२. पच्चयपच्चनीयवण्णना

४२-४४. इदानि पच्चनीयं होति. तं दस्सेतुं सिया कुसलं धम्मं पटिच्च कुसलो धम्मो उप्पज्जेय्य न हेतुपच्चयातिआदि आरद्धं. तत्थ अनुलोमपुच्छाहि समप्पमाणोव पुच्छापरिच्छेदो. तेनेवेत्थ ‘‘यथा अनुलोमे हेतुपच्चयो वित्थारितो, एवं पच्चनीयेपि नहेतुपच्चयो वित्थारेतब्बो’’ति वत्वा पुन परियोसाने ‘‘यथा अनुलोमे एकेकस्स पदस्स एकमूलकं, दुमूलकं, तिमूलकं, चतुमूलकं याव तेवीसतिमूलकं, एवं पच्चनीयेपि वित्थारेतब्ब’’न्ति वुत्तं. तेवीसतिमूलकन्ति इदञ्चेत्थ दुमूलकंयेव सन्धाय वुत्तं. परियोसाने पन सब्बमूलकं चतुवीसतिमूलकम्पि होतियेव. तं सब्बं सङ्खित्तमेवाति.

तिकञ्च पट्ठानवरं…पे… छ पच्चनीयम्हि नया सुगम्भीराति एत्थापि द्वे पच्चनीयानि – धम्मपच्चनीयञ्च पच्चयपच्चनीयञ्च. तत्थ ‘‘कुसला धम्मा’’ति एवं अभिधम्ममातिकापदेहि सङ्गहितानं धम्मानं ‘‘न कुसलं धम्मं पटिच्च न कुसलो धम्मो’’ति पच्चनीयदेसनावसेन पवत्तं धम्मपच्चनीयं नाम. ‘‘नहेतुपच्चया नारम्मणपच्चया’’ति एवं चतुवीसतिया पच्चयानं पच्चनीयदेसनावसेन पवत्तं पच्चयपच्चनीयं नाम. तत्थ हेट्ठा अट्ठकथायं ‘‘तिकञ्च पट्ठानवरं…पे… छ पच्चनीयम्हि नया सुगम्भीरा’’ति अयं गाथा धम्मपच्चनीयं सन्धाय वुत्ता. इध पन अयं गाथा धम्मानुलोमेयेव पच्चयपच्चनीयं सन्धाय वुत्ता. तस्मा ‘‘छ पच्चनीयम्हि नया सुगम्भीरा’’ति अट्ठकथागाथाय धम्मपच्चनीये तिकपट्ठानादयो छ नया सुगम्भीराति एवमत्थो वेदितब्बो. इमस्मिं पनोकासे न हेतुपच्चया नारम्मणपच्चयाति एवं पवत्ते पच्चयपच्चनीये एते धम्मानुलोमेयेव तिकपट्ठानादयो छ नया सुगम्भीराति एवमत्थो वेदितब्बो.

तेसु अनुलोमतिकपट्ठानेयेव कुसलत्तिकमत्तस्स वसेन अयं इमस्मिं पटिच्चवारस्स पण्णत्तिवारे सङ्खिपित्वा पुच्छापभेदो दस्सितो. सेसेसु पन तिकेसु सेसपट्ठानेसु च एकापि पुच्छा न दस्सिता. ततो परेसु पन सहजातवारादीसु कुसलत्तिकस्सापि वसेन पुच्छं अनुद्धरित्वा लब्भमानकवसेन विस्सज्जनमेव दस्सितं. ‘‘छ पच्चनीयम्हि नया सुगम्भीरा’’ति वचनतो पन इमस्मिं पच्चयपच्चनीये छपि एते पट्ठाननया पुच्छावसेन उद्धरित्वा दस्सेतब्बा. पट्ठानं वण्णयन्तानञ्हि आचरियानं भारो एसोति.