२. पवत्तिवारवण्णना
५०-२०५. इदानि यस्स रूपक्खन्धोतिआदिना नयेन पवत्तिवारो आरद्धो. कस्मा पनेत्थ उद्देसवारो न वुत्तोति? हेट्ठा दस्सितनयत्ता. पण्णत्तिवारस्मिञ्हि उद्देसवारे नयो दस्सितो. तेन पन नयेन सक्का सो इध अवुत्तोपि जानितुन्ति तं अवत्वा निद्देसवारोव आरद्धो. इमस्मिं पन पवत्तिवारसङ्खाते महावारे उप्पादवारो, निरोधवारो, उप्पादनिरोधवारोति तयो अन्तरवारा होन्ति. तेसु पठमो धम्मानं उप्पादलक्खणस्स दीपितत्ता उप्पादवारोति वुच्चति. दुतियो तेसञ्ञेव निरोधलक्खणस्स दीपितत्ता निरोधवारोति वुच्चति. ततियो उभिन्नम्पि लक्खणानं दीपितत्ता उप्पादनिरोधवारोति वुच्चति. उप्पादवारेन चेत्थ धम्मानं उप्पज्जनाकारोव दीपितो. निरोधवारेन ‘उप्पन्नं नाम निच्चं नत्थी’ति तेसञ्ञेव अनिच्चता दीपिता. उप्पादनिरोधवारेन तदुभयं.
तत्थ उप्पादवारे ताव तिण्णं अद्धानं वसेन छ कालभेदा होन्ति – पच्चुप्पन्नो, अतीतो, अनागतो, पच्चुप्पन्नेनातीतो, पच्चुप्पन्नेनानागतो, अतीतेनानागतोति. तेसु ‘यस्स रूपक्खन्धो उप्पज्जती’ति पच्चुप्पन्नाभिधानवसेन पच्चुप्पन्नो वेदितब्बो. सो पच्चुप्पन्नानं धम्मानं पच्चक्खतो गहेतब्बत्ता अतिविय सुविञ्ञेय्योति पठमं वुत्तो. यस्स रूपक्खन्धो उप्पज्जित्थाति अतीताभिधानवसेन अतीतो वेदितब्बो. सो पच्चक्खतो अनुभूतपुब्बानं अतीतधम्मानं अनुमानेन अनागतेहि सुविञ्ञेय्यतरत्ता दुतियं वुत्तो. यस्स रूपक्खन्धो उप्पज्जिस्सतीति अनागताभिधानवसेन अनागतो वेदितब्बो. सो पच्चक्खतो च अनुभूतपुब्बवसेन च गहितधम्मानुमानेन ‘अनागतेपि एवरूपा धम्मा उप्पज्जिस्सन्ती’ति गहेतब्बतो ततियं वुत्तो.
यस्स रूपक्खन्धो उप्पज्जति, तस्स वेदनाक्खन्धो उप्पज्जित्थाति पच्चुप्पन्नेन सद्धिं अतीताभिधानवसेन पच्चुप्पन्नेनातीतो वेदितब्बो. सो मिस्सकेसु तीसु सुविञ्ञेय्यतरत्ता चतुत्थं वुत्तो. यस्स रूपक्खन्धो उप्पज्जति तस्स वेदनाक्खन्धो उप्पज्जिस्सतीति पच्चुप्पन्नेन सद्धिं अनागताभिधानवसेन पच्चुप्पन्नेनानागतो वेदितब्बो. सो पच्चक्खतो गहेतब्बानं धम्मानं अत्थिताय अत्थतो सुविञ्ञेय्यतरोति पञ्चमं वुत्तो. यस्स रूपक्खन्धो उप्पज्जित्थ, तस्स वेदनाक्खन्धो उप्पज्जिस्सतीति अतीतेन सद्धिं अनागताभिधानवसेन अतीतेनानागतो वेदितब्बो. सो पुरिमेहि दुविञ्ञेय्योति छट्ठं वुत्तो.
एवमेतेसु छसु कालभेदेसु य्वायं पठमो पच्चुप्पन्नो, तत्थ पुग्गलतो, ओकासतो, पुग्गलोकासतोति तयो वारा होन्ति. तेसु यस्साति पुग्गलवसेन खन्धानं उप्पत्तिदीपनो पुग्गलवारो. यत्थाति ओकासवसेन खन्धानं उप्पत्तिदीपनो ओकासवारो. यस्स यत्थाति पुग्गलोकासवसेन खन्धानं उप्पत्तिदीपनो पुग्गलोकासवारो. इमे पन तयोपि वारा पठमं अनुलोमनयेन निद्दिसित्वा पच्छा पटिलोमनयेन निद्दिट्ठा. तेसु ‘उप्पज्जति’ ‘उप्पज्जित्थ,’ ‘उप्पज्जिस्सती’ति वचनतो उप्पत्तिदीपनो अनुलोमनयो. ‘नुप्पज्जति’, ‘नुप्पज्जित्थ,’ ‘नुप्पज्जिस्सती’ति वचनतो अनुप्पत्तिदीपनो पटिलोमनयो.
तत्थ पच्चुप्पन्नकाले ताव पुग्गलवारस्स अनुलोमनये ‘‘यस्स रूपक्खन्धो उप्पज्जति, तस्स वेदनाक्खन्धो उप्पज्जति. यस्स वा पन वेदनाक्खन्धो उप्पज्जति, तस्स रूपक्खन्धो उप्पज्जति. यस्स रूपक्खन्धो उप्पज्जति, तस्स सञ्ञाक्खन्धो सङ्खारक्खन्धो, विञ्ञाणक्खन्धो, उप्पज्जति. यस्स वा पन विञ्ञाणक्खन्धो उप्पज्जति, तस्स रूपक्खन्धो उप्पज्जती’’ति एवं रूपक्खन्धमूलकानि चत्तारि यमकानि; ‘‘यस्स वेदनाक्खन्धो उप्पज्जति, तस्स सञ्ञाक्खन्धो उप्पज्जती’’तिआदिना नयेन वेदनाक्खन्धमूलकानि तीणि; सञ्ञाक्खन्धमूलकानि द्वे; सङ्खारक्खन्धमूलकं एकन्ति अग्गहितग्गहणेन दस यमकानि होन्ति.
तत्थ रूपक्खन्धमूलकेसु चतूसु आदितो एकमेव विस्सज्जितं. सेसानि तेन सदिसविस्सज्जनानीति तन्तिया लहुभावत्थं सङ्खित्तानि. वेदनाक्खन्धादिमूलकेसुपि ‘आमन्ता’ति एकसदिसमेव विस्सज्जनं. तस्मा तानिपि तन्तिया लहुभावत्थं सङ्खित्तानेवाति एवमेतानि पच्चुप्पन्नकाले पुग्गलवारे अनुलोमनये एकयमकविस्सज्जनेनेव दस यमकानि विस्सज्जितानि नाम होन्तीति वेदितब्बानि. यथा च पुग्गलवारे दस, एवं ओकासवारे दस, पुग्गलोकासवारे दसाति पच्चुप्पन्नकाले तीसु वारेसु अनुलोमनये तिंस यमकानि होन्ति. यथा च अनुलोमनये, एवं पटिलोमनयेपीति सब्बानिपि पच्चुप्पन्नकाले सट्ठि यमकानि होन्ति. तेसु वीसपुच्छासतं, चत्तारीसानि च द्वे अत्थसतानि होन्तीति वेदितब्बानि. एवं सेसेसुपि पञ्चसु कालभेदेसु पुग्गलादिभेदतो अनुलोमपटिलोमनयवसेन छ छ वारा. एकेकस्मिं वारे दस दस कत्वा सट्ठि सट्ठि यमकानीति तीणि यमकसतानि. तानि पुरिमेहि सद्धिं सट्ठाधिकानि तीणि यमकसतानि, वीसाधिकानि सत्तपुच्छासतानि, चत्तारीसानि च चुद्दस अत्थसतानि होन्ति. इदं ताव उप्पादवारे पाळिववत्थानं. यथा च उप्पादवारे, तथा निरोधवारेपि, उप्पादनिरोधवारेपीति सब्बस्मिम्पि पवत्तिमहावारे असीति यमकसहस्सं, सट्ठिसताधिकानि द्वे पुच्छासहस्सानि, वीसं तिसताधिकानि च चत्तारि अत्थसहस्सानि वेदितब्बानि.
पाळि पन उप्पादवारे निरोधवारे च तीसु असम्मिस्सककालभेदेसु तस्मिं तस्मिं वारे एकेकमेव यमकं विस्सज्जेत्वा सङ्खित्ता. तीसु मिस्सककालभेदेसु ‘यस्स वेदनाक्खन्धो उप्पज्जति, तस्स सञ्ञाक्खन्धो उप्पज्जित्था’तिआदिना नयेन वेदनाक्खन्धादिमूलकेसुपि एकं यमकं विस्सज्जितं. उप्पादनिरोधवारे पन छसुपि कालभेदेसु तं विस्सज्जितमेव. सेसानि तेन समानविस्सज्जनत्ता सङ्खित्तानीति. इदं सकलेपि पवत्तिमहावारे पाळिववत्थानं.
अत्थविनिच्छयत्थं पनस्स इदं लक्खणं वेदितब्बं – इमस्मिञ्हि पवत्तिमहावारे चतुन्नं पञ्हानं पञ्च विस्सज्जनानि सत्तवीसतिया ठानेसु पक्खिपित्वा अत्थविनिच्छयो वेदितब्बो. तत्थ पुरेपञ्हो, पच्छापञ्हो, परिपुण्णपञ्हो, मोघपञ्होति इमे चत्तारो पञ्हा नाम. एकेकस्मिञ्हि यमके द्वे द्वे पुच्छा. एकेकपुच्छायपि द्वे द्वे पदानि. तत्थ याय पुच्छाय विस्सज्जने एकेनेव पदेन गहितक्खन्धस्स उप्पादो वा निरोधो वा लब्भति, अयं पुरेपञ्हो नाम. याय पन पुच्छाय विस्सज्जने द्वीहिपि पदेहि गहितक्खन्धानं उप्पादो वा निरोधो वा लब्भति, अयं पच्छापञ्हो नाम. याय पन पुच्छाय विस्सज्जने एकेनपि पदेन गहितक्खन्धस्स द्वीहिपि पदेहि गहितक्खन्धानं उप्पादो वा, निरोधो वा लब्भति, अयं परिपुण्णपञ्हो नाम. याय पन पुच्छाय विस्सज्जने पटिक्खेपो वा, पटिसेधो वा लब्भति, अयं मोघपञ्हो नाम. यस्मा पनेस अदस्सियमानो न सक्का जानितुं, तस्मा नं दस्सयिस्साम.
‘यत्थ रूपक्खन्धो नुप्पज्जति, तत्थ वेदनाक्खन्धो नुप्पज्जती’ति पुच्छाय ताव उप्पज्जतीति इमस्मिं विस्सज्जने एकेनेव पदेन गहितस्स वेदनाक्खन्धस्स उप्पादो लब्भति, इति अयञ्चेव अञ्ञो च एवरूपो पञ्हो पुरेपञ्होति वेदितब्बो. ‘यस्स रूपक्खन्धो उप्पज्जित्थ, तस्स वेदनाक्खन्धो उप्पज्जित्था’ति पुच्छाय पन ‘आमन्ता’ति इमस्मिं विस्सज्जने द्वीहि पदेहि गहितानं रूपवेदनाक्खन्धानं यस्स कस्सचि सत्तस्स अतीते उप्पादो लब्भति. इति अयञ्चेव अञ्ञो च एवरूपो पञ्हो पच्छापञ्होति वेदितब्बो.
‘यस्स रूपक्खन्धो उप्पज्जति, तस्स वेदनाक्खन्धो उप्पज्जती’ति इमाय पन पठमपुच्छाय ‘असञ्ञसत्तं उपपज्जन्तान’न्तिआदिके इमस्मिं विस्सज्जने ‘असञ्ञसत्तं उपपज्जन्तानं तेसं रूपक्खन्धो उप्पज्जति, नो च तेसं वेदनाक्खन्धो उप्पज्जती’ति इमस्मिं कोट्ठासे एकेनेव पदेन गहितस्स रूपक्खन्धस्सपि उप्पादो लब्भति. ‘पञ्चवोकारं उपपज्जन्तानं तेसं रूपक्खन्धो च उप्पज्जति वेदनाक्खन्धो च उप्पज्जती’ति इमस्मिं कोट्ठासे द्वीहिपि पदेहि सङ्गहितानं रूपवेदनाक्खन्धानम्पि उप्पादो लब्भति. इति अयञ्चेव अञ्ञो च एवरूपो पञ्हो परिपुण्णपञ्होति वेदितब्बो. पुरेपच्छापञ्होतिपि एतस्सेव नामं. एतस्स हि विस्सज्जने पुरिमकोट्ठासे एकेन पदेन सङ्गहितस्स रूपक्खन्धस्सेव उप्पादो दस्सितो. दुतियकोट्ठासे द्वीहि पदेहि सङ्गहितानं रूपवेदनाक्खन्धानं. इमिनायेव च लक्खणेन यत्थ एकेन पदेन सङ्गहितस्स खन्धस्स उप्पादो वा निरोधो वा लब्भति, सो पुरेपञ्होति वुत्तो. यत्थ द्वीहिपि पदेहि सङ्गहितानं खन्धानं उप्पादो वा निरोधो वा लब्भति, सो पच्छापञ्होति वुत्तो.
‘यस्स रूपक्खन्धो नुप्पज्जित्थ, तस्स वेदनाक्खन्धो नुप्पज्जित्था’ति इमाय पन पुच्छाय ‘नत्थी’ति इमस्मिं विस्सज्जने पटिक्खेपो लब्भति. ‘यस्स रूपक्खन्धो उप्पज्जति, तस्स वेदनाक्खन्धो निरुज्झती’ति पुच्छाय ‘नो’ति इमस्मिं विस्सज्जने पटिसेधो लब्भति. तस्मा अयञ्चेव दुविधो अञ्ञो च एवरूपो पञ्हो मोघपञ्होति वेदितब्बो. तुच्छपञ्होतिपि वुच्चति. एवं ताव चत्तारो पञ्हा वेदितब्बा.
पाळिगतिया विस्सज्जनं, पटिवचनविस्सज्जनं, सरूपदस्सनेन विस्सज्जनं, पटिक्खेपेन विस्सज्जनं, पटिसेधेन विस्सज्जनन्ति इमानि पन पञ्च विस्सज्जनानि नाम. तत्थ यं विस्सज्जनं पाळिपदमेव हुत्वा अत्थं विस्सज्जेति, इदं पाळिगतिया विस्सज्जनं नाम. तं पुरेपञ्हे लब्भति. ‘यत्थ रूपक्खन्धो नुप्पज्जति तत्थ वेदनाक्खन्धो नुप्पज्जती’ति हि पञ्हे ‘उप्पज्जती’ति इदं विस्सज्जनं पाळिपदमेव हुत्वा अत्थं विस्सज्जयमानं गतं, तस्मा एवरूपेसु ठानेसु पाळिगतिया विस्सज्जनं वेदितब्बं. यं पन विस्सज्जनं पटिवचनभावेन अत्थं विस्सज्जेति, इदं पटिवचनविस्सज्जनं नाम. तं पच्छापञ्हे लब्भति. ‘यस्स रूपक्खन्धो उप्पज्जित्थ, तस्स वेदनाक्खन्धो उप्पज्जित्था’ति हि पञ्हे ‘आमन्ता’ति इदं विस्सज्जनं पटिवचनवसेनेव अत्थं विस्सज्जयमानं गतं, तस्मा एवरूपेसु ठानेसु पटिवचनविस्सज्जनं वेदितब्बं. यं विस्सज्जनं सरूपेन दस्सेत्वा अत्थं विस्सज्जेति; इदं सरूपदस्सनेन विस्सज्जनं नाम. तं परिपुण्णपञ्हे लब्भति. ‘यस्स रूपक्खन्धो उप्पज्जति; तस्स वेदनाक्खन्धो उप्पज्जती’ति हि पञ्हे ‘असञ्ञसत्तं उपपज्जन्तान’न्ति इदं विस्सज्जनं ‘इमेसं रूपक्खन्धो उप्पज्जति, नो च वेदनाक्खन्धो, इमेसं रूपक्खन्धो च उप्पज्जति, वेदनाक्खन्धो चा’ति सरूपदस्सनेनेव अत्थं विस्सज्जयमानं गतं. तस्मा एवरूपेसु ठानेसु सरूपदस्सनेन विस्सज्जनं वेदितब्बं. यं पन विस्सज्जनं तथारूपस्स अत्थस्साभावतो अत्थपटिक्खेपेन पञ्हं विस्सज्जेति, इदं पटिक्खेपेन विस्सज्जनं नाम. यं तथारूपस्स अत्थस्स एकक्खणे अलाभतो अत्थपटिसेधनेन पञ्हं विस्सज्जेति, इदं पटिसेधेन विस्सज्जनं नाम. तं मोघपञ्हे लब्भति. ‘यस्स रूपक्खन्धो नुप्पज्जित्थ, तस्स वेदनाक्खन्धो नुप्पज्जित्था’ति हि पञ्हे ‘नत्थी’ति इदं विस्सज्जनं; एवरूपो नाम सत्तो नत्थीति अत्थपटिक्खेपेन पञ्हं विस्सज्जयमानं गतं; तस्मा एवरूपेसु ठानेसु पटिक्खेपेन विस्सज्जनं वेदितब्बं. ‘यस्स रूपक्खन्धो उप्पज्जति, तस्स वेदनाक्खन्धो निरुज्झती’ति पञ्हे पन ‘नो’ति इदं विस्सज्जनं एकस्मिं पटिसन्धिक्खणे उप्पादेन सद्धिं निरोधो नाम न लब्भतीति अत्थपटिसेधनेन पञ्हं विस्सज्जयमानं गतं, तस्मा एवरूपेसु ठानेसु पटिसेधेन विस्सज्जनं वेदितब्बं.
इदानि इमे चत्तारो पञ्हा, इमानि च पञ्च विस्सज्जनानि, येसु सत्तवीसतिया ठानेसु पक्खिपितब्बानि, तानि एवं वेदितब्बानि – असञ्ञसत्तं उपपज्जन्तानन्ति एकं ठानं, असञ्ञसत्ते तत्थाति एकं, असञ्ञसत्तानन्ति एकं; असञ्ञसत्ता चवन्तानन्ति एकं; अरूपं उपपज्जन्तानन्ति एकं, अरूपे तत्थाति एकं, अरूपानन्ति एकं, अरूपा चवन्तानन्ति एकं, अरूपे पच्छिमभविकानन्ति एकं, अरूपे परिनिब्बन्तानन्ति एकं; ये च अरूपं उपपज्जित्वा परिनिब्बायिस्सन्तीति एकं; पञ्चवोकारं उपपज्जन्तानन्ति एकं, पञ्चवोकारे तत्थाति एकं, पञ्चवोकारानन्ति एकं पञ्चवोकारा चवन्तानन्ति एकं, पञ्चवोकारे पच्छिमभविकानन्ति एकं, पञ्चवोकारे परिनिब्बन्तानन्ति एकं; सुद्धावासं उपपज्जन्तानन्ति एकं, सुद्धावासे तत्थाति एकं, सुद्धावासानन्ति एकं, सुद्धावासे परिनिब्बन्तानन्ति एकं; सब्बेसं उपपज्जन्तानन्ति एकं, सब्बेसं चवन्तानन्ति एकं; सब्बसाधारणवसेन पच्छिमभविकानन्ति एकं, परिनिब्बन्तानन्ति एकं, चतुवोकारं पञ्चवोकारं उपपज्जन्तानन्ति एकं, चवन्तानन्ति एकं. एवं इमेसं चतुन्नं पञ्हानं इमानि पञ्च विस्सज्जनानि इमेसु सत्तवीसतिया ठानेसु पक्खिपित्वा इमस्मिं पवत्तिमहावारे अत्थविनिच्छयो वेदितब्बो. एवं विदित्वा हि पञ्हं विस्सज्जन्तेन सुविस्सज्जितो होति, अत्थञ्च विनिच्छयन्तेन सुविनिच्छितो होति.
तत्थायं नयो – यस्स रूपक्खन्धो उप्पज्जतीति यस्स पुग्गलस्स उप्पादक्खणसमङ्गिताय रूपक्खन्धो उप्पज्जति. तस्स वेदनाक्खन्धो उप्पज्जतीति वेदनाक्खन्धोपि तस्स तस्मिञ्ञेव खणे उप्पज्जतीति पुच्छति. असञ्ञसत्तं उपपज्जन्तानन्ति अचित्तकपटिसन्धिवसेन असञ्ञसत्तभवं उपपज्जन्तानं. तेसं रूपक्खन्धो उप्पज्जतीति तेसं एकन्तेन रूपक्खन्धो उप्पज्जतियेव. पवत्ते उप्पन्नानं रूपक्खन्धो उप्पज्जतिपि निरुज्झतिपि, तस्मा ‘असञ्ञसत्तान’न्ति अवत्वा’असञ्ञसत्तं उपपज्जन्तान’न्ति वुत्तं. नो च तेसं वेदनाक्खन्धो उप्पज्जतीति अचित्तकत्ता पन तेसं वेदनाक्खन्धो नुप्पज्जतेव. इदं सत्तवीसतिया ठानेसु पठमे ठाने परिपुण्णपञ्हस्स पुरिमकोट्ठासे सरूपदस्सनेन विस्सज्जनं. पञ्चवोकारं उपपज्जन्तानन्ति रूपारूपमिस्सकपटिसन्धिवसेन पञ्चवोकारभवं उपपज्जन्तानं. तेसं रूपक्खन्धो च उप्पज्जति, वेदनाक्खन्धो चाति तेसं एकन्तेन रूपवेदनाक्खन्धसङ्खाता द्वेपि खन्धा उप्पज्जन्तियेव. पवत्ते पन तत्थ उप्पन्नानं ते खन्धा उप्पज्जन्तिपि निरुज्झन्तिपि, तस्मा ‘पञ्चवोकारान’न्ति अवत्वा ‘पञ्चवोकारं उपपज्जन्तान’न्ति वुत्तं. इदं पञ्चवोकारं उपपज्जन्तानन्ति ठाने परिपुण्णपञ्हस्स पच्छिमकोट्ठासे सरूपदस्सनेन विस्सज्जनं. इमिना उपायेन सब्बानि विस्सज्जनानि वेदितब्बानि.
इदं पनेत्थ उप्पादनिरोधेसु नियमलक्खणं – सकलेपि हि इमस्मिं खन्धयमके तत्थ तत्थ उप्पन्नानं पवत्ते याव मरणा खन्धानं अपरियन्तेसु उप्पादनिरोधेसु विज्जमानेसुपि लहुपरिवत्तानं धम्मानं विनिब्भोगं कत्वा उप्पादनिरोधे दस्सेतुं न सुकरन्ति पवत्तियं उप्पादनिरोधे अनामसित्वा अभिनवं विपाकवट्टं निप्फादयमानेन नानाकम्मेन निब्बत्तानं पटिसन्धिखन्धानं उप्पादं दस्सेतुं सुखन्ति पटिसन्धिकाले उप्पादवसेनेव उप्पादवारो कथितो. उप्पन्नस्स पन विपाकवट्टस्स परियोसानेन निरोधं दस्सेतुं सुखन्ति मरणकाले निरोधवसेन निरोधवारो कथितो.
किं पनेत्थ पवत्तियं उप्पादनिरोधानं अनामट्ठभावे पमाणन्ति? पाळियेव. पाळियञ्हि विसेसेन उप्पादवारस्स अनागतकालवारे ‘पच्छिमभविकानं तेसं रूपक्खन्धो च नुप्पज्जिस्सति, वेदनाक्खन्धो च नुप्पज्जिस्सती’ति अयं पाळि अतिपमाणमेव. पच्छिमभविकानञ्हि पवत्ते रूपारूपधम्मानं उप्पज्जितुं युत्तभावे सतिपि ‘रूपक्खन्धो च नुप्पज्जिस्सति, वेदनाक्खन्धो च नुप्पज्जिस्सती’ति सन्निट्ठानं कत्वा वुत्तभावेन पवत्ते उप्पादो न गहितोति वेदितब्बो. ‘सुद्धावासे परिनिब्बन्तानं तेसं तत्थ सञ्ञाक्खन्धो न निरुज्झित्थ, नो च तेसं तत्थ वेदनाक्खन्धो न निरुज्झती’ति अयं पन पाळि पवत्ते निरोधस्स अनामट्ठभावे अतिविय पमाणं. सुद्धावासे परिनिब्बन्तानञ्हि चुतिचित्तस्स भङ्गक्खणे ठितानं पटिसन्धितो पट्ठाय पवत्ते उप्पज्जित्वा निरुद्धसञ्ञाक्खन्धानं गणनपथो नत्थि. ‘एवं सन्तेपि तेसं तत्थ सञ्ञाक्खन्धो न निरुज्झित्था’ति सन्निट्ठानं कत्वा वुत्तभावेन पवत्ते निरोधो न गहितोति वेदितब्बो.
एवमेत्थ उप्पादनिरोधेसु नियमलक्खणं विदित्वा पटिसन्धिउप्पादमेव चुतिनिरोधमेव च गहेत्वा तेसु तेसु ठानेसु आगतानं विस्सज्जनानं अत्थविनिच्छयो वेदितब्बो. सो पन सक्का आदिविस्सज्जने वुत्तनयेन सब्बत्थ विदितुन्ति विस्सज्जनपटिपाटिया न वित्थारितो. इमिना पन एवं दिन्नेनपि नयेन यो एतेसं अत्थविनिच्छयं जानितुं न सक्कोति, तेन आचरिये पयिरुपासित्वा साधुकं सुत्वापि जानितब्बो.
उप्पादस्स निरोधस्स, उप्पन्नञ्चापि एकतो;
नयस्स अनुलोमस्स, पटिलोमनयस्स च.
वसेन यानि खन्धेसु, यमकानि च पञ्चसु;
पुग्गलं अथ ओकासं, पुग्गलोकासमेव च.
आमसित्वा पवत्तेसु, ठानेसु कथयी जिनो;
तेसं पाळिववत्थानं, दस्सितं अनुपुब्बतो.
विनिच्छयत्थं अत्थस्स, पञ्हाविस्सज्जनानि च;
विस्सज्जनानं ठानानि, यानि तानि च सब्बसो.
दस्सेत्वा एकपञ्हस्मिं, योजनापि पकासिता;
वित्थारेन गते एत्थ, पञ्हाविस्सज्जनक्कमे.
अत्थं वण्णयता कातुं, किं नु सक्का इतो परं;
नयेन इमिना तस्मा, अत्थं जानन्तु पण्डिताति.
पवत्तिमहावारवण्णना.