपच्चयेनाति आरम्मणाधिपतिपच्चयेन पच्चयो होतीति अयं तावेत्थ पाळिवण्णना.

अयं पन अधिपति नाम सहजातारम्मणवसेन दुविधो. तत्थ सहजातो छन्दादिवसेन चतुब्बिधो. तेसु एकेको कामावचरादिवसेन भूमितो चतुब्बिधो. तत्थ कामावचरो कुसलाकुसलकिरियवसेन तिविधो. अकुसलं पत्वा पनेत्थ वीमंसाधिपति न लब्भति. रूपारूपावचरो कुसलकिरियवसेन दुविधो, अपरियापन्नो कुसलविपाकवसेन दुविधो. आरम्मणाधिपति पन जातिभेदतो कुसलाकुसलविपाककिरियरूपनिब्बानानं वसेन छब्बिधोति एवमेत्थ नानप्पकारभेदतो विञ्ञातब्बो विनिच्छयो.

एवं भिन्ने पनेत्थ सहजाताधिपतिम्हि ताव कामावचरकुसलकिरियसङ्खातो अधिपति दुहेतुकतिहेतुकेसु चित्तुप्पादेसु छन्दादीनं अञ्ञतरं जेट्ठकं कत्वा उप्पत्तिकाले अत्तना सम्पयुत्तधम्मानञ्चेव चित्तसमुट्ठानरूपस्स च अधिपतिपच्चयो होति. रूपावचरकुसलकिरियसङ्खातेपि एसेव नयो. अयं पन एकन्तेनेव लब्भति. न हि ते धम्मा सहजाताधिपतिं विना उप्पज्जन्ति. अरूपावचरकुसलकिरियसङ्खातो पन पञ्चवोकारे रूपावचरअधिपतिसदिसोव चतुवोकारे पन सम्पयुत्तधम्मानञ्ञेव अधिपतिपच्चयो होति. तथा तत्थुप्पन्नो सब्बोपि कामावचराधिपति. अपरियापन्नो कुसलतोपि विपाकतोपि पञ्चवोकारे एकन्तेनेव सम्पयुत्तधम्मानञ्चेव चित्तसमुट्ठानरूपानञ्च अधिपतिपच्चयो होति, चतुवोकारे अरूपधम्मानञ्ञेव. अकुसलो कामभवे मिच्छत्तनियतचित्तेसु एकन्तेनेव सम्पयुत्तकानञ्चेव चित्तसमुट्ठानरूपानञ्च अधिपतिपच्चयो होति. अनियतो कामभवरूपभवेसु अत्तनो अधिपतिकाले तेसञ्ञेव. अरूपभवे अरूपधम्मानञ्ञेव अधिपतिपच्चयो होति. अयं ताव सहजाताधिपतिम्हि नयो.

आरम्मणाधिपतिम्हि पन कामावचरकुसलो आरम्मणाधिपति कामावचरकुसलस्स लोभसहगताकुसलस्साति इमेसं द्विन्नं रासीनं आरम्मणाधिपतिपच्चयो होति. रूपावचरारूपावचरेपि कुसलारम्मणाधिपतिम्हि एसेव नयो. अपरियापन्नकुसलो पन आरम्मणाधिपति कामावचरतो ञाणसम्पयुत्तकुसलस्स चेव ञाणसम्पयुत्तकिरियस्स च आरम्मणाधिपतिपच्चयो होति. अकुसलो पन आरम्मणाधिपति नाम लोभसहगतचित्तुप्पादो वुच्चति. सो लोभसहगताकुसलस्सेव आरम्मणाधिपतिपच्चयो होति. कामावचरो पन विपाकारम्मणाधिपति लोभसहगताकुसलस्सेव आरम्मणाधिपतिपच्चयो होति. तथा रूपावचरारूपावचरविपाकारम्मणाधिपति. लोकुत्तरो पन विपाकारम्मणाधिपति कामावचरतो ञाणसम्पयुत्तकुसलकिरियानञ्ञेव आरम्मणाधिपतिपच्चयो होति. कामावचरादिभेदतो पन तिविधोपि किरियारम्मणाधिपति लोभसहगताकुसलस्सेव आरम्मणाधिपतिपच्चयो होति. चतुसमुट्ठानिकरूपसङ्खातो रूपक्खन्धो आरम्मणाधिपति लोभसहगताकुसलस्सेव आरम्मणाधिपतिपच्चयो होति. निब्बानं कामावचरतो ञाणसम्पयुत्तकुसलस्स ञाणसम्पयुत्तकिरियस्स लोकुत्तरकुसलस्स लोकुत्तरविपाकस्स चाति इमेसं चतुन्नं रासीनं आरम्मणाधिपतिपच्चयो होतीति एवमेत्थ पच्चयुप्पन्नतोपि विञ्ञातब्बो विनिच्छयोति.

अधिपतिपच्चयनिद्देसवण्णना.

४. अनन्तरपच्चयनिद्देसवण्णना

४. अनन्तरपच्चयनिद्देसे मनोधातुयाति विपाकमनोधातुया. मनोविञ्ञाणधातुयाति सन्तीरणकिच्चाय अहेतुकविपाकमनोविञ्ञाणधातुया. ततो परं पन वोट्ठब्बनजवनतदारम्मणभवङ्गकिच्चा मनोविञ्ञाणधातुयो वत्तब्बा सियुं, ता अवुत्तापि इमिनाव नयेन वेदितब्बाति नयं दस्सेत्वा देसना सङ्खित्ता. ‘‘पुरिमा पुरिमा कुसला धम्मा’’तिआदिके च छट्ठनये ता सङ्गहितातिपि इध न वुत्ताति वेदितब्बा. तत्थ पुरिमा पुरिमाति छसु द्वारेसुपि अनन्तरातीता कुसलजवनधम्मा दट्ठब्बा. पच्छिमानं पच्छिमानन्ति अनन्तरउप्पज्जमानानञ्ञेव. कुसलानन्ति सदिसकुसलानं. अब्याकतानन्ति इदं पन कुसलानन्तरं तदारम्मणभवङ्गफलसमापत्तिवसेन वुत्तं. अकुसलमूलके अब्याकतानन्ति तदारम्मणभवङ्गसङ्खातानञ्ञेव. अब्याकतमूलके अब्याकतानन्ति आवज्जनजवनवसेन वा भवङ्गवसेन वा पवत्तानं किरियविपाकाब्याकतानं किरियमनोधातुतो पट्ठाय पन याव वोट्ठब्बनकिच्चा मनोविञ्ञाणधातु, ताव पवत्तेसु वीथिचित्तेसुपि अयं नयो लब्भतेव. कुसलानन्ति पञ्चद्वारे वोट्ठब्बनानन्तरानं मनोद्वारे आवज्जनान्तरानं पठमजवनकुसलानं. अकुसलानन्ति पदेपि एसेव नयो. येसं येसन्ति इदं सब्बेसम्पि अनन्तरपच्चयधम्मानं. सङ्खेपलक्खणन्ति अयं तावेत्थ पाळिवण्णना.

अयं पन अनन्तरपच्चयो नाम ठपेत्वा निब्बानं चतुभूमको अरूपधम्मरासियेवाति वेदितब्बो. सो जातिवसेन कुसलाकुसलविपाककिरियतो चतुधा भिज्जति. तत्थ कुसलो कामावचरादिभेदतो चतुब्बिधो होति, अकुसलो कामावचरोव विपाको चतुभूमको, किरियानन्तरपच्चयो पन ते भूमकोति एवमेत्थ नानप्पकारभेदतो विञ्ञातब्बो विनिच्छयो.

एवं भिन्ने पनेत्थ कामावचरकुसलो अत्तना सदिसस्सेव कामावचरकुसलस्स अनन्तरपच्चयो होति. ञाणसम्पयुत्तकामावचरकुसलो पन रूपावचरकुसलस्स अरूपावचरकुसलस्स लोकुत्तरकुसलस्साति इमेसं तिण्णं रासीनं अनन्तरपच्चयो होति. कामावचरकुसलो च कामावचरविपाकस्स, रूपावचरारूपावचरविपाकस्स, ञाणसम्पयुत्तो लोकुत्तरविपाकस्सापीति इमेसं चतुन्नं रासीनं अनन्तरपच्चयो होति. रूपावचरकुसलो रूपावचरकुसलस्स, ञाणसम्पयुत्तकामावचरविपाकस्स, रूपावचरविपाकस्साति इमेसं तिण्णं रासीनं अनन्तरपच्चयो होति. अरूपावचरकुसलो तेसं द्विन्नं विपाकानं अत्तनो कुसलस्स विपाकस्स चाति अविसेसेन चतुन्नं रासीनं अनन्तरपच्चयो होति. विसेसेन पनेत्थ नेवसञ्ञानासञ्ञायतनकुसलो अनागामिफलसङ्खातस्स लोकुत्तरविपाकस्सपि अनन्तरपच्चयो होति. लोकुत्तरकुसलो लोकुत्तरविपाकस्सेव अनन्तरपच्चयो होति. अकुसलो अविसेसेन अकुसलस्स चेव कुसलाकुसलविपाकस्स च. विसेसेन पनेत्थ सुखमज्झत्तवेदनासम्पयुत्तो अकुसलो रूपावचरारूपावचरविपाकस्सापीति इमेसं चतुन्नं रासीनं अनन्तरपच्चयो होति.

कामावचरविपाकस्स ञाणसम्पयुत्तो वा ञाणविप्पयुत्तो वा विपाको कामावचरकिरियावज्जनस्स, ञाणसम्पयुत्तविपाको पनेत्थ पटिसन्धिवसेन उप्पज्जमानस्स रूपावचरारूपावचरविपाकस्सापीति इमेसं चतुन्नं रासीनं अनन्तरपच्चयो होति. रूपावचरविपाको सहेतुककामावचरविपाकस्स रूपावचरारूपावचरविपाकस्स कामावचरकिरियावज्जनस्साति इमेसं चतुन्नं रासीनं अनन्तरपच्चयो होति. अरूपावचरविपाको तिहेतुककामावचरविपाकस्स अरूपावचरविपाकस्स कामावचरकिरियावज्जनस्साति तिण्णं रासीनं अनन्तरपच्चयो होति. लोकुत्तरविपाको तिहेतुककामावचरविपाकस्स रूपावचरारूपावचरलोकुत्तरविपाकस्साति चतुन्नं रासीनं अनन्तरपच्चयो होति.

कामावचरकिरियं कामावचरकुसलाकुसलस्स चतुभूमकविपाकस्स तेभूमककिरियस्साति नवन्नं रासीनं अनन्तरपच्चयो होति. रूपावचरकिरियं तिहेतुककामावचरविपाकस्स रूपावचरविपाकस्स रूपावचरकिरियस्साति तिण्णं रासीनं अनन्तरपच्चयो होति. अरूपावचरकिरियं तिहेतुककामावचरविपाकस्स रूपावचरारूपावचरलोकुत्तरविपाकस्स अरूपावचरकिरियस्साति पञ्चन्नं रासीनं अनन्तरपच्चयो होतीति. एवमेत्थ पच्चयुप्पन्नतोपि विञ्ञातब्बो विनिच्छयोति.

अनन्तरपच्चयनिद्देसवण्णना.

५. समनन्तरपच्चयनिद्देसवण्णना

५. समनन्तरपच्चयनिद्देसोपि इमिना समानगतिकोव. इमे पन द्वे पच्चया महावित्थारा, तस्मा सब्बचित्तुप्पत्तिवसेन तेसं उपपरिक्खित्वा वित्थारो गहेतब्बोति.

समनन्तरपच्चयनिद्देसवण्णना.

६. सहजातपच्चयनिद्देसवण्णना

६. सहजातपच्चयनिद्देसे अञ्ञमञ्ञन्ति अञ्ञो अञ्ञस्स. इमिना एतेसं धम्मानं एकक्खणे पच्चयभावञ्चेव पच्चयुप्पन्नभावञ्च दीपेति. ओक्कन्तिक्खणेति पञ्चवोकारभवे पटिसन्धिक्खणे. तस्मिञ्हि खणे नामरूपं ओक्कन्तं विय पक्खन्दन्तं विय परलोकतो इमं लोकं आगन्त्वा पविसन्तं विय उप्पज्जति, तस्मा सो खणो ‘‘ओक्कन्तिक्खणो’’ति वुच्चति. एत्थ च रूपन्ति हदयवत्थुमत्तमेव अधिप्पेतं. तञ्हि नामस्स, नामञ्च तस्स अञ्ञमञ्ञं सहजातपच्चयट्ठं फरति. चित्तचेतसिकाति पवत्तियं चत्तारो खन्धा. सहजातपच्चयेनाति एत्थ चित्तसमुट्ठानरूपा चित्तचेतसिकानं पच्चयट्ठं न फरन्ति, तस्मा ‘‘अञ्ञमञ्ञ’’न्ति न वुत्तं. तथा उपादारूपा भूतानं. रूपिनो धम्मा अरूपीनं धम्मानन्ति हदयवत्थु चतुन्नं खन्धानं. किञ्चि कालेति किस्मिञ्चि काले. सहजातपच्चयेनाति पटिसन्धिं सन्धाय वुत्तं. न सहजातपच्चयेनाति पवत्तिं सन्धाय वुत्तं.

अयं पन ‘चत्तारो खन्धा अरूपिनो अञ्ञमञ्ञं सहजातपच्चयेन पच्चयो’ति एवं छहि कोट्ठासेहि ठितो. तत्थ तयो कोट्ठासा अञ्ञमञ्ञवसेन वुत्ता, तयो न अञ्ञमञ्ञवसेन. तत्थ पठमकोट्ठासे अरूपमेव पच्चयो चेव पच्चयुप्पन्नञ्च, दुतिये रूपमेव, ततिये नामरूपं, चतुत्थे पच्चयो अरूपं, पच्चयुप्पन्नं रूपं; पञ्चमे पच्चयोपि पच्चयुप्पन्नम्पि रूपमेव; छट्ठे पच्चयो रूपं, पच्चयुप्पन्नं अरूपन्ति अयं तावेत्थ पाळिवण्णना.

अयं पन सहजातपच्चयो जातिवसेन कुसलो अकुसलो विपाको किरियं रूपन्ति पञ्चधा भिज्जति. तत्थ कुसलो भूमितो चतुब्बिधो होति, अकुसलो एकविधोव विपाको चतुब्बिधो, किरियसङ्खातो तिविधो, रूपं एकविधं कामावचरमेवाति एवं तावेत्थ नानप्पकारभेदतो विञ्ञातब्बो विनिच्छयो.

एवं भिन्ने पनेत्थ चतुभूमकम्पि कुसलं पञ्चवोकारभवे अत्तना सम्पयुत्तधम्मानञ्चेव चित्तसमुट्ठानरूपस्स च सहजातपच्चयो होति, तथा अकुसलं. यं पनेत्थ अरूपे उप्पज्जति, तं अरूपधम्मानंयेव सहजातपच्चयो होति.

कामावचररूपावचरविपाकं चित्तसमुट्ठानरूपस्स चेव सम्पयुत्तधम्मानञ्च सहजातपच्चयो होति. यं पनेत्थ रूपं न समुट्ठापेति, तं सम्पयुत्तधम्मानञ्ञेव. यं पटिसन्धियं उप्पज्जति, तं कटत्तारूपानञ्चापि सहजातपच्चयो होति. अरूपावचरविपाकं सम्पयुत्तधम्मानञ्ञेव. लोकुत्तरविपाकं पञ्चवोकारे सम्पयुत्तधम्मानञ्चेव चित्तसमुट्ठानरूपानञ्च, चतुवोकारे अरूपानञ्ञेव. कामावचरअरूपावचरकिरिया पञ्चवोकारे सम्पयुत्तकानञ्चेव चित्तसमुट्ठानरूपानञ्च सहजातपच्चयो होति, चतुवोकारे अरूपानञ्ञेव. रूपावचरकिरिया सम्पयुत्तधम्मानञ्चेव चित्तसमुट्ठानरूपानञ्च एकन्तेन सहजातपच्चयो होति.

चतुसमुट्ठानिकस्स रूपस्स कम्मसमुट्ठानरूपे एकं महाभूतं तिण्णं, तीणि एकस्स, द्वे द्विन्नं महाभूतानं, महाभूता उपादारूपस्स सहजातपच्चयेन पच्चयो. कामावचररूपावचरपटिसन्धिक्खणे वत्थुरूपं विपाकक्खन्धानं सहजातपच्चयेन पच्चयो. उतुचित्ताहारसमुट्ठानेसु पन महाभूतानि अञ्ञमञ्ञञ्चेव उपादारूपस्स च सहजातपच्चयेन पच्चयोति एवमेत्थ पच्चयुप्पन्नतोपि विञ्ञातब्बो विनिच्छयोति.

सहजातपच्चयनिद्देसवण्णना.

७. अञ्ञमञ्ञपच्चयनिद्देसवण्णना

७. अञ्ञमञ्ञपच्चयनिद्देसे सहजातपच्चयनिद्देसस्स पुरिमानं तिण्णं कोट्ठासानं वसेन पाळि आगता. तस्सा तत्थ वुत्तसदिसाव वण्णनाति पुन न गहिता. अयम्पि च अञ्ञमञ्ञपच्चयो जातिवसेन कुसलो अकुसलो विपाको किरियं रूपन्ति पञ्चधा भिन्नो. तत्थ कुसलो भूमितो चतुब्बिधो. सब्बं पुरिमसदिसमेवाति एवमेत्थ नानप्पकारभेदतो विञ्ञातब्बो विनिच्छयो.