९. वचनसोधनवण्णना

५५-५९. इदानि वचनसोधनं होति. तत्थ यदेतं पुग्गलो उपलब्भतीति वचनं, तं सोधेतुं पुग्गलो उपलब्भति, उपलब्भति पुग्गलोति. पुच्छा सकवादिस्स. तस्सत्थो – यदेतं पुग्गलो उपलब्भतीति पदद्वयं, तं एकत्थं वा भवेय्य नानत्थं वा. यदि ताव नानत्थं, यथा अञ्ञं रूपं, अञ्ञा वेदना, एवं अञ्ञो पुग्गलो, अञ्ञो उपलब्भतीति आपज्जति. अथेकत्थं, यथा यं चित्तं तं मनो, एवं स्वेव पुग्गलो, सो उपलब्भतीति आपज्जति. तेन तं वदामि ‘‘यदि ते यो पुग्गलो, सो उपलब्भति, एवं सन्ते यो यो उपलब्भति, सो सो पुग्गलोति आपज्जति, किं सम्पटिच्छसि एत’’न्ति? ततो पुग्गलवादी यस्मा पुग्गलस्स उपलब्भतं इच्छति, न उपलब्भमानानम्पि रूपादीनं पुग्गलभावं, तस्मा पुग्गलो उपलब्भति, उपलब्भति के हि चि पुग्गलो के हि चि न पुग्गलोतिआदिमाह. तस्सत्थो – मम पुग्गलो अत्थि पुग्गलोति सत्थु वचनतो उपलब्भति. यो पन उपलब्भति, न सो सब्बो पुग्गलो, अथ खो के हि चि पुग्गलो के हि चि न पुग्गलोति. तत्थ को-कारत्थे के-कारो, हि-कारो च निपातमत्तो. कोचि पुग्गलो, कोचि न पुग्गलोति अयं पनेत्थ अत्थो. इदं वुत्तं होति – पुग्गलोपि हि रूपादीसुपि यो कोचि धम्मो उपलब्भतियेव, तत्थ पुग्गलोव पुग्गलो. रूपादीसु पन कोचिपि न पुग्गलोति. ततो तं सकवादी आह – पुग्गलो के हि चि उपलब्भति के हि चि न उपलब्भतीति. तस्सत्थो – पुग्गलो उपलब्भतीति पदद्वयस्स अत्थतो एकत्ते यदि उपलब्भतीति अनुञ्ञातो धम्मो पुग्गलतो अनञ्ञोपि कोचि पुग्गलो कोचि न पुग्गलो, पुग्गलोपि ते कोचि उपलब्भति, कोचि न उपलब्भतीति आपज्जति, किं सम्पटिच्छसि एतन्ति? सो पुग्गलस्स अनुपलद्धिं अनिच्छन्तो न हेवन्ति पटिक्खिपति. इतो परं ‘‘आजानाहि निग्गह’’न्तिआदि सब्बं सङ्खित्तं. वित्थारतो पन वेदितब्बं. पुग्गलो सच्चिकट्ठोतिआदीसुपि एसेव नयो. सब्बानि हेतानि उपलब्भतिवेवचनानेव, अपिच यस्मा ‘‘पुग्गलो उपलब्भतिसच्चिकट्ठपरमत्थेना’’ति अयं पुग्गलवादिनो पटिञ्ञा, तस्मास्स यथेव पुग्गलो उपलब्भतीति लद्धि, एवमेवं पुग्गलो सच्चिकट्ठोतिपि आपज्जति. या पनस्स पुग्गलो अत्थीति लद्धि, तस्सा विज्जमानोतिवेवचनमेव, तस्मा सब्बानिपेतानि वचनानि सोधितानि.

६०. तत्थ यं अवसाने ‘‘पुग्गलो अत्थि, अत्थि न सब्बो पुग्गलो’’तिआदि वुत्तं, तत्रायमधिप्पायो – यञ्हेतं परवादिना ‘‘पुग्गलो अत्थि, अत्थि केहिचि पुग्गलो, केहिचि न पुग्गलो’’ति वुत्तं, तं यस्मा अत्थतो पुग्गलो अत्थि, अत्थि न सब्बो पुग्गलोति एत्तकं होति, तस्मा नं सकवादी सम्पटिच्छापेत्वा इदानि नं एवं अनुयुञ्जति. तया हि ‘‘अत्थि पुग्गलो अत्तहिताय पटिपन्नो’’ति वचनमत्तं निस्साय ‘‘पुग्गलो अत्थी’’ति लद्धि गहिता, यथा च भगवता एतं वुत्तं, तथा ‘‘सुञ्ञतो लोकं अवेक्खस्सु, मोघराजा, सदा सतो’’तिआदिना (सु. नि. ११२५) नयेन ‘‘नत्थी’’तिपि वुत्तं, तस्मा यथेव ते ‘‘पुग्गलो अत्थि, अत्थि न सब्बो पुग्गलो’’ति लद्धि, तथा पुग्गलो नत्थि, नत्थि न सब्बो पुग्गलोतिपि आपज्जति, किं एतं सम्पटिच्छसीति? अथ नं असम्पटिच्छन्तो न हेवाति पटिक्खिपति. सेसमेत्थ निग्गहादिविधानं वुत्तनयेनेव वेदितब्बन्ति.

वचनसोधनवण्णना निट्ठिता.