४. इन्द्रियबद्धकथावण्णना
७८६-७८७. इदानि इन्द्रियबद्धकथा नाम होति. तत्थ दुविधं दुक्खं – इन्द्रियबद्धं, अनिन्द्रियबद्धञ्च. इन्द्रियबद्धं दुक्खवत्थुताय दुक्खं, अनिन्द्रियबद्धं उदयब्बयपटिपीळनट्ठेन ‘‘यदनिच्चं तं दुक्ख’’न्ति सङ्गहितत्ता दुक्खं. इमं विभागं अग्गहेत्वा ‘‘यस्स परिञ्ञाय भगवति ब्रह्मचरियं वुस्सति, तं इन्द्रियबद्धमेव दुक्खं, न इतर’’न्ति येसं लद्धि, सेय्यथापि हेतुवादानं, तेसं इतरस्सापि दुक्खभावं दस्सेतुं इन्द्रियबद्धञ्ञेवाति पुच्छा सकवादिस्स, पटिञ्ञा इतरस्स. अथ नं ‘‘यस्मा भगवता ‘यदनिच्चं तं दुक्ख’न्ति वुत्तं, तस्मा इन्द्रियबद्धेनेव तेन अनिच्चेन भवितब्ब’’न्ति चोदेतुं इन्द्रियबद्धञ्ञेव अनिच्चन्तिआदिमाह. ननु अनिन्द्रियबद्धं अनिच्चन्ति ननु पथवीपब्बतपासाणादि अनिन्द्रियबद्धम्पि अनिच्चन्ति अत्थो.
७८८. न वत्तब्बं इन्द्रियबद्धञ्ञेव दुक्खन्ति पञ्हे आमन्ताति पटिञ्ञा सकवादिस्स. अनिन्द्रियबद्धञ्हि दुक्खदोमनस्सानं आरम्मणं होति. उण्हकालस्मिञ्हि अग्गि सीतकाले च वातो दुक्खस्स आरम्मणं, निच्चम्पि भोगविनासादयो दोमनस्सस्स. तस्मा विनापि अनिच्चट्ठेन अनिन्द्रियबद्धं दुक्खन्ति वत्तब्बं. कम्मकिलेसेहि पन अनिब्बत्तत्ता दुक्खं अरियसच्चन्ति न वत्तब्बं, तथा मग्गेन अपरिञ्ञेय्यत्ता. यस्मा पन तिणकट्ठादिनिरोधो वा उतुबीजादिनिरोधो वा दुक्खनिरोधं अरियसच्चं नाम न होति, तस्मा इन्द्रियबद्धं दुक्खञ्चेव अरियसच्चञ्च, इतरं पन दुक्खमेवाति इदं नानत्तं दस्सेतुं पटिजानाति. यथा इन्द्रियबद्धस्सातिआदिवचनं इन्द्रियबद्धस्स परिञ्ञाय ब्रह्मचरियवासं परिञ्ञातस्स पुन अनुप्पत्तिं दीपेति. तेनेवेत्थ सकवादिना पटिक्खेपो कतो. ‘‘यदनिच्चं तं दुक्ख’’न्ति वचनेन पन सङ्गहितस्स अनिन्द्रियबद्धस्स दुक्खभावं पटिसेधेतुं न सक्काति, तस्मा असाधकन्ति.
इन्द्रियबद्धकथावण्णना.