११. गतिअनुयोगवण्णना
६९-७२. इदानि गतिपरिवत्तनमुखेन चुतिपटिसन्धिअनुयोगो होति. तत्थ यस्मा पुग्गलवादी ‘‘स सत्तक्खत्तुपरमं सन्धावित्वान पुग्गलो’’तिआदीनि (सं. नि. २.१३३; इतिवु. २४) सुत्तानि निस्साय पुग्गलो सन्धावतीति लद्धिं गहेत्वा वोहरति, तस्मास्स तं लद्धिं भिन्दितुं सन्धावतीति पुच्छा सकवादिस्स. तत्थ सन्धावतीति संसरति गमनागमनं करोति. अत्तनो लद्धिवसेन पटिञ्ञा परवादिस्स. सो पुग्गलोतिआदयो अनुयोगोपि सकवादिस्स, पटिक्खेपो इतरस्स. तत्थ सोति सोयेवाति अत्थो. एवं पन अनुयुत्तो सस्सतदिट्ठिभयेन पटिक्खिपति. अञ्ञोति पुट्ठो उच्छेददिट्ठिभयेन. सो च अञ्ञो चाति पुट्ठो एकच्चसस्सतदिट्ठिभयेन. नेव सो न अञ्ञोति पुट्ठो अमराविक्खेपदिट्ठिभयेन. पुन चत्तारोपि पञ्हे एकतो पुट्ठो चतुन्नम्पि दिट्ठीनं भयेन पटिक्खिपित्वा पुन यानिस्स सुत्तानि निस्साय लद्धि उप्पन्ना तानि दस्सेन्तो तेन हि पुग्गलोसन्धावतीतिआदिमाह.
७६. पुन सकवादिना ‘‘य्वायं तव लद्धिया सन्धावति, किं सो अस्मिञ्च परस्मिञ्च लोके एकोयेवा’’ति अधिप्पायेन स्वेवाति नियमेत्वा पुट्ठो सस्सतभया पटिक्खिपित्वा पुन दळ्हं कत्वा तथेव पुट्ठो यस्मा सो पुग्गलोव न अञ्ञो भावो, ‘‘सो ततो चुतो इधूपपन्नो’’तिआदिसुत्तम्पि (पारा. १२; दी. नि. १.२४५) अत्थि, तस्मा पटिजानाति. स्वेव मनुस्सोति पुट्ठो मनुस्सस्सेव देवत्ताभावतो पटिक्खिपति.
७७. पुन पुट्ठो ‘‘अहं तेन समयेन सुनेत्तो नाम सत्था अहोसि’’न्तिआदिसुत्तवसेन (अ. नि. ७.६६ अत्थतो समानं) पटिजानाति. अथस्स सकवादी देवमनुस्सुपपत्तीनं नानत्ततो वचनं मिच्छाति पकासेन्तो मनुस्सो हुत्वातिआदिमाह.
७८. तत्थ हेवं मरणं न हेहितीति एवं सन्ते मरणं न भविस्सतीति अत्थो. इतो परं यक्खो पेतोति अत्तभावनानत्तवसेन अनुयोगनानत्तं वेदितब्बं.
८२. खत्तियोतिआदीनि जातिवसेन चेव अङ्गवेकल्लादिवसेन च वुत्तानि.
८७. पुन न वत्तब्बन्ति परवादिना पुट्ठो इधट्ठकस्स उपपत्तिवसेन परलोकस्स गमनाभावतो पटिञ्ञा सकवादिस्स पुन सोतापन्नस्स भवन्तरेपि सोतापन्नभावाविजहनतो दुतियपटिञ्ञापि तस्सेव. हञ्चीतिआदिवचनं परवादिस्स.
८८. पुन देवलोके उपपन्नस्स मनुस्सत्ताभावदस्सनेन अनुयोगो सकवादिस्स.
८९. ततो परं अनञ्ञो अविगतोति एत्थ अनञ्ञोति सब्बाकारेन एकसदिसो. अविगतोति एकेनापि आकारेन अविगतोति अत्थो. न हेवन्ति देवलोके उपपन्नस्स मनुस्सभावाभावतो एवमाह.
९०. पुन दळ्हं कत्वा अनुयुत्तो ‘‘स्वेव पुग्गलो सन्धावती’’ति लद्धिया अनुजानाति. हत्थच्छिन्नोतिआदि आकारविगमनदस्सनेन अविगतो सन्धावतीति लद्धिभिन्दनत्थं वुत्तं. तत्थ अळच्छिन्नोति यस्स अङ्गुट्ठका छिन्ना. कण्डरच्छिन्नोति यस्स महान्हारू छिन्ना.
९१. सरूपोतिआदीसु पठमे पञ्हे इमिना रूपकायेन सद्धिं अगमनं सन्धाय पटिक्खिपति. दुतिये अन्तराभवपुग्गलं सन्धाय पटिजानाति. सो हि तस्स लद्धिया सरूपोव गन्त्वा मातुकुच्छिं पविसति. अथस्स तं रूपं भिज्जति. तं जीवन्ति येन रूपसङ्खातेन सरीरेन सद्धिं गच्छति, किमस्स तदेव जीवं तं सरीरन्ति पुच्छति. परवादी इध सरीरनिक्खेपा सुत्तविरोधा च पटिक्खिपति.
सवेदनोतिआदीसु असञ्ञूपपत्तिं सन्धाय पटिक्खिपति, तदञ्ञं उपपत्तिं सन्धाय पटिजानाति. तं जीवन्ति येन वेदनादिसङ्खातेन सरीरेन सद्धिं गच्छति. किमस्स तदेव जीवं तं सरीरन्ति पुच्छति. तं जीवं तं सरीरं, अञ्ञं जीवं अञ्ञं सरीरन्ति एतिस्सा हि लद्धिया पञ्चपि खन्धा सरीरन्ति अधिप्पेता. परवादी सुत्तविरोधा पटिक्खिपति.
९२. अरूपोतिआदीसु पठमे पञ्हे अन्तराभवं सन्धाय पटिक्खिपति. दुतिये अरूपा रूपं उपपज्जमानं सन्धाय पटिजानाति. अञ्ञं, जीवन्ति यं रूपसङ्खातं सरीरं पहाय अरूपो सन्धावति, किं ते तं सरीरं अञ्ञं, अञ्ञं जीवन्ति पुच्छति. इतरो सुत्तविरोधा पटिक्खिपति.
अवेदनोतिआदीसु सञ्ञीभवं सन्धाय पटिक्खिपति, तदञ्ञं उपपत्तिं सन्धाय पटिजानाति. अञ्ञं जीवन्ति यं वेदनादिसङ्खातं सरीरं पहाय अवेदनो अविञ्ञाणो सन्धावति, किं ते तं अञ्ञं सरीरं, अञ्ञं जीवन्ति पुच्छति. इतरो सुत्तविरोधा पटिक्खिपति.
९३. रूपं सन्धावतीतिआदीसु ये रूपादयो खन्धे उपादाय पुग्गलं पञ्ञपेति, किं ते तस्मिं पुग्गले सन्धावन्ते तम्पि रूपं सन्धावतीति पुच्छति. परवादी ‘‘अविज्जानीवरणानं सत्तानं तण्हासंयोजनानं सन्धावतं संसरत’’न्ति सत्तस्सेव सन्धावनवचनतो पटिक्खिपति. पुन पुट्ठो यस्मा रूपादिधम्मे विना पुग्गलो नत्थि, तस्मा तस्मिं सन्धावन्ते तेनपि रूपेन सन्धावितब्बन्ति सञ्ञाय पटिजानाति. वेदनादीसुपि एसेव नयो.
९४. रूपं न सन्धावतीतिआदीसु यस्मा ते रूपं पुग्गलो न होति, स्वेव च सन्धावतीति वदेसि, तस्मा तं पुच्छामि, किं ते रूपं न सन्धावतीति अत्थो. इतरो पुग्गले सन्धावन्ते न सक्का तस्स उपादानभूतेन रूपेन सन्धावितुन्ति सञ्ञाय पटिक्खिपति. पुन पुट्ठो सत्तानञ्ञेव सन्धावनवचनतो पटिजानाति. सेसमेत्थ उत्तानमेव.
गाथानं पन अयमत्थो – आयस्मतो मतेन रुक्खं उपादाय छाया विय, इन्धनं उपादाय अग्गि विय च, खन्धे उपादाय पुग्गलो; रूपादीनं सन्धावने असति तेसु खन्धेसु भिज्जमानेसु सो तव पुग्गलो भिज्जति चे, एवं सन्ते उच्छेदा भवति दिट्ठि, उच्छेददिट्ठि ते आपज्जति. कतरा या बुद्धेन विवज्जिता अकुसलदिट्ठि. या पन ‘‘उच्छेदवादी समणो गोतमो’’ति परियायभासिता, न तं वदामाति दस्सेति. अथापि तेसु खन्धेसु भिज्जमानेसु सो पुग्गलो न भिज्जति, एवं सन्ते सस्सतो पुग्गलो होति. ततो सो निब्बानेन समसमो आपज्जति. समसमोति अतिविय समो, समेन वा समो, समभावेनेव समो. यथेव निब्बानं नुप्पज्जति न भिज्जति, एवं ते पुग्गलोपि तेन समसमोति.
गतिपरिवत्तनमुखेन चुतिपटिसन्धानुयोगो निट्ठितो.
अनुयोगवण्णना.