महावारो
१. अनुसयवारवण्णना
३. सत्तन्नं पन महावारानं पठमे अनुसयवारे यस्स कामरागानुसयो अनुसेति, तस्स पटिघानुसयो अनुसेतीति एत्थ यदेतं ‘‘आमन्ता’’ति पटिवचनं दिन्नं, तं दुद्दिन्नं विय खायति. कस्मा? कामरागपटिघानं एकक्खणे अनुप्पत्तितो. यथा हि ‘‘यस्स मनायतनं उप्पज्जति, तस्स धम्मायतनं उप्पज्जतीति ‘आमन्ता’, अस्सासपस्सासानं उप्पादक्खणे तेसं कायसङ्खारो च उप्पज्जति, वचीसङ्खारो च उप्पज्जती’’तिआदीसु मनायतनधम्मायतनानि कायसङ्खारवचीसङ्खारा च एकक्खणे उप्पज्जन्ति, न तथा कामरागपटिघा. कामरागो हि अट्ठसु लोभसहगतचित्तुप्पादेसु उप्पज्जति. पटिघो द्वीसु दोमनस्ससहगतेसूति, नत्थि नेसं एकक्खणे उप्पत्ति; तस्मा एत्थ ‘नो’ति पटिसेधो कत्तब्बो सिया. तं अकत्वा पन ‘आमन्ता’ति पटिवचनस्स दिन्नत्ता हेट्ठायमकेसु विय एत्थ खणपच्चुप्पन्नवसेन वत्तमानवोहारं अग्गहेत्वा अञ्ञथा गहेतब्बो.
कथं? अप्पहीनवसेन. अप्पहीनतञ्हि सन्धाय अयं ‘‘अनुसेती’’ति वत्तमानवोहारो वुत्तो, न खणपच्चुप्पन्नतं. यस्मा च अप्पहीनतं सन्धाय वुत्तो, तस्मा ‘‘यस्स कामरागानुसयो अनुसेति, तस्स पटिघानुसयो अनुसेती’’ति पुच्छाय यस्स कामरागानुसयो अप्पहीनो, न अनुप्पत्तिधम्मतं आपादितो, तस्स पटिघानुसयोपि अप्पहीनोति एवमत्थो दट्ठब्बो. यस्मा च तेसु यस्सेको अप्पहीनो, तस्स इतरोपि अप्पहीनोव होति, तस्मा ‘‘आमन्ता’’ति वुत्तं. यदि एवं, यं उपरि उप्पज्जनवारे ‘यस्स कामरागानुसयो उप्पज्जति, तस्स पटिघानुसयो उप्पज्जती’ति पुच्छित्वा ‘आमन्ता’ति वुत्तं; तत्थ कथं अत्थो गहेतब्बोति? तत्थापि अप्पहीनवसेनेव उप्पत्तिपच्चये सति उप्पत्तिया अनिवारितवसेन वा. यथा हि चित्तकम्मादीनि आरभित्वा अपरिनिट्ठितकम्मन्ता चित्तकारादयो तेसं कम्मन्तानं अकरणक्खणेपि मित्तसुहज्जादीहि दिट्ठदिट्ठट्ठाने ‘‘इमेसु दिवसेसु किं करोथा’’ति वुत्ता, ‘‘चित्तकम्मं करोम, कट्ठकम्मं करोमा’’ति वदन्ति. ते किञ्चापि तस्मिं खणे न करोन्ति अविच्छिन्नकम्मन्तत्ता पन कतखणञ्च कत्तब्बखणञ्च उपादाय करोन्तियेव नाम होन्ति. एवमेव यम्हि सन्ताने अनुसया अप्पहीना, यम्हि वा पन नेसं सन्ताने उप्पत्तिपच्चये सति उप्पत्ति अनिवारिता, तत्थ अनुप्पज्जनक्खणेपि उप्पन्नपुब्बञ्चेव कालन्तरे उप्पज्जनकञ्च उपादाय यस्स कामरागानुसयो उप्पज्जति, तस्स पटिघानुसयो उप्पज्जतियेव नामाति एवमत्थो वेदितब्बो. इतो परेसुपि एवरूपेसु विस्सज्जनेसु एसेव नयो. नो च तस्साति इदं अनागामिस्स कामरागब्यापादानं अनवसेसतो पहीनत्ता वुत्तं. तिण्णं पुग्गलानन्ति पुथुज्जनसोतापन्नसकदागामीनं. द्विन्नं पुग्गलानन्ति सोतापन्नसकदागामीनं. परतोपि एवरूपेसु ठानेसु एसेव नयो.
१४. ओकासवारस्स पठमदुतियपुच्छासु यस्मा कामरागानुसयो कामधातुया द्वीसु वेदनासु अनुसेति, पटिघानुसयो दुक्खवेदनाय; तस्मा ‘नो’ति पटिसेधो कतो. ततियपुच्छायं उभिन्नम्पि कामधातुया द्वीसु वेदनासु अनुसयनतो ‘आमन्ता’ति पटिवचनं दिन्नं. रूपधातुअरूपधातुया पन मानानुसयस्स कामरागानुसयेन सद्धिं असाधारणं उप्पत्तिट्ठानं. तस्मा नो च तत्थ कामरागानुसयोति वुत्तं. इमिना नयेन सब्बेसं उप्पत्तिट्ठानवारं ओलोकेत्वा साधारणासाधारणं उप्पत्तिट्ठानं वेदितब्बं.
२०. दुकमूलकपुच्छायं यस्मा कामरागपटिघानुसया नापि एकस्मिं ठाने उप्पज्जन्ति, न एकं धम्मं आरम्मणं करोन्ति, तस्मा नत्थीति पटिक्खेपो कतो. अयञ्हेत्थ अधिप्पायो. यस्मिं इमे द्वे अनुसया अनुसयेय्युं, तं ठानमेव नत्थि. तस्मा ‘‘कत्थ मानानुसयो अनुसेती’’ति अयं पुच्छा अपुच्छायेवाति. अञ्ञेसुपि एवरूपेसु एसेव नयो.
२७. पुग्गलोकासवारे चतुन्नन्ति पुथुज्जनसोतापन्नसकदागामिअनागामीनं.
३६. पटिलोमनये यस्स कामरागानुसयो नानुसेतीति अयं पुच्छा अनागामिं गहेत्वा पुच्छति.
५६. द्विन्नं पुग्गलानं सब्बत्थ कामरागानुसयो नानुसेतीति अनागामिअरहन्तानं. कामधातुया तीसु वेदनासूति च वेदनाग्गहणेन वेदनासम्पयुत्तकानम्पि तेसं वत्थारम्मणानम्पीति सब्बेसम्पि कामावचरधम्मानं गहणं वेदितब्बं. अयं अनुसयवारे विनिच्छयकथा.
अनुसयवारवण्णना.
२. सानुसयवारवण्णना
६६-१३१. सानुसयवारे पन यो कामरागानुसयेन सानुसयोति यथा एकन्तरिकजरादिरोगेन आबाधिको याव तम्हा रोगा न मुच्चति, ताव तस्स रोगस्स अनुप्पत्तिक्खणेपि सरोगोयेव नाम होति. एवं ससंकिलेसस्स वट्टगामिसत्तस्स याव अरियमग्गेन अनुसया समुग्घातं न गच्छन्ति, ताव तेसं अनुसयानं अनुप्पत्तिक्खणेपि सानुसयोयेव नाम होति. एवरूपं सानुसयतं सन्धाय ‘आमन्ता’ति वुत्तं. सेसमेत्थ अनुसयवारसदिसमेव.
ओकासवारे पन ‘‘रूपधातुया अरूपधातुया एत्थ मानानुसयेन सानुसयो’’ति वुत्ते तासु धातूसु पुग्गलस्स सानुसयता पञ्ञायेय्य, अनुसयस्स उप्पत्तिट्ठानं न पञ्ञायेय्य. अनुसयस्स च उप्पत्तिट्ठानदस्सनत्थं अयं वारो आरद्धो, तस्मा ततो मानानुसयेन सानुसयोति वुत्तं. एवञ्हि सति ततो धातुद्वयतो उप्पन्नेन मानानुसयेन सानुसयोति अनुसयस्स उप्पत्तिट्ठानं दस्सितं होति. इमस्स पन पञ्हस्स अत्थे अवुत्ते आदिपञ्हस्स अत्थो पाकटो न होतीति पठमं न वुत्तो, तस्मा सो एवं वेदितब्बो. यतो कामरागानुसयेनाति यतो उप्पन्नेन कामरागानुसयेन सानुसयो, किं सो ततो उप्पन्नेन पटिघानुसयेनपि सानुसयोति? यस्मा पनेते द्वे एकस्मा ठाना नुप्पज्जन्ति; तस्मा ‘‘नो’’ति पटिसेधो कतो. अरहा सब्बत्थाति अरहा सब्बधम्मेसु उप्पज्जनकेन केनचि अनुसयेन निरानुसयोति. इमिना अत्थवसेन निप्पदेसट्ठानेसु भुम्मवचनमेव कतन्ति. इमिना उपायेन सब्बत्थ अत्थविनिच्छयो वेदितब्बोति.
सानुसयवारवण्णना.
३. पजहनवारवण्णना
१३२-१९७. पजहनवारे पजहतीति तेन तेन मग्गेन पहानपरिञ्ञावसेन पजहति, आयतिं अनुप्पत्तिधम्मतं आपादेति. आमन्ताति अनागामीमग्गट्ठं सन्धाय पटिवचनं. तदेकट्ठं पजहतीति पहानेकट्ठतं सन्धाय वुत्तं. नोति अरहत्तमग्गट्ठं सन्धाय पटिसेधो.
यतो कामरागानुसयं पजहतीति यतो उप्पज्जनकं कामरागानुसयं पजहतीति अत्थो. अट्ठमकोति अरहत्तफलट्ठतो पट्ठाय पच्चोरोहनगणनाय गणियमानो सोतापत्तिमग्गट्ठो अट्ठमको नाम. दक्खिणेय्यगणनाय हि अरहा अग्गदक्खिणेय्यत्ता पठमो, अरहत्तमग्गट्ठो दुतियो, अनागामी ततियो…पे… सोतापत्तिमग्गट्ठो अट्ठमो. सो इध ‘‘अट्ठमको’’ति वुत्तो. नामसञ्ञायेव वा एसा तस्साति. अनागामिमग्गसमङ्गिञ्च अट्ठमकञ्च ठपेत्वा अवसेसाति सद्धिं पुथुज्जनेन सेक्खासेक्खा. तेसु हि पुथुज्जनो पहानपरिञ्ञाय अभावेन नप्पजहति. सेसा तेसं अनुसयानं पहीनत्ता. द्विन्नं मग्गसमङ्गीनन्ति द्वे मग्गसमङ्गिनो ठपेत्वाति अत्थो. इमिना नयेन सब्बत्थ विनिच्छयो वेदितब्बोति.
पजहनवारवण्णना.
४. परिञ्ञावारवण्णना
१९८-२६३. परिञ्ञावारे परिजानातीति तीहि परिञ्ञाहि परिजानाति. सेसमेत्थ हेट्ठा वुत्तनयमेव. अयम्पि हि वारो पजहनवारो विय मग्गट्ठानञ्ञेव वसेन विस्सज्जितोति.
परिञ्ञावारवण्णना.
५. पहीनवारवण्णना
२६४-२७४. पहीनवारे फलट्ठवसेनेव देसना आरद्धा. अनागामिस्स हि उभोपेते अनुसया पहीना, तस्मा ‘‘आमन्ता’’ति वुत्तं.
२७५-२९६. ओकासवारे यत्थ कामरागानुसयो पहीनो तत्थ पटिघानुसयो पहीनोति पुच्छित्वा न वत्तब्बो पहीनोति वा अप्पहीनोति वाति वुत्तं तं कस्माति? उप्पत्तिट्ठानस्स असाधारणत्ता. अञ्ञं हि कामरागानुसयस्स उप्पत्तिट्ठानं, अञ्ञं पटिघानुसयस्स. अभावितमग्गस्स च यत्थ अनुसयो उप्पज्जति, मग्गे भाविते तत्थेव सो पहीनो नाम होति. तत्थ यस्मा नेव कामरागानुसयट्ठाने पटिघानुसयो उप्पज्जति, न पटिघानुसयट्ठाने कामरागानुसयो, तस्मा तत्थ सो पहीनोति वा अप्पहीनोति वा न वत्तब्बो. सो हि यस्मिं अत्तनो उप्पत्तिट्ठाने कामरागानुसयो पहीनो, तस्मिं अप्पहीनत्ता तत्थ पहीनोति न वत्तब्बो. यं कामरागानुसयस्स उप्पत्तिट्ठानं, तस्मिं अट्ठितत्ता तत्थ अप्पहीनोति न वत्तब्बो.
यत्थ कामरागानुसयो पहीनो, तत्थ मानानुसयो पहीनोति एत्थ पन साधारणट्ठानं सन्धाय आमन्ताति वुत्तं. कामरागानुसयो हि कामधातुया द्वीसु वेदनासु अनुसेति. मानानुसयो तासु चेव रूपारूपधातूसु च. सो ठपेत्वा असाधारणट्ठानं साधारणट्ठाने तेन सद्धिं पहीनो नाम होति. तस्मा ‘आमन्ता’ति वुत्तं. इमिना नयेन सब्बस्मिम्पि ओकासवारे पहीनता च नवत्तब्बता च वेदितब्बा. ‘नत्थी’ति आगतट्ठानेसु पन हेट्ठा वुत्तसदिसोव विनिच्छयो. पुग्गलोकासवारो, ओकासवारगतिकोयेव.
२९७-३०७. पटिलोमनये यस्स कामरागानुसयो अप्पहीनोति पुथुज्जनसोतापन्नसकदागामिवसेन पुच्छति. किञ्चापि हि इमे द्वे अनुसया पुथुज्जनतो पट्ठाय याव अनागामिमग्गट्ठा छन्नं पुग्गलानं अप्पहीना. इध पन परतो ‘‘तिण्णं पुग्गलानं द्विन्नं पुग्गलान’’न्तिआदिवचनतो मग्गट्ठा अनधिप्पेता, तस्मा पुथुज्जनसोतापन्नसकदागामिनोव सन्धाय ‘आमन्ता’ति वुत्तं. द्विन्नं पुग्गलानन्ति सोतापन्नसकदागामीनं. इमिना नयेन पुग्गलवारे विनिच्छयो वेदितब्बो.
३०८-३२९. ओकासवारपुग्गलोकासवारा पन हेट्ठा वुत्तनयेनेव वेदितब्बाति.
पहीनवारवण्णना.
६. उप्पज्जनवारवण्णना
३३०. उप्पज्जनवारो अनुसयवारसदिसोयेव.
७. धातुपुच्छावारवण्णना
३३२-३४०. धातुवारस्स पुच्छावारे ताव कति अनुसया अनुसेन्तीति कति अनुसया सन्तानं अनुगता हुत्वा सयन्ति. कति अनुसया नानुसेन्तीति कति अनुसया सन्तानं न अनुगता हुत्वा सयन्ति. कति अनुसया भङ्गाति कति अनुसया अनुसेन्ति नानुसेन्तीति एवं विभजितब्बाति अत्थो. सेसमेत्थ यं वत्तब्बं सिया, तं हेट्ठा पाळिववत्थाने वुत्तमेव.
७. धातुविस्सज्जनावारवण्णना
३४१-३४९. निद्देसवारे पनस्स कस्सचि सत्त अनुसया अनुसेन्तीति पुथुज्जनवसेन वुत्तं. कस्सचि पञ्चाति सोतापन्नसकदागामिवसेन वुत्तं. तेसञ्हि दिट्ठानुसयो च विचिकिच्छानुसयो च पहीनाति पञ्चेव अनुसेन्ति. तत्थ यथा अनुसयवारे ‘‘अनुसेन्ती’’ति पदस्स उप्पज्जन्तीति अत्थो गहितो, एवमिध न गहेतब्बो. कस्मा? तस्मिं खणे अनुप्पज्जनतो. कामधातुं उपपज्जन्तस्स हि विपाकचित्तञ्चेव कम्मसमुट्ठानरूपञ्च उप्पज्जति, अकुसलचित्तं नत्थि. अनुसया च अकुसलचित्तक्खणे उप्पज्जन्ति, न विपाकचित्तक्खणेति तस्मिं खणे अनुप्पज्जनतो तथा अत्थो न गहेतब्बो. कथं पन गहेतब्बोति? यथा लब्भति तथा गहेतब्बो. कथञ्च लब्भति? अप्पहीनट्ठेन. यथा हि रागदोसमोहानं अप्पहीनत्ता. कुसलाब्याकतचित्तसमङ्गी पुग्गलो ‘‘सरागो सदोसो समोहो’’ति वुच्चति, एवं मग्गभावनाय अप्पहीनत्ता पटिसन्धिक्खणेपि तस्स तस्स पुग्गलस्स ते ते अनुसया अनुसेन्तीति वुच्चन्ति. न केवलञ्च वुच्चन्ति, अप्पहीनत्ता पन ते अनुसेन्तियेव नामाति वेदितब्बा.
अनुसया भङ्गा नत्थीति यस्स हि यो अनुसेति, सो अनुसेतियेव; यो नानुसेति, सो नानुसेतियेव. अयं अनुसेति च नानुसेति च, अयं सिया अनुसेति सिया नानुसेतीति, एवं विभजितब्बो अनुसयो नाम नत्थि. रूपधातुं उपपज्जन्तस्स कस्सचि तयोति अनागामिवसेन वुत्तं. तस्स हि कामरागपटिघदिट्ठिविचिकिच्छानुसया चत्तारोपि अनवसेसतो पहीना. इतरे तयोव अप्पहीना. तेन वुत्तं – ‘‘कस्सचि तयो अनुसया अनुसेन्ती’’ति.
न कामधातुन्ति कामधातुया पटिसिद्धत्ता सेसा द्वे धातुयो उपपज्जन्तस्साति अत्थो. सत्ते वाति यस्मा अरियसावकस्स रूपधातुया चुतस्स कामधातुयं उपपत्ति नाम नत्थि, पुथुज्जनस्सेव होति, तस्मा सत्तेवाति नियमेत्वा वुत्तं. ‘‘अरूपधातुया चुतस्स कामधातुं उपपज्जन्तस्स सत्तेवा’’ति एत्थापि एसेव नयो. रूपधातुया उपपत्ति नत्थीति कस्मा नत्थि? उपपत्तिनिप्फादकस्स रूपावचरज्झानस्स अभावा. सो हि सब्बसो रूपसञ्ञानं समतिक्कमा तं धातुं उपपन्नोति नास्स तत्थ रूपावचरज्झानं अत्थि. तदभावा रूपधातुयं उपपत्ति नत्थीति वेदितब्बा. अरूपधातुया चुतस्स न कामधातुन्ति एत्थ अरूपधातुयेव अधिप्पेता. इमिना नयेन सब्बविस्सज्जनेसु अत्थो वेदितब्बोति.
धातुवारवण्णना.
अनुसययमकवण्णना निट्ठिता.