७. चतुक्कनयसंसन्दनवण्णना
४६-५२. इदानि यं सच्चिकट्ठपरमत्थेन उपलब्भति, तेन यस्मा रूपादीसु सत्तपञ्ञासाय सच्चिकट्ठपरमत्थेसु अञ्ञतरेन भवितब्बं; रूपादिनिस्सितेन वा, अञ्ञत्र वा रूपादीहि, रूपादीनं वा निस्सयेन, तस्मा इमिना चतुक्कनयेन सच्चिकट्ठसंसन्दनं आरद्धं. तत्थ रूपं पुग्गलोति अनुयोगो सकवादिस्स, उच्छेददिट्ठिभयेन न हेवाति पटिक्खेपो परवादिस्स, निग्गहारोपनं सकवादिस्स. किं पनेतं युत्तं, ननु रूपं वेदनाति वुत्तम्पि पटिक्खिपितब्बमेवाति? आम पटिक्खिपितब्बं. तं पन रूपतो वेदनाय अञ्ञसभावसब्भावतो, न अञ्ञत्ताभावतो. अयञ्च रूपादीसु एकधम्मतोपि पुग्गलस्स अञ्ञत्तं न इच्छति, तस्मा युत्तं. अयञ्च अनुयोगो रूपं पुग्गलो…पे… अञ्ञाताविन्द्रियं पुग्गलोति सकलं परमत्थसच्चं सन्धाय आरद्धो. सकलं पन पच्चत्तलक्खणवसेन एकतो वत्तुं न सक्काति तन्तिवसेन अनुयोगलक्खणमत्तमेतं ठपितं. तेन विञ्ञू अत्थं विभावेन्ति. वादकामेन पन इमं लक्खणं गहेत्वा यथा यथा परवादिस्स ओकासो न होति, तथा तथा वत्तब्बं. इति तन्तिवसेन अनुयोगलक्खणस्स ठपितत्तापि युत्तमेव. इमिना नयेन सब्बानुयोगेसु अत्थो वेदितब्बो.
अयं पन विसेसो – रूपस्मिं पुग्गलोतिआदीसु यथा एकं महाभूतं निस्साय तयो महाभूता, वत्थुरूपं निस्साय विञ्ञाणं रूपस्मिन्ति वत्तुं वट्टति, किं ते एवं रूपस्मिं पुग्गलो? यथा च सभागविनिब्भोगतो वेदनादयो सब्बधम्मा, अरूपा वा पन चत्तारो खन्धा, निब्बानमेव वा ‘‘अञ्ञत्र रूपा’’ति वत्तुं वट्टति, किं ते एवं पुग्गलो? यथा च चित्तसमुट्ठानानं रूपानं निस्सयवसेन ‘‘वेदनाय रूपं…पे… विञ्ञाणस्मिं रूप’’न्ति वत्तुं वट्टति, किं ते एवं पुग्गलोति? सब्बानुयोगेसु पन उच्छेददिट्ठिभयेन चेव समयविरोधेन च पटिक्खेपो परवादिस्स. सेसमेत्थ अत्थतो पाकटमेव. धम्मतो पनेत्थ सत्तपञ्ञासाय सच्चिकट्ठेसु एकेकस्मिं चत्तारि चत्तारि कत्वा निग्गहवसेन अट्ठवीसाधिकानि द्वे पञ्चकसतानि दस्सितानि. परवादीपक्खेपि पटिकम्मवसेन तत्तकानेव. या पनेत्थ अत्थि पुग्गलोति वुत्ते सकवादिस्स पटिञ्ञा, सा सुत्ते आगतेन सम्मुतिवसेन. यो रूपं पुग्गलोतिआदीसु पटिक्खेपो, सो सक्कायदिट्ठिपञ्हस्स ठपनीयत्ता. परवादिस्स पटिकम्मं छलवसेनेवाति.
चतुक्कनयसंसन्दनं.
निट्ठिता च संसन्दनकथा.