१. अनुलोमपच्चनीकवण्णना
१. तत्थ पुग्गलो उपलब्भति सच्चिकट्ठपरमत्थेनाति अयं पुच्छा. आमन्ताति अयं पटिजानना. कस्स पनायं पुच्छा, कस्स पटिजाननाति? असुकस्साति न वत्तब्बा. भगवता हि इमस्मिं पकरणे नानप्पकारानं लद्धीनं विसोधनत्थं तन्तिवसेन मातिका ठपिता. सा थेरेन सत्थारा दिन्ननये ठत्वा तन्तिवसेन विभत्ता. न हि थेरो यत्तका एत्थ वादमग्गा दस्सिता, तत्तकेहि वादीहि सद्धिं वादेन विग्गाहिककथं कथेसि. एवं सन्तेपि पन तासं तासं कथानं अत्थस्स सुखावधारणत्थं सकवादीपुच्छा, परवादीपुच्छा, सकवादीपटिञ्ञा, परवादीपटिञ्ञाति एवं विभागं दस्सेत्वाव अत्थवण्णनं करिस्साम.
पुग्गलो उपलब्भति सच्चिकट्ठपरमत्थेनाति हि अयं सकवादीपुच्छा. ताय ‘‘ये अत्थि पुग्गलोति एवंलद्धिका पुग्गलवादिनो, ते एवं पुच्छितब्बा’’ति दीपेति. के पन पुग्गलवादिनोति? सासने वज्जिपुत्तका चेव समितिया च बहिद्धा च बहू अञ्ञतित्थिया. तत्थ पुग्गलोति अत्ता, सत्तो जीवो. उपलब्भतीति पञ्ञाय उपगन्त्वा लब्भति, ञायतीति अत्थो. सच्चिकट्ठपरमत्थेनाति एत्थ सच्चिकट्ठोति मायामरीचिआदयो विय अभूताकारेन अग्गहेतब्बो भूतट्ठो. परमत्थोति अनुस्सवादिवसेन अग्गहेतब्बो उत्तमत्थो. उभयेनापि यो परतो ‘‘पुग्गलो उपलब्भति सच्चिकट्ठपरमत्थेन, रूपञ्च उपलब्भती’’तिआदिना खन्धायतनधातुइन्द्रियवसेन सत्तपञ्ञासविधो धम्मप्पभेदो दस्सितो. यथा सो भूतेन सभावट्ठेन उपलब्भति, एवं तव पुग्गलो उपलब्भतीति पुच्छति. परवादी आमन्ताति पटिजानाति. पटिजाननञ्हि कत्थचि ‘‘आम, भन्ते’’ति आगच्छति, कत्थचि ‘‘आमो’’ति पटिजाननं आगच्छति. इध पन ‘‘आमन्ता’’ति आगतं. तत्रायं अधिप्पायो – सो हि यं तं परतो वुत्तं भगवता – ‘‘अत्थि पुग्गलो अत्तहिताय पटिपन्नो’’ति सुत्तं आगतं, तं गहेत्वा यस्मा पन भगवा सच्चवादी न विसंवादनपुरेक्खारो वाचं भासति, नापि अनुस्सवादिवसेन धम्मं देसेति, सदेवकं पन लोकं सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा पवेदेति, तस्मा यो तेन वुत्तो ‘‘अत्थि पुग्गलो अत्तहिताय पटिपन्नो’’ति, सो सच्चिकट्ठपरमत्थेनेव अत्थीति लद्धिं गहेत्वा ‘‘आमन्ता’’ति पटिजानाति.
अथस्स तादिसस्स लेसवचनस्स छलवादस्स ओकासं अददमानो सकवादी यो सच्चिकट्ठोतिआदिमाह. तत्रायं अधिप्पायो – य्वायं परतो ‘‘सप्पच्चयो अप्पच्चयो, सङ्खतो असङ्खतो, सस्सतो, असस्सतो सनिमित्तो अनिमित्तो’’ति एवं परिदीपितो रूपादिसत्तपञ्ञासविधो धम्मप्पभेदो आगतो; न सम्मुतिसच्चवसेन, नापि अनुस्सवादिवसेन गहेतब्बो. अत्तनो पन भूतताय एव सच्चिकट्ठो, अत्तपच्चक्खताय च परमत्थो. तं सन्धायाह – ‘‘यो सच्चिकट्ठो परमत्थो, ततो सो पुग्गलो उपलब्भति सच्चिकट्ठपरमत्थेना’’ति.
ततोति करणवचनमेतं, तस्मा तेन सच्चिकट्ठपरमत्थेन सो पुग्गलो उपलब्भतीति अयमेत्थ अत्थो. इदं वुत्तं होति – रुप्पनादिभेदेन वा सप्पच्चयादिभेदेन वा आकारेन यो सच्चिकट्ठपरमत्थो उपलब्भति, किं ते पुग्गलोपि तेनाकारेन उपलब्भतीति? न हेवं वत्तब्बेति अवजानना परवादिस्स. सो हि तथारूपं पुग्गलं अनिच्छन्तो अवजानाति. तत्रायं पदच्छेदो – ‘न हि एवं वत्तब्बे’ति, न हि एवन्तिपि वट्टति. द्विन्नम्पि एवं न वत्तब्बोति अत्थो.
आजानाहि निग्गहन्ति सकवादिवचनं. यस्मा ते पुरिमाय वत्तब्बपटिञ्ञाय पच्छिमा नवत्तब्बपटिञ्ञा, पच्छिमाय च पुरिमा न सन्धियति, तस्मापि निग्गहं पत्तो. तं निग्गहं दोसं अपराधं सम्पटिच्छाहीति अत्थो. एवं निग्गहं आजानापेत्वा इदानि तं ठपनाय चेव अनुलोमपटिलोमतो पापनारोपनानञ्च वसेन पाकटं करोन्तो हञ्चि पुग्गलोतिआदिमाह. तत्थ हञ्चि पुग्गलो उपलब्भतीति यदि पुग्गलो उपलब्भति, सचे पुग्गलो उपलब्भति सच्चिकट्ठपरमत्थेनाति अत्थो. अयं ताव परवादीपक्खस्स ठपनतो निग्गहपापनारोपनानं लक्खणभूता अनुलोमठपना नाम. तेन वत रेतिआदि अनुलोमपक्खे निग्गहस्स पापितत्ता अनुलोमपापना नाम. तत्थ तेनाति कारणवचनं. वताति ओकप्पनवचनं. रेति आमन्तनवचनं. इदं वुत्तं होति – तेन, रे वत्तब्बे वत, रे हम्भो, भद्रमुख, तेन कारणेन वत्तब्बोयेवाति. यं तत्थ वदेसीतिआदि अनुलोमपक्खे निग्गहस्स आरोपितत्ता अनुलोमरोपना नाम. यं तस्स परियोसाने मिच्छातिपदं तस्स पुरतो इदं ते’ति आहरितब्बं. इदं ते मिच्छाति अयञ्हेत्थ अत्थो. परतो च पाळियं एतं आगतमेव.
नो चे पन वत्तब्बेतिआदि ‘‘न हेवं वत्तब्बे’’ति पटिक्खित्तपक्खस्स ठपितत्ता पटिलोमतो निग्गहपापनारोपनानं लक्खणभूता पटिलोमठपना नाम. नो च वत रेतिआदि पटिलोमपक्खे निग्गहस्स पापितत्ता पटिलोमपापना नाम. पुन यं तत्थ वदेसीतिआदि पटिलोमपक्खे निग्गहस्स आरोपितत्ता पटिलोमरोपना नाम. इधापि परियोसाने मिच्छातिपदस्स पुरतो इदं तेति आहरितब्बमेव. परतोपि एवरूपेसु ठानेसु एसेव नयो.
तत्रायं आदितो पट्ठाय सङ्खेपत्थो – यदि पुग्गलो उपलब्भति सच्चिकट्ठपरमत्थेन, तेन वत भो सो उपलब्भतीति वत्तब्बो. यं पन तत्थ वदेसि ‘‘वत्तब्बो खो पुरिमपञ्हे ‘सच्चिकट्ठपरमत्थेन उपलब्भती’ति, नो च वत्तब्बो दुतियपञ्हे ‘ततो सो पुग्गलो उपलब्भती’’’ति, इदं ते मिच्छाति एवं ताव अनुलोमतो ठपनापापनारोपना होन्ति. अथ न वत्तब्बो दुतियपञ्हे ‘‘ततो सो उपलब्भती’’ति, पुरिमपञ्हेपि न वत्तब्बोव. यं पनेत्थ वदेसि ‘‘वत्तब्बो खो पुरिमपञ्हे ‘सच्चिकट्ठपरमत्थेन उपलब्भती’ति, नो च वत्तब्बो दुतियपञ्हे ‘ततो सो पुग्गलो उपलब्भती’’’ति, इदं ते मिच्छाति एवं पटिलोमतो ठपनापापनारोपना होन्ति. एवमेतं निग्गहस्स च अनुलोमपटिलोमतो चतुन्नं पापनारोपनानञ्च वुत्तत्ता उपलब्भतीतिआदिकं अनुलोमपञ्चकं नाम. एत्थ च किञ्चापि अनुलोमतो पापनारोपनाहि एको, पटिलोमतो पापनारोपनाहि एकोति द्वे निग्गहा कता. ‘आजानाहि निग्गह’न्ति एतस्सेव पनेत्थ पुग्गलो उपलब्भतीति पठमं वादं निस्साय पठमस्स निग्गहस्स द्वीहाकारेहि आरोपितत्ता एकोवायं निग्गहोति पठमो निग्गहो.
२. इदानि पच्चनीकनयो होति. तत्थ पुच्छा परवादिस्स. सो हि ‘‘अत्थि पुग्गलो अत्तहिताय पटिपन्नो’’ति गहितत्ता ‘‘नुपलब्भती’’ति असम्पटिच्छन्तो एवं पुच्छति. सकवादी यथा रूपादिधम्मा उपलब्भन्ति, एवं अनुपलब्भनीयतो आमन्ताति पटिजानाति. पुन इतरो अत्तना अधिप्पेतं सच्चिकट्ठंयेव सन्धाय यो सच्चिकट्ठोतिआदिमाह. सम्मुतिसच्चपरमत्थसच्चानि वा एकतो कत्वापि एवमाह. सकवादी ‘पुग्गलो’ति उपादापञ्ञत्तिसब्भावतोपि द्विन्नं सच्चानं एकतो कत्वा पुच्छितत्तापि न हेवन्ति पटिक्खिपति.
इदानि किञ्चापि तेन पठमं परमत्थसच्चवसेन नुपलब्भनीयता सम्पटिच्छिता, पच्छा सम्मुतिसच्चवसेन वोमिस्सकवसेन वा पटिक्खित्ता. परवादी पन ‘नुपलब्भती’ति वचनसामञ्ञमत्तं छलवादं निस्साय यं तया पठमं पटिञ्ञातं, तं पच्छा पटिक्खित्तन्ति भण्डनस्स पटिभण्डनं विय अत्तनो कतस्स निग्गहकम्मस्स पटिकम्मं करोन्तो आजानाहि पटिकम्मन्ति आह. इदानि यथास्स अनुलोमपञ्चके सकवादिना वादट्ठपनं कत्वा अनुलोमपटिलोमतो पापनारोपनाहि निग्गहो पाकटो कतो, एवं पटिकम्मं पाकटं करोन्तो हञ्चि पुग्गलोतिआदिमाह. तं हेट्ठा वुत्तनयेनेव अत्थतो वेदितब्बं. यस्मा पनेत्थ ठपना नाम परवादीपक्खस्स ठपनतो ‘‘अयं तव दोसो’’ति दस्सेतुं ठपनमत्तमेव होति, न निग्गहस्स वा पटिकम्मस्स वा पाकटभावकरणं, पापनारोपनाहि पनस्स पाकटकरणं होति. तस्मा इदं अनुलोमपटिलोमतो पापनारोपनानं वसेन चतूहाकारेहि. पटिकम्मस्स कतत्ता पटिकम्मचतुक्कं नामाति एकं चतुक्कं वेदितब्बं.
३. एवं पटिकम्मं कत्वा इदानि य्वास्स अनुलोमपञ्चके सकवादिना निग्गहो कतो, तस्स तमेव छलवादं निस्साय दुक्कटभावं दस्सेन्तो त्वञ्चे पन मञ्ञसीतिआदिमाह. तत्थ त्वं चे पन मञ्ञसीति यदि त्वं मञ्ञसि. वत्तब्बे खोति इदं पच्चनीके आमन्ताति पटिञ्ञं सन्धाय वुत्तं. नो च वत्तब्बेति इदं पन न हेवाति अवजाननं सन्धाय वुत्तं. तेन तव तत्थाति तेन कारणेन त्वंयेव तस्मिं नुपलब्भतीति पक्खे – ‘‘हेवं पटिजानन्तन्ति आमन्ता’’ति एवं पटिजानन्तो. हेवं निग्गहेतब्बेति पुन न हेवाति अवजानन्तो एवं निग्गहेतब्बो. अथ तं निग्गण्हामाति अथेवं निग्गहारहं तं निग्गण्हाम. सुनिग्गहितो च होसीति सकेन मतेन निग्गहितत्ता सुनिग्गहितो च भवसि.
एवमस्स निग्गहेतब्बभावं दस्सेत्वा इदानि तं निग्गण्हन्तो हञ्चीतिआदिमाह. तत्थ ठपनापापनारोपना हेट्ठा वुत्तनयेनेव वेदितब्बा. परियोसाने पन इदं ते मिच्छाति इदं तव वचनं मिच्छा होतीति अत्थो. इदं छलवादेन चतूहि आकारेहि निग्गहस्स कतत्ता निग्गहचतुक्कं नाम.
४. एवं निग्गहं कत्वापि इदानि ‘‘यदि अयं मया तव मतेन कतो निग्गहो दुन्निग्गहो, यो मम तया हेट्ठा अनुलोमपञ्चके कतो निग्गहो, सोपि दुन्निग्गहो’’ति दस्सेन्तो एसे चे दुन्निग्गहितेतिआदिमाह. तत्थ एसे चे दुन्निग्गहितेति एसो चे तव वादो मया दुन्निग्गहितो. अथ वा एसो चे तव मया कतो निग्गहो दुन्निग्गहो. हेवमेवं तत्थ दक्खाति तत्थापि तया मम हेट्ठा कते निग्गहे एवमेवं पस्स. इदानि य्वास्स हेट्ठा सकवादिना निग्गहो कतो, तं ‘‘वत्तब्बे खो’’तिआदिवचनेन दस्सेत्वा पुन तं निग्गहं अनिग्गहभावं उपनेन्तो नो च मयं तयातिआदिमाह. तत्थ नो च मयं तया तत्थ हेताय पटिञ्ञायातिआदीसु अयमत्थो – यस्मा सो तया मम कतो निग्गहो दुन्निग्गहो, तस्मा मयं तया तत्थ अनुलोमपञ्चके आमन्ताति एताय पटिञ्ञाय एवं पटिजानन्ता पुन न हेवाति पटिक्खेपे कतेपि ‘‘आजानाहि निग्गह’’न्ति एवं न निग्गहेतब्बोयेव. एवं अनिग्गहेतब्बम्पि मं निग्गण्हासि, ईदिसेन पन निग्गहेन दुन्निग्गहिता मयं होम.
इदानि यं निग्गहं सन्धाय ‘‘दुन्निग्गहिता च होमा’’ति अवोच, तं दस्सेतुं हञ्चि पुग्गलो…पे… इदं ते मिच्छातिआह. एवमिदं अनुलोमपटिलोमतो चतूहि पापनारोपनाहि निग्गहस्स उपनीतत्ता उपनयनचतुक्कं नाम होति.
५. इदानि ‘‘न हेवं निग्गहेतब्बे’’तिआदिकं निग्गमनचतुक्कं नाम होति. तत्थ न हेवं निग्गहेतब्बेति यथाहं तया निग्गहितो, न हि एवं निग्गहेतब्बो. एतस्स हि निग्गहस्स दुन्निग्गहभावो मया साधितो. तेन हीति तेन कारणेन, यस्मा एस निग्गहो दुन्निग्गहो, तस्मा यं मं निग्गण्हासि हञ्चि पुग्गलो…पे… इदं ते मिच्छाति, इदं निग्गण्हनं तव मिच्छाति अत्थो. तेन हि ये कते निग्गहेति येन कारणेन इदं मिच्छा, तेन कारणेन यो तया निग्गहो कतो, सो दुक्कटो. यं मया पटिकम्मं कतं, तदेव सुकतं. यापि चेसा पटिकम्मचतुक्कादिवसेन कथामग्गसम्पटिपादना कता, सापि सुकता. एवमेतं पुग्गलो उपलब्भतीतिआदिकस्स अनुलोमपञ्चकस्स नुपलब्भतीतिआदिकानं पटिकम्मनिग्गहोपनयननिग्गमनचतुक्कानं वसेन अनुलोमपच्चनीकपञ्चकं नाम निद्दिट्ठन्ति वेदितब्बं. एत्तावता सकवादिनो पुब्बपक्खे सति परवादिनो वचनसामञ्ञमत्तेन छलवादेन जयो होति.