७. धातुविस्सज्जनावारवण्णना
३४१-३४९. निद्देसवारे पनस्स कस्सचि सत्त अनुसया अनुसेन्तीति पुथुज्जनवसेन वुत्तं. कस्सचि पञ्चाति सोतापन्नसकदागामिवसेन वुत्तं. तेसञ्हि दिट्ठानुसयो च विचिकिच्छानुसयो च पहीनाति पञ्चेव अनुसेन्ति. तत्थ यथा अनुसयवारे ‘‘अनुसेन्ती’’ति पदस्स उप्पज्जन्तीति अत्थो गहितो, एवमिध न गहेतब्बो. कस्मा? तस्मिं खणे अनुप्पज्जनतो. कामधातुं उपपज्जन्तस्स हि विपाकचित्तञ्चेव कम्मसमुट्ठानरूपञ्च उप्पज्जति, अकुसलचित्तं नत्थि. अनुसया च अकुसलचित्तक्खणे उप्पज्जन्ति, न विपाकचित्तक्खणेति तस्मिं खणे अनुप्पज्जनतो तथा अत्थो न गहेतब्बो. कथं पन गहेतब्बोति? यथा लब्भति तथा गहेतब्बो. कथञ्च लब्भति? अप्पहीनट्ठेन. यथा हि रागदोसमोहानं अप्पहीनत्ता. कुसलाब्याकतचित्तसमङ्गी पुग्गलो ‘‘सरागो सदोसो समोहो’’ति वुच्चति, एवं मग्गभावनाय अप्पहीनत्ता पटिसन्धिक्खणेपि तस्स तस्स पुग्गलस्स ते ते अनुसया अनुसेन्तीति वुच्चन्ति. न केवलञ्च वुच्चन्ति, अप्पहीनत्ता पन ते अनुसेन्तियेव नामाति वेदितब्बा.
अनुसया भङ्गा नत्थीति यस्स हि यो अनुसेति, सो अनुसेतियेव; यो नानुसेति, सो नानुसेतियेव. अयं अनुसेति च नानुसेति च, अयं सिया अनुसेति सिया नानुसेतीति, एवं विभजितब्बो अनुसयो नाम नत्थि. रूपधातुं उपपज्जन्तस्स कस्सचि तयोति अनागामिवसेन वुत्तं. तस्स हि कामरागपटिघदिट्ठिविचिकिच्छानुसया चत्तारोपि अनवसेसतो पहीना. इतरे तयोव अप्पहीना. तेन वुत्तं – ‘‘कस्सचि तयो अनुसया अनुसेन्ती’’ति.
न कामधातुन्ति कामधातुया पटिसिद्धत्ता सेसा द्वे धातुयो उपपज्जन्तस्साति अत्थो. सत्ते वाति यस्मा अरियसावकस्स रूपधातुया चुतस्स कामधातुयं उपपत्ति नाम नत्थि, पुथुज्जनस्सेव होति, तस्मा सत्तेवाति नियमेत्वा वुत्तं. ‘‘अरूपधातुया चुतस्स कामधातुं उपपज्जन्तस्स सत्तेवा’’ति एत्थापि एसेव नयो. रूपधातुया उपपत्ति नत्थीति कस्मा नत्थि? उपपत्तिनिप्फादकस्स रूपावचरज्झानस्स अभावा. सो हि सब्बसो रूपसञ्ञानं समतिक्कमा तं धातुं उपपन्नोति नास्स तत्थ रूपावचरज्झानं अत्थि. तदभावा रूपधातुयं उपपत्ति नत्थीति वेदितब्बा. अरूपधातुया चुतस्स न कामधातुन्ति एत्थ अरूपधातुयेव अधिप्पेता. इमिना नयेन सब्बविस्सज्जनेसु अत्थो वेदितब्बोति.
धातुवारवण्णना.
अनुसययमकवण्णना निट्ठिता.