१३. पुरिसकारानुयोगवण्णना

१२३. इदानि पुरिसकारानुयोगो होति. तत्थ कम्मे सति नियमतो तस्स कारकेनपि भवितब्बन्ति लद्धिया पुच्छा परवादिस्स, तथारूपानं कम्मानं अत्थिताय पटिञ्ञा सकवादिस्स. पुन कत्ता कारेताति पुच्छा परवादिस्स. तत्थ कत्ताति तेसं कम्मानं कारको. कारेताति आणत्तिदेसनादीहि उपायेहि कारापको. इदानि यस्मा परवादी पुग्गलं सन्धाय कत्ताति पुच्छति, न करणमत्तं, तस्मा पटिक्खेपो सकवादिस्स.

१२४. तस्स कत्ता कारेताति एत्थ यदि यं यं उपलब्भति, तस्स तस्स कत्ता पुग्गलो ते उपलब्भति, किं तस्सापि कारको च कारापको च अञ्ञो पुग्गलो उपलब्भतीति अत्थो. परवादी तथा अनिच्छन्तो इस्सरनिम्मानवादभयेन पटिक्खिपति. पुन पुट्ठो यस्मा पुग्गलं मातापितरो जनेन्ति नामं करोन्ति पोसेन्ति, तस्मास्स ते कारका. ये च पन तं कल्याणमित्ता वा आचरिया वा तानि तानि विज्जाट्ठानसिप्पायतनानि सिक्खापेन्ति, ते कारापका नामाति इममत्थं सन्धाय पटिजानाति. पुरिमकम्ममेव तस्स कत्ता चेव कारापेता चाति अधिप्पेतं.

१२५. तस्स तस्सेवाति इमिना इदं पुच्छति – यदि कम्मानं कारकस्स कत्ता तस्सापि कत्ता तस्सापि कत्ता अत्थेव, एवं सन्ते पुरिमेन पुरिमेन अवस्सं पच्छा पच्छा पुग्गलो कातब्बोति इमिनापि ते कम्मानं कारकेन पुग्गलेन आयतिं अञ्ञो पुग्गलो कातब्बो, तेनापि अञ्ञोति नत्थि दुक्खस्स अन्तकिरिया, नत्थि वट्टस्स उपच्छेदो, नत्थि अप्पच्चयपरिनिब्बानं. पच्चयाभावेन पच्चयपटिबद्धस्स दुक्खस्स अभावा यं निब्बानं वुत्तं, नत्थि ते तन्ति. अथ वा तस्स तस्सेवाति यदि कम्मं कम्ममत्तं न होति, तस्स पन कारको पुग्गलो, तस्सापि कारको, तस्सापि कारकोति एवं पुग्गलपरम्परा अत्थि. एवं सन्ते या एसा कम्मवट्टस्स अप्पवत्तिकरणेन दुक्खस्स अन्तकिरिया वुत्ता, सा नत्थीति अत्थो. परवादी तं अनिच्छन्तो पटिक्खिपति. इतो अपरासुपि उपलब्भति सामञ्ञेन कारकपुच्छासु पुग्गलंयेव सन्धाय ‘‘कत्ता कारेता’’ति वुत्तं, न पच्चये. न हि महापथवीआदीनं पच्चया नत्थि.

१३५. अञ्ञो कल्याणपापकानं कम्मानं कत्ताति पञ्हो ‘‘सङ्खारवन्तं वा अत्तान’’न्तिआदिदिट्ठिभया पटिक्खित्तो.

१३६. विपाको उपलब्भतीतिआदि विपाकपटिसंवेदीवसेन पुग्गलं दस्सेन्तस्स लद्धिभिन्दनत्थं वुत्तं. तत्थ विपाकपटिसंवेदीति अनुयोगो परवादिस्स, विपाकपवत्तितो अञ्ञस्स वेदकस्स अभावा पटिक्खेपो सकवादिस्स. पुन पुच्छा सकवादिस्स, पटिञ्ञा इतरस्स.

१३८. तस्स पटिसंवेदीति तस्स विपाकपटिसंवेदकस्स पटिसंवेदी यस्मा पन पटिसंवेदितब्बो नाम विपाको, न च पुग्गलो विपाको, तस्मा पटिक्खेपो परवादिस्स. पुन पुट्ठो यस्मा पुञ्ञविपाके ठितत्ता विपाकपटिसंवेदी पुत्तं वा पतिं वा माता वा जाया वा परिचुम्बति परिसज्जति, तस्मा तथारूपं पटिसंवेदितं सन्धाय पटिजानाति परवादी.

तस्स तस्सेवाति यदि विपाको विपाकमत्तं न होति, तस्स पन पटिसंवेदी पुग्गलो, तस्सापि पटिसंवेदी तस्सापि पटिसंवेदीति एवं पुग्गलपरम्परा अत्थि. एवं सन्ते या एसा विपाकवट्टस्स अप्पवत्तिकरणेन दुक्खस्स अन्तकिरिया वुत्ता, सा नत्थीति अत्थो. इतो परं उपलब्भतिसामञ्ञेन पटिसंवेदीपुच्छासु हेट्ठा वुत्तनयेनेव अत्थो वेदितब्बो.

१४२. अञ्ञो कल्याणपापकानं कम्मानं विपाकपटिसंवेदीति पञ्हो ‘‘वेदनवन्तं वा अत्तान’’न्तिआदिदिट्ठिभया पटिक्खित्तो.

१४३. दिब्बं सुखन्तिआदि कल्याणपापकानं कम्मानं विपाकं भाजेत्वा दस्सनवसेन आरद्धं. तं सब्बं हेट्ठा वुत्तनयेनेव वेदितब्बं. सकवादिनो चेत्थ पुग्गलवसेनेव पटिसंवेदीपटिक्खेपो वेदितब्बो, न वेदयितवसेन.

१४८. महापथवीआदीनि हि आरम्मणं कत्वा वेदयितानं उप्पत्ति अप्पटिसिद्धा.

१७०. कत्ता कारेता विपाकपटिसंवेदीतिआदि वोमिस्सकनयवसेन आरद्धं. तत्थ सो करोतीति यं त्वं कत्ताति च पटिसंवेदीति च वदेसि, किं सोयेव करोति, सो पटिसंवेदेति. अयमनुयोगो सकवादिस्स, सुत्तविरोधभयेन पटिक्खेपो परवादिस्स.

१७१. पुन पुट्ठो ‘‘इध नन्दति पेच्च नन्दती’’तिआदिसुत्तवसेन (ध. प. १८) पटिञ्ञा तस्सेव. अथस्स वचनोकासं पटिबाहन्तो सकवादी सयंकतं सुखदुक्खन्ति आह.

१७२. तत्थ अञ्ञो करोतीति कारकवेदकानं अञ्ञत्तपुच्छावसेन वुत्तं. ततो परवादी सुत्तविरोधभयेन पटिक्खिपित्वा पुन पुट्ठो ‘‘मनुस्सभूतो कत्वा देवभूतो पटिसंवेदेती’’ति मञ्ञमानो पटिजानाति. एवंवादिनो पन परंकतं सुखदुक्खं आपज्जतीति तस्स वसेन पुट्ठो पुन पटिक्खिपति.

१७४. सो च अञ्ञो चाति कारकवेदकानं एकत्तअञ्ञत्तपुच्छावसेन वुत्तं. ततो परवादी सुत्तविरोधभयेनेव पटिक्खिपित्वा पुन पुट्ठो पुरिमे द्वेपि नये एकतो कत्वा पटिजानाति. एवंवादिनो पन सयंकतञ्च परंकतञ्च सुखदुक्खं आपज्जतीति तस्स वसेन पुट्ठो पुन पटिक्खिपति.

१७६. नेव सो करोतीति कारकवेदकानं एकत्तअञ्ञत्तपटिक्खेपवसेन वुत्तं. ततो परवादी सुत्तविरोधवसेनेव पटिक्खिपित्वा पुन पुट्ठो यस्मा मनुस्सो देवलोकूपपत्तिया कम्मं कत्वा न मनुस्सभूतोव पटिसंवेदेति, नापि येन कम्मं कतं, ततो अञ्ञोव पटिसंवेदेति, तस्मा कारकतो वेदको नेव सो होति, न अञ्ञोति मञ्ञमानो पटिजानाति. लद्धिमत्तमेवेतं? एवंवादिनो पन असयंकारं अपरंकारं अधिच्चसमुप्पन्नं सुखदुक्खं आपज्जतीति तस्स वसेन पुट्ठो पुन पटिक्खिपति. अपिच इमस्मिं वोमिस्सकनये आदितो पट्ठाय इमिनापि नयेन अत्थो वेदितब्बो. यस्मा हि अयं पुग्गलवादी कम्मानं कारकञ्चेव वेदकञ्च इच्छति, तस्मास्स यो कारको, तेनेव वा वेदकेन भवितब्बं, अञ्ञेन वा उभोहि वा भवितब्बं, उभोहि वापि न भवितब्बन्ति इदमापन्नं होति. एवमापन्नमेव अनुयोगं अनुयुञ्जन्तो सकवादी ‘‘सो करोती’’तिआदयो चत्तारोपि विकप्पे आह. सेसं वुत्तप्पकारमेव.

परियोसाने पन चत्तारोपि पञ्हा एकतो पुट्ठा. तत्थ पटिक्खेपो च पटिजानना च सयंकतादिदोसप्पत्ति च पुरिमनयेनेव वेदितब्बा. इतो परं ‘‘कल्याणपापकानी’’ति अवत्वा हेट्ठा वुत्तनया एव ‘‘कम्मं अत्थी’’तिआदिना विकप्पेन दस्सिता. तेसम्पि हेट्ठा वुत्तनयेनेव अत्थो वेदितब्बो.

पुरिसकारानुयोगवण्णना.

कल्याणवग्गोतिपि एतस्सेव नामं.