अरूपावचरकुसलवण्णना
आकासानञ्चायतनं
२६५. इदानि अरूपावचरकुसलं दस्सेतुं पुन कतमे धम्मा कुसलातिआदि आरद्धं. तत्थ अरूपूपपत्तियाति अरूपभवो अरूपं, अरूपे उपपत्ति अरूपूपपत्ति, तस्सा अरूपूपपत्तिया. मग्गं भावेतीति उपायं हेतुं कारणं उप्पादेति वड्ढेति. सब्बसोति सब्बाकारेन. सब्बासं वा अनवसेसानन्ति अत्थो. रूपसञ्ञानन्ति सञ्ञासीसेन वुत्तरूपावचरज्झानानञ्चेव तदारम्मणानञ्च. रूपावचरज्झानम्पि हि रूपन्ति वुच्चति ‘रूपी रूपानि पस्सती’तिआदीसु (ध. स. २४८; दी. नि. २.१२९). तस्स आरम्मणम्पि ‘‘बहिद्धा रूपानि पस्सति सुवण्णदुब्बण्णानी’’तिआदीसु (ध. स. २४४-२४६; दी. नि. २.१७३); तस्मा इध रूपे सञ्ञा रूपसञ्ञाति एवं सञ्ञासीसेन वुत्तरूपावचरज्झानस्सेतं अधिवचनं. रूपं सञ्ञा अस्साति रूपसञ्ञं, रूपमस्स नामन्ति वुत्तं होति. एवं पथवीकसिणादिभेदस्स तदारम्मणस्स चेतं अधिवचनन्ति वेदितब्बं.
समतिक्कमाति विरागा निरोधा च. किं वुत्तं होति? एतासं कुसलविपाककिरियवसेन पञ्चदसन्नं झानसङ्खातानं रूपसञ्ञानं, एतेसञ्च पथवीकसिणादिवसेन अट्ठन्नं आरम्मणसङ्खातानं रूपसञ्ञानं, सब्बाकारेन अनवसेसानं वा विरागा च निरोधा च विरागहेतु चेव निरोधहेतु च आकासानञ्चायतनं उपसम्पज्ज विहरति. न हि सक्का सब्बसो अनतिक्कन्तरूपसञ्ञेन एतं उपसम्पज्ज विहरितुन्ति.
तत्थ यस्मा आरम्मणे अविरत्तस्स सञ्ञासमतिक्कमो न होति, समतिक्कन्तासु च सञ्ञासु आरम्मणं समतिक्कन्तमेव होति, तस्मा आरम्मणसमतिक्कमं अवत्वा ‘‘तत्थ कतमा रूपसञ्ञा? रूपावचरसमापत्तिं समापन्नस्स वा उपपन्नस्स वा दिट्ठधम्मसुखविहारिस्स वा सञ्ञा सञ्जानना सञ्जानितत्तं, इमा वुच्चन्ति रूपसञ्ञायो. इमा रूपसञ्ञायो अतिक्कन्तो होति, वीतिक्कन्तो, समतिक्कन्तो, तेन वुच्चति सब्बसो रूपसञ्ञानं समतिक्कमा’’ति (विभ. ६०२) एवं विभङ्गे सञ्ञानंयेव समतिक्कमो वुत्तो. यस्मा पन आरम्मणसमतिक्कमेन पत्तब्बा एता समापत्तियो, न एकस्मिंयेव आरम्मणे पठमज्झानादीनि विय, तस्मा अयं आरम्मणसमतिक्कमवसेनापि अत्थवण्णना कताति वेदितब्बा.
पटिघसञ्ञानं अत्थङ्गमाति चक्खादीनं वत्थूनं रूपादीनं आरम्मणानञ्च पटिघातेन समुप्पन्ना सञ्ञा पटिघसञ्ञा. रूपसञ्ञादीनं एतं अधिवचनं. यथाह – ‘‘तत्थ कतमा पटिघसञ्ञा? रूपसञ्ञा सद्दसञ्ञा गन्धसञ्ञा रससञ्ञा फोट्ठब्बसञ्ञा, इमा वुच्चन्ति पटिघसञ्ञायो’’ति (विभ. ६०३). तासं कुसलविपाकानं पञ्चन्नं अकुसलविपाकानं पञ्चन्नन्ति सब्बसो दसन्नम्पि पटिघसञ्ञानं अत्थङ्गमा पहाना असमुप्पादा अप्पवत्तिं कत्वाति वुत्तं होति.
कामञ्चेता पठमज्झानादीनि समापन्नस्सापि न सन्ति – न हि तस्मिं समये पञ्चद्वारवसेन चित्तं पवत्तति – एवं सन्तेपि, अञ्ञत्थ पहीनानं सुखदुक्खानं चतुत्थज्झाने विय, सक्कायदिट्ठादीनं ततियमग्गे विय च, इमस्मिं झाने उस्साहजननत्थं इमस्स झानस्स पसंसावसेन एतासं एत्थ वचनं वेदितब्बं. अथ वा किञ्चापि ता रूपावचरं समापन्नस्स न सन्ति, अथ खो न पहीनत्ता न सन्ति. न हि रूपविरागाय रूपावचरभावना संवत्तति, रूपायत्ता च एतासं पवत्ति. अयं पन भावना रूपविरागाय संवत्तति. तस्मा ता एत्थ पहीनाति वत्तुं वट्टति. न केवलञ्च वत्तुं, एकंसेनेव एवं धारेतुम्पि वट्टति. तासञ्हि इतो पुब्बे अप्पहीनत्तायेव पठमज्झानं समापन्नस्स ‘‘सद्दो कण्टको’’ति (अ. नि. १०.७२) वुत्तो भगवता. इध च पहीनत्तायेव अरूपसमापत्तीनं आनेञ्जता सन्तविमोक्खता च वुत्ता. आळारो च काळामो आरुप्पसमापन्नो पञ्चमत्तानि सकटसतानि निस्साय निस्साय अतिक्कन्तानि नेव अद्दस, न पन सद्दं अस्सोसीति (दी. नि. २.१९२).
नानत्तसञ्ञानं अमनसिकाराति नानत्ते गोचरे पवत्तानं सञ्ञानं नानत्तानं वा सञ्ञानं. यस्मा हि एता ‘‘तत्थ कतमा नानत्तसञ्ञा? असमापन्नस्स मनोधातुसमङ्गिस्स वा मनोविञ्ञाणधातुसमङ्गिस्स वा सञ्ञा सञ्जानना सञ्जानितत्तं, इमा वुच्चन्ति नानत्तसञ्ञायो’’ति (विभ. ६०४) एवं विभङ्गे विभजित्वा वुत्ता इध अधिप्पेता; असमापन्नस्स मनोधातुमनोविञ्ञाणधातुसङ्गहिता सञ्ञा रूपसद्दादिभेदे नानत्ते नानासभावे गोचरे पवत्तन्ति; यस्मा चेता अट्ठ कामावचरकुसलसञ्ञा, द्वादस अकुसलसञ्ञा, एकादस कामावचरकुसलविपाकसञ्ञा, द्वे अकुसलविपाकसञ्ञा, एकादस कामावचरकिरियसञ्ञाति एवं चतुचत्तालीसम्पि सञ्ञा नानत्ता नानासभावा अञ्ञमञ्ञं असदिसा, तस्मा नानत्तसञ्ञाति वुत्ता. तासं सब्बसो नानत्तसञ्ञानं अमनसिकारा अनावज्जना असमन्नाहारा अपच्चवेक्खणा. यस्मा ता नावज्जति, न मनसिकरोति, न पच्चवेक्खति, तस्माति वुत्तं होति.
यस्मा चेत्थ पुरिमा रूपसञ्ञा पटिघसञ्ञा च इमिना झानेन निब्बत्ते भवेपि न विज्जन्ति, पगेव तस्मिं भवे इमं झानं उपसम्पज्ज विहरणकाले, तस्मा तासं ‘समतिक्कमा अत्थङ्गमा’ति द्वेधापि अभावोयेव वुत्तो. नानत्तसञ्ञासु पन यस्मा अट्ठ कामावचरकुसलसञ्ञा, नव किरियासञ्ञा, दस अकुसलसञ्ञाति इमा सत्तवीसति सञ्ञा इमिना झानेन निब्बत्ते भवे विज्जन्ति, तस्मा तासं अमनसिकाराति वुत्तन्ति वेदितब्बं. तत्रापि हि इमं झानं उपसम्पज्ज विहरन्तो तासं अमनसिकारायेव उपसम्पज्ज विहरति. ता पन मनसिकरोन्तो असमापन्नो होतीति. सङ्खेपतो चेत्थ ‘रूपसञ्ञानं समतिक्कमा’ति इमिना सब्बरूपावचरधम्मानं पहानं वुत्तं. ‘पटिघसञ्ञानं अत्थङ्गमा नानत्तसञ्ञानं अमनसिकारा’ति इमिना सब्बेसं कामावचरचित्तचेतसिकानञ्च पहानं अमनसिकारो च वुत्तोति वेदितब्बो.
इति भगवा ‘पन्नरसन्नं रूपसञ्ञानं समतिक्कमेन, दसन्नं पटिघसञ्ञानं अत्थङ्गमेन, चतुचत्तालीसाय नानत्तसञ्ञानं अमनसिकारेना’ति तीहि पदेहि आकासानञ्चायतनसमापत्तिया वण्णं कथेसि. किं कारणाति चे सोतूनं उस्साहजननत्थञ्चेव पलोभनत्थञ्च. सचे हि केचि अपण्डिता वदेय्युं ‘सत्था आकासानञ्चायतनसमापत्तिं निब्बत्तेथाति वदति, को नु खो एताय निब्बत्तिताय अत्थो? को आनिसंसो’ति ते एवं वत्तुं मा लभन्तूति इमेहि आकारेहि समापत्तिया वण्णं कथेसि. तञ्हि नेसं सुत्वा एवं भविस्सति – ‘एवंसन्ता किर अयं समापत्ति, एवंपणीता, निब्बत्तेस्साम न’न्ति. अथस्स निब्बत्तनत्थाय उस्साहं करिस्सन्तीति.
पलोभनत्थञ्चापि नेसं एतिस्सा वण्णं कथेसि, विसकण्टकवाणिजो विय. विसकण्टकवाणिजो नाम गुळवाणिजो वुच्चति. सो किर गुळफाणितखण्डसक्करादीनि सकटेनादाय पच्चन्तगामं गन्त्वा ‘विसकण्टकं गण्हथ विसकण्टकं गण्हथा’ति उग्घोसेसि. तं सुत्वा गामिका ‘विसं नाम कक्खळं, यो नं खादति सो मरति, कण्टकोपि विज्झित्वा मारेति. उभोपेते कक्खळा, को एत्थ आनिसंसो’ति गेहद्वारानि थकेसुं, दारके च पलापेसुं. तं दिस्वा वाणिजो ‘अवोहारकुसला इमे गामिका, हन्द ने उपायेन गण्हापेमी’ति ‘अतिमधुरं गण्हथ अतिसादुं गण्हथ, गुळं फाणितं सक्करं समग्घं लब्भति, कूटमासककूटकहापणादीहिपि लब्भती’ति उग्घोसेसि. तं सुत्वा गामिका हट्ठपहट्ठा निग्गन्त्वा बहुम्पि मूलं दत्वा गहेसुं.
तत्थ वाणिजस्स ‘विसकण्टकं गण्हथा’ति उग्घोसनं विय भगवतो ‘आकासानञ्चायतनसमापत्तिं निब्बत्तेथा’ति वचनं. ‘उभोपेते कक्खळा, को एत्थ आनिसंसो’ति? गामिकानं चिन्तनं विय ‘भगवा आकासानञ्चायतनं निब्बत्तेथाति आह, को एत्थ आनिसंसो? नास्स गुणं जानामा’ति सोतूनं चिन्तनं. अथस्स वाणिजस्स ‘अतिमधुरं गण्हथा’तिआदिवचनं विय भगवतो रूपसञ्ञासमतिक्कमनादिकं आनिसंसप्पकासनं. इदञ्हि सुत्वा ते बहुम्पि मूलं दत्वा, गामिका विय गुळं, इमिना आनिसंसेन पलोभितचित्ता महन्तम्पि उस्साहं कत्वा इमं समापत्तिं निब्बत्तेस्सन्तीति उस्साहजननत्थं पलोभनत्थञ्च कथेसि.
आकासानञ्चायतनसञ्ञासहगतन्ति एत्थ नास्स अन्तोति अनन्तं. आकासं अनन्तं आकासानन्तं. आकासानन्तमेव आकासानञ्चं. तं आकासानञ्चं अधिट्ठानट्ठेन आयतनमस्स ससम्पयुत्तधम्मस्स झानस्स, देवानं देवायतनमिवाति आकासानञ्चायतनं. इति आकासानञ्चं च तं आयतनञ्चातिपि आकासानञ्चायतनं. कसिणुग्घाटिमाकासस्सेतं अधिवचनं. तस्मिं आकासानञ्चायतने अप्पनाप्पत्ताय सञ्ञाय सहगतं आकासानञ्चायतनसञ्ञासहगतं.
यथा पन अञ्ञत्थ ‘अनन्तो आकासो’ति (विभ. ५०८; दी. नि. २.१२९) वुत्तं, एवमिध अनन्तन्ति वा परित्तन्ति वा न गहितं. कस्मा? अनन्ते हि गहिते परित्तं न गय्हति, परित्ते गहिते अनन्तं न गय्हति. एवं सन्ते आरम्मणचतुक्कं न पूरति, देसना सोळसक्खत्तुका न होति. सम्मासम्बुद्धस्स च इमस्मिं ठाने देसनं सोळसक्खत्तुकं कातुं अज्झासयो, तस्मा अनन्तन्ति वा परित्तन्ति वा अवत्वा ‘आकासानञ्चायतनसञ्ञासहगत’न्ति आह. एवञ्हि सति उभयम्पि गहितमेव होति. आरम्मणचतुक्कं पूरति, देसना सोळसक्खत्तुका सम्पज्जति. अवसेसो पाळिअत्थो हेट्ठा वुत्तनयेनेव वेदितब्बो. रूपावचरचतुत्थज्झाननिकन्तिपरियादानदुक्खताय चेत्थ दुक्खा पटिपदा, परियादिन्ननिकन्तिकस्स अप्पनापरिवासदन्धताय दन्धाभिञ्ञा होति. विपरियायेन सुखा पटिपदा खिप्पाभिञ्ञा च वेदितब्बा. परित्तकसिणुग्घाटिमाकासे पन पवत्तं झानं परित्तारम्मणं विपुलकसिणुग्घाटिमाकासे पवत्तं अप्पमाणारम्मणन्ति वेदितब्बं. उपेक्खाब्रह्मविहारे विय च इधापि चतुत्थज्झानवसेन पञ्चवीसति एकका होन्ति. यथा चेत्थ एवं इतो परेसुपि. विसेसमत्तमेव पन तेसु वण्णयिस्साम.
विञ्ञाणञ्चायतनं
२६६. आकासानञ्चायतनं समतिक्कम्माति, एत्थ ताव पुब्बे वुत्तनयेन आकासानञ्चं आयतनमस्स अधिट्ठानट्ठेनाति झानम्पि आकासानञ्चायतनं. वुत्तनयेनेव आरम्मणम्पि. एवमेतं झानञ्च आरम्मणञ्चाति उभयम्पि अप्पवत्तिकरणेन च अमनसिकरणेन च समतिक्कमित्वाव यस्मा इदं विञ्ञाणञ्चायतनं उपसम्पज्ज विहातब्बं, तस्मा उभयम्पेतं एकज्झं कत्वा ‘आकासानञ्चायतनं समतिक्कम्मा’ति इदं वुत्तन्ति वेदितब्बं.
विञ्ञाणञ्चायतनसञ्ञासहगतन्ति, एत्थ पन अनन्तन्ति मनसिकातब्बवसेन नास्स अन्तोति अनन्तं. अनन्तमेव आनञ्चं. विञ्ञाणं आनञ्चं विञ्ञाणानञ्चन्ति अवत्वा विञ्ञाणञ्चन्ति वुत्तं. अयञ्हेत्थ रूळ्हीसद्दो. तदेव विञ्ञाणञ्चं अधिट्ठानट्ठेन इमाय सञ्ञाय आयतनन्ति विञ्ञाणञ्चायतनं. तस्मिं विञ्ञाणञ्चायतने पवत्ताय सञ्ञाय सहगतन्ति विञ्ञाणञ्चायतनसञ्ञासहगतं. आकासे पवत्तविञ्ञाणारम्मणस्स झानस्सेतं अधिवचनं. इध आकासानञ्चायतनसमापत्तिया निकन्तिपरियादानदुक्खताय दुक्खा पटिपदा, परियादिन्ननिकन्तिकस्स अप्पनापरिवासदन्धताय दन्धाभिञ्ञा. विपरियायेन सुखा पटिपदा खिप्पाभिञ्ञा च. परित्तकसिणुग्घाटिमाकासारम्मणं समापत्तिं आरब्भ पवत्तिया परित्तारम्मणता, विपरियायेन अप्पमाणारम्मणता वेदितब्बा. सेसं पुरिमसदिसमेव.
आकिञ्चञ्ञायतनं
२६७. विञ्ञाणञ्चायतनं समतिक्कम्माति एत्थापि पुब्बे वुत्तनयेनेव विञ्ञाणञ्च आयतनमस्स अधिट्ठानट्ठेनाति झानम्पि विञ्ञाणञ्चायतनं. वुत्तनयेनेव च आरम्मणम्पि. एवमेतं झानञ्च आरम्मणञ्चाति उभयम्पि अप्पवत्तिकरणेन च अमनसिकरणेन च समतिक्कमित्वाव यस्मा इदं आकिञ्चञ्ञायतनं उपसम्पज्ज विहातब्बं, तस्मा उभयम्पेतं एकज्झं कत्वा ‘विञ्ञाणञ्चायतनं समतिक्कम्मा’ति इदं वुत्तन्ति वेदितब्बं.
आकिञ्चञ्ञायतनसञ्ञासहगतन्ति एत्थ पन नास्स किञ्चनन्ति अकिञ्चनं; अन्तमसो भङ्गमत्तम्पि अस्स अवसिट्ठं नत्थीति वुत्तं होति. अकिञ्चनस्स भावो आकिञ्चञ्ञं. आकासानञ्चायतनविञ्ञाणापगमस्सेतं अधिवचनं. तं आकिञ्चञ्ञं अधिट्ठानट्ठेन इमिस्सा सञ्ञाय आयतनन्ति आकिञ्चञ्ञायतनं. तस्मिं आकिञ्चञ्ञायतने पवत्ताय सञ्ञाय सहगतन्ति आकिञ्चञ्ञायतनसञ्ञासहगतं. आकासे पवत्तितविञ्ञाणापगमारम्मणस्स झानस्सेतं अधिवचनं. इध विञ्ञाणञ्चायतनसमापत्तिया निकन्तिपरियादानदुक्खताय दुक्खा पटिपदा, परियादिन्ननिकन्तिकस्स अप्पना परिवासदन्धताय दन्धाभिञ्ञा. विपरियायेन सुखा पटिपदा खिप्पाभिञ्ञा च. परित्तकसिणुग्घाटिमाकासे पवत्तितविञ्ञाणापगमारम्मणताय परित्तारम्मणता, विपरियायेन अप्पमाणारम्मणता वेदितब्बा. सेसं पुरिमसदिसमेव.
नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं
आकिञ्चञ्ञायतनं समतिक्कम्माति एत्थापि पुब्बे वुत्तनयेनेव आकिञ्चञ्ञं आयतनमस्स अधिट्ठानट्ठेनाति झानम्पि आकिञ्चञ्ञायतनं. वुत्तनयेनेव आरम्मणम्पि. एवमेतं झानञ्च आरम्मणञ्चाति उभयम्पि अप्पवत्तिकरणेन च अमनसिकरणे च समतिक्कमित्वाव यस्मा इदं नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं उपसम्पज्ज विहातब्बं, तस्मा उभयम्पेतं एकज्झं कत्वा ‘आकिञ्चञ्ञायतनं समतिक्कम्मा’ति इदं वुत्तन्ति वेदितब्बं.
नेवसञ्ञानासञ्ञायतनसञ्ञासहगतन्ति एत्थ पन याय सञ्ञाय भावतो तं नेवसञ्ञानासञ्ञायतनन्ति वुच्चति, यथा पटिपन्नस्स सा सञ्ञा होति, तं ताव दस्सेतुं विभङ्गे ‘‘नेवसञ्ञीनासञ्ञी’’ति उद्धरित्वा ‘‘तञ्ञेव आकिञ्चञ्ञायतनं सन्ततो मनसिकरोति सङ्खारावसेससमापत्तिं भावेति, तेन वुच्चति नेवसञ्ञीनासञ्ञी’’ति (विभ. ६१९) वुत्तं. तत्थ ‘सन्ततो मनसिकरोती’ति ‘सन्ता वतायं समापत्ति, यत्र हि नाम नत्थिभावम्पि आरम्मणं करित्वा ठस्सती’ति एवं सन्तारम्मणताय नं ‘सन्ता’ति मनसिकरोति. सन्ततो चे मनसिकरोति, कथं समतिक्कमो होतीति? अनावज्जितुकामताय. सो हि किञ्चापि नं सन्ततो मनसिकरोति, अथ ख्वस्स ‘अहमेतं आवज्जिस्सामि समापज्जिस्सामि अधिट्ठहिस्सामि वुट्ठहिस्सामि पच्चवेक्खिस्सामी’ति एस आभोगो समन्नाहारो मनसिकारो न होति. कस्मा? आकिञ्चञ्ञायतनतो नेवसञ्ञानासञ्ञायतनस्स सन्ततरपणीततरताय.
यथा हि राजा महच्चराजानुभावेन हत्थिक्खन्धगतो नगरवीथियं विचरन्तो दन्तकारादयो सिप्पिके एकं वत्थं दळ्हं निवासेत्वा एकेन सीसं वेठेत्वा दन्तचुण्णादीहि समोकिण्णगत्ते अनेकानि दन्तविकतिआदीनि करोन्ते दिस्वा ‘अहो वत रे छेका आचरिया, ईदिसानिपि नाम सिप्पानि करिस्सन्ती’ति, एवं तेसं छेकताय तुस्सति, न चस्स एवं होति – ‘अहो वताहं रज्जं पहाय एवरूपो सिप्पिको भवेय्य’न्ति. तं किस्स हेतु? रज्जसिरिया महानिसंसताय. सो सिप्पिके समतिक्कमित्वाव गच्छति. एवमेवेस किञ्चापि तं समापत्तिं सन्ततो मनसिकरोति, अथ ख्वस्स ‘अहमेतं समापत्तिं आवज्जिस्सामि समापज्जिस्सामि अधिट्ठहिस्सामि वुट्ठहिस्सामि पच्चवेक्खिस्सामी’ति नेव एस आभोगो समन्नाहारो मनसिकारो होति. सो तं सन्ततो मनसि करोन्तो तं परमसुखुमं अप्पनाप्पत्तं सञ्ञं पापुणाति, याय ‘नेवसञ्ञीनासञ्ञी नाम होति, सङ्खारावसेससमापत्तिं भावेती’ति वुच्चति. ‘सङ्खारावसेससमापत्ति’न्ति अच्चन्तसुखुमभावप्पत्तसङ्खारं चतुत्थारुप्पसमापत्तिं.
इदानि यं तं एवं अधिगताय सञ्ञाय वसेन नेवसञ्ञानासञ्ञायतनन्ति वुच्चति, तं अत्थतो दस्सेतुं ‘‘नेवसञ्ञानासञ्ञायतनन्ति नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं समापन्नस्स वा, उपपन्नस्स वा, दिट्ठधम्मसुखविहारिस्स वा चित्तचेतसिका धम्मा’’ति (विभ. ६२०) वुत्तं. तेसु इध समापन्नस्स चित्तचेतसिका धम्मा अधिप्पेता.
वचनत्थो पनेत्थ – ओळारिकाय सञ्ञाय अभावतो, सुखुमाय च भावतो, नेवस्स ससम्पयुत्तधम्मस्स झानस्स सञ्ञा, नासञ्ञाति नेवसञ्ञानासञ्ञं. नेवसञ्ञानासञ्ञञ्च तं मनायतनधम्मायतनपरियापन्नत्ता आयतनञ्चाति नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं. अथ वा यायमेत्थ सञ्ञा, सा पटुसञ्ञाकिच्चं कातुं असमत्थताय नेवसञ्ञा, सङ्खारावसेससुखुमभावेन विज्जमानत्ता नासञ्ञाति नेवसञ्ञानासञ्ञा. नेवसञ्ञानासञ्ञा च सा सेसधम्मानं अधिट्ठानट्ठेन आयतनञ्चाति नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं.
न केवलञ्चेत्थ सञ्ञाव एदिसी, अथ खो वेदनापि नेववेदना नावेदना, चित्तम्पि नेवचित्तं नाचित्तं, फस्सोपि नेवफस्सो नाफस्सोति. एस नयो सेससम्पयुत्तधम्मेसु. सञ्ञासीसेन पनायं देसना कताति वेदितब्बा. पत्तमक्खनतेलप्पभुतीहि च उपमाहि एसमत्थो विभावेतब्बो – सामणेरो किर तेलेन पत्तं मक्खेत्वा ठपेसि. तं यागुपानकाले थेरो ‘पत्तमाहरा’ति आह. सो ‘पत्ते तेलमत्थि, भन्ते’ति आह. ततो ‘आहर, सामणेर, तेलं नाळिं पूरेस्सामी’ति वुत्ते ‘नत्थि, भन्ते, तेल’न्ति आह. तत्थ यथा अन्तोवुत्थत्ता यागुया सद्धिं अकप्पियट्ठेन तेलं अत्थीति होति, नाळिपूरणादीनं अभाववसेन नत्थीति होति, एवं सापि सञ्ञा पटुसञ्ञाकिच्चं कातुं असमत्थताय नेवसञ्ञा, सङ्खारावसेससुखुमभावेन विज्जमानत्ता नासञ्ञा होति.
किम्पनेत्थ सञ्ञाकिच्चन्ति? आरम्मणसञ्जाननञ्चेव विपस्सनाय च विसयभावं उपगन्त्वा निब्बिदाजननं. दहनकिच्चमिव हि सुखोदके तेजोधातु, सञ्जाननकिच्चम्पेसा पटुं कातुं न सक्कोति. सेससमापत्तीसु सञ्ञा विय विपस्सनाय विसयभावं उपगन्त्वा निब्बिदाजननम्पि कातुं न सक्कोति. अञ्ञेसु हि खन्धेसु अकताभिनिवेसो भिक्खु नेवसञ्ञानासञ्ञायतनक्खन्धे सम्मसित्वा निब्बिदं पत्तुं समत्थो नाम नत्थि. अपिच आयस्मा सारिपुत्तो, पकतिविपस्सको पन महापञ्ञो सारिपुत्तसदिसोव सक्कुणेय्य. सोपि ‘‘एवं किरिमे धम्मा अहुत्वा सम्भोन्ति, हुत्वा पटिवेन्ती’’ति (म. नि. ३.९५) एवं कलापसम्मसनवसेनेव, नो अनुपदधम्मविपस्सनावसेन. एवं सुखुमत्तं गता एसा समापत्ति.
यथा च पत्तमक्खनतेलूपमाय एवं मग्गुदकूपमायपि अयमत्थो विभावेतब्बो. मग्गपटिपन्नस्स किर थेरस्स पुरतो गच्छन्तो सामणेरो थोकमुदकं दिस्वा ‘उदकं, भन्ते, उपाहना ओमुञ्चथा’ति आह. ततो थेरेन ‘सचे उदकमत्थि, आहर न्हानसाटकं, न्हायिस्सामी’ति वुत्ते ‘नत्थि, भन्ते’ति आह. तत्थ यथा उपाहनतेमनमत्तट्ठेन उदकं अत्थीति होति, न्हानट्ठेन नत्थीति होति, एवम्पि सा पटुसञ्ञाकिच्चं कातुं असमत्थताय नेव सञ्ञा, सङ्खारावसेससुखुमभावेन विज्जमानत्ता नासञ्ञा होति. न केवलञ्च एताहेव, अञ्ञाहिपि अनुरूपाहि उपमाहि एस अत्थो विभावेतब्बो. इति इमाय नेवसञ्ञानासञ्ञायतने पवत्ताय सञ्ञाय नेवसञ्ञानासञ्ञायतनभूताय वा सञ्ञाय सहगतन्ति नेवसञ्ञानासञ्ञायतनसञ्ञासहगतं. आकिञ्चञ्ञायतनसमापत्तिआरम्मणस्स झानस्सेतं अधिवचनं.
इध आकिञ्चञ्ञायतनसमापत्तिया निकन्तिपरियादानदुक्खताय दुक्खा पटिपदा, परियादिन्ननिकन्तिकस्स अप्पनापरिवासदन्धताय दन्धाभिञ्ञा. विपरियायेन सुखा पटिपदा खिप्पाभिञ्ञा च. परित्तकसिणुग्घाटिमाकासे पवत्तितविञ्ञाणापगमारम्मणं समापत्तिं आरब्भ पवत्तिताय परित्तारम्मणता, विपरियायेन अप्पमाणारम्मणता वेदितब्बा. सेसं पुरिमसदिसमेव.
असदिसरूपो नाथो, आरुप्पं यं चतुब्बिधं आह;
तं इति ञत्वा तस्मिं, पकिण्णककथापि विञ्ञेय्या.
अरूपसमापत्तियो हि –
आरम्मणातिक्कमतो, चतस्सोपि भवन्तिमा;
अङ्गातिक्कममेतासं, न इच्छन्ति विभाविनो.
एतासु हि रूपनिमित्तातिक्कमतो पठमा, आकासातिक्कमतो दुतिया, आकासे पवत्तितविञ्ञाणातिक्कमतो ततिया, आकासे पवत्तितविञ्ञाणस्स अपगमातिक्कमतो चतुत्थाति सब्बथा ‘आरम्मणातिक्कमतो चतस्सोपि भवन्तिमा’ अरूपसमापत्तियोति वेदितब्बा. अङ्गातिक्कमं पन एतासं न इच्छन्ति पण्डिता. न हि रूपावचरसमापत्तीसु विय एतासु अङ्गातिक्कमो अत्थि. सब्बासुपि हि एतासु उपेक्खा चित्तेकग्गताति द्वे एव झानङ्गानि होन्ति. एवं सन्तेपि –
सुपणीततरा होन्ति, पच्छिमा पच्छिमा इध;
उपमा तत्थ विञ्ञेय्या, पासादतलसाटिका.
यथा हि चतुभूमकपासादस्स हेट्ठिमतले दिब्बनच्चगीतवादितसुरभिगन्धमालासादुरसपानभोजनसयनच्छादनादिवसेन पणीता पञ्च कामगुणा पच्चुपट्ठिता अस्सु, दुतिये ततो पणीततरा, ततिये ततो पणीततमा, चतुत्थे सब्बपणीता; तत्थ किञ्चापि तानि चत्तारिपि पासादतलानेव, नत्थि नेसं पासादतलभावेन विसेसो, पञ्चकामगुणसमिद्धिविसेसेन पन हेट्ठिमतो हेट्ठिमतो उपरिमं उपरिमं पणीततरं होति.
यथा च एकाय इत्थिया कन्तितथूलसण्हसण्हतरसण्हतमसुत्तानं चतुपलतिपलद्विपलएकपलसाटिका अस्सु, आयामेन वित्थारेन च समप्पमाणा; तत्थ किञ्चापि ता साटिका चतस्सोपि आयामतो च वित्थारतो च समप्पमाणा, नत्थि तासं पमाणतो विसेसो, सुखसम्फस्ससुखुमभावमहग्घभावेहि पन पुरिमाय पुरिमाय पच्छिमा पच्छिमा पणीततरा होन्ति, एवमेव किञ्चापि चतूसुपि एतासु उपेक्खा चित्तेकग्गताति एतानि द्वेयेव अङ्गानि होन्ति, अथ खो भावनाविसेसेन तेसं अङ्गानं पणीतपणीततरभावेन सुपणीततरा होन्ति पच्छिमा पच्छिमा इधाति वेदितब्बा. एवं अनुपुब्बेन पणीतपणीता चेता –
असुचिम्हि मण्डपे लग्गो, एको तं निस्सितो परो;
अञ्ञो बहि अनिस्साय, तं तं निस्साय चापरो.
ठितो चतूहि एतेहि, पुरिसेहि यथाक्कमं;
समानताय ञातब्बा, चतस्सोपि विभाविना. (विसुद्धि. १.२९१);
तत्रायमत्थयोजना – असुचिम्हि किर देसे एको मण्डपो. अथेको पुरिसो आगन्त्वा तं असुचिं जिगुच्छमानो तं मण्डपं हत्थेहि आलम्बित्वा तत्थ लग्गो, लग्गितो विय अट्ठासि. अथापरो आगन्त्वा तं मण्डपलग्गं पुरिसं निस्सितो. अथञ्ञो आगन्त्वा चिन्तेसि – ‘यो एस मण्डपे लग्गो, यो च तं निस्सितो, उभोपेते दुट्ठिता; धुवो च नेसं मण्डपपपाते पातो, हन्दाहं बहियेव तिट्ठामी’ति सो तन्निस्सितं अनिस्साय बहियेव अट्ठासि. अथापरो आगन्त्वा मण्डपलग्गस्स तन्निस्सितस्स च अखेमभावं चिन्तेत्वा बहिठितञ्च सुट्ठितोति मन्त्वा तं निस्साय अट्ठासि.
तत्थ असुचिम्हि देसे मण्डपो विय कसिणुग्घाटिमाकासं दट्ठब्बं. असुचिजिगुच्छाय मण्डपलग्गो पुरिसो विय रूपनिमित्तजिगुच्छाय आकासारम्मणं आकासानञ्चायतनं. मण्डपलग्गं पुरिसं निस्सितो विय आकासारम्मणं आकासानञ्चायतनं आरब्भ पवत्तं विञ्ञाणञ्चायतनं. तेसं द्विन्नम्पि अखेमभावं चिन्तेत्वा अनिस्साय तं मण्डपलग्गं, बहिठितो विय, आकासानञ्चायतनं आरम्मणं अकत्वा तदभावारम्मणं आकिञ्चञ्ञायतनं. मण्डपलग्गस्स तन्निस्सितस्स च अखेमतं चिन्तेत्वा बहिठितञ्च ‘सुट्ठितो’ति मन्त्वा तं निस्साय ठितो विय विञ्ञाणाभावसङ्खाते बहिपदेसे ठितं आकिञ्चञ्ञायतनं आरब्भ पवत्तं नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं दट्ठब्बं. एवं पवत्तमानञ्च –
आरम्मणं करोतेव, अञ्ञाभावेन तं इदं;
दिट्ठदोसम्पि राजानं, वुत्तिहेतु यथा जनो. (विसुद्धि. १.२९२);
इदञ्हि नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं ‘आसन्नविञ्ञाणञ्चायतनपच्चत्थिका अयं समापत्ती’ति एवं दिट्ठदोसम्पि तं आकिञ्चञ्ञायतनं अञ्ञस्स आरम्मणस्स अभावा आरम्मणं करोतेव. यथा किं? ‘दिट्ठदोसम्पि राजानं वुत्तिहेतु यथा जनो’. यथा हि असंयतं फरुसकायवचीमनोसमाचारं कञ्चि सब्बदिसम्पतिं राजानं ‘फरुससमाचारो अय’न्ति एवं दिट्ठदोसम्पि अञ्ञत्थ वुत्तिं अलभमानो जनो वुत्तिहेतु निस्साय वत्तति, एवं दिट्ठदोसम्पि तं आकिञ्चञ्ञायतनं अञ्ञं आरम्मणं अलभमानमिदं नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं आरम्मणं करोतेव. एवं कुरुमानञ्च –
आरुळ्हो दीघनिस्सेणिं, यथा निस्सेणिबाहुकं;
पब्बतग्गञ्च आरुळ्हो, यथा पब्बतमत्थकं.
यथा वा गिरिमारुळ्हो, अत्तनोयेव जण्णुकं;
ओलुब्भति तथेवेतं, झानमोलुब्भ वत्ततीति. (विसुद्धि. १.२९३);
अरूपावचरकुसलकथा निट्ठिता.
तेभूमककुसलवण्णना
२६९. इदानि यस्मा सब्बानिपेतानि तेभूमककुसलानि हीनादिना पभेदेन वत्तन्ति, तस्मा तेसं तं पभेदं दस्सेतुं पुन कतमे धम्मा कुसलातिआदि आरद्धं. तत्थ हीनन्ति लामकं. तं आयूहनवसेन वेदितब्बं. हीनुत्तमानं मज्झे भवं मज्झिमं. पधानभावं नीतं पणीतं, उत्तमन्ति अत्थो. तानिपि आयूहनवसेनेव वेदितब्बानि. यस्स हि आयूहनक्खणे छन्दो वा हीनो होति, वीरियं वा, चित्तं वा, वीमंसा वा, तं हीनं नाम. यस्स ते धम्मा मज्झिमा चेव पणीता, च तं मज्झिमञ्चेव पणीतञ्च. यं पन कत्तुकामतासङ्खातं छन्दं धुरं छन्दं जेट्ठकं छन्दं पुब्बङ्गमं कत्वा आयूहितं, तं छन्दाधिपतितो आगतत्ता छन्दाधिपतेय्यं नाम. वीरियाधिपतेय्यादीसुपि एसेव नयो.
इमस्मिं पन ठाने ठत्वा नया गणेतब्बा. सब्बपठमं विभत्तो हि एको नयो, हीनन्ति एको, मज्झिमन्ति एको, पणीतन्ति एको, छन्दाधिपतेय्यन्ति एको. इमे ताव छन्दाधिपतेय्ये पञ्च नया. एवं वीरियाधिपतेय्यादीसुपीति चत्तारो पञ्चका वीसति होन्ति. पुरिमो वा एको सुद्धिकनयो, हीनन्तिआदयो तयो, छन्दाधिपतेय्यन्तिआदयो चत्तारो, छन्दाधिपतेय्यं हीनन्तिआदयो द्वादसाति एवम्पि वीसति नया होन्ति.
इमे वीसति महानया कत्थ विभत्ताति? महापकरणे (पट्ठा. २.१४.१) हीनत्तिके विभत्ता. इमस्मिं पन ठाने हीनत्तिकतो मज्झिमरासिं गहेत्वा हीनमज्झिमपणीतवसेन तयो कोट्ठासा कातब्बा. ततोपि मज्झिमरासिं ठपेत्वा हीनपणीते गहेत्वा नव नव कोट्ठासा कातब्बा. हीनस्मिंयेव हि हीनं अत्थि मज्झिमं अत्थि पणीतं अत्थि. पणीतस्मिम्पि हीनं अत्थि मज्झिमं अत्थि पणीतं अत्थि. तथा हीनहीनस्मिं हीनं, हीनहीनस्मिं मज्झिमं, हीनहीनस्मिं पणीतं. हीनमज्झिमस्मिं हीनं, हीनमज्झिमस्मिं मज्झिमं, हीनमज्झिमस्मिं पणीतं. हीनपणीतस्मिं हीनं, हीनपणीतस्मिं मज्झिमं, हीनपणीतस्मिं पणीतन्ति अयमेको नवको. पणीतहीनस्मिम्पि हीनं नाम अत्थि, पणीतहीनस्मिं मज्झिमं, पणीतहीनस्मिं पणीतं. तथा पणीतमज्झिमस्मिं हीनं, पणीतमज्झिमस्मिं मज्झिमं, पणीतमज्झिमस्मिं पणीतं. पणीतपणीतस्मिं हीनं, पणीतपणीतस्मिं मज्झिमं, पणीतपणीतस्मिं पणीतन्ति. अयं दुतियो नवकोति द्वे नवका अट्ठारस. इमानि अट्ठारस कम्मद्वारानि नाम. इमेहि पभावितत्ता, इमेसं वसेन, अट्ठारस खत्तिया, अट्ठारस ब्राह्मणा, अट्ठारस वेस्सा, अट्ठारस सुद्दा, अट्ठचत्तालीस गोत्तचरणानि वेदितब्बानि.
इमेसु च पन तेभूमकेसु कुसलेसु कामावचरकुसलं तिहेतुकम्पि दुहेतुकम्पि होति ञाणसम्पयुत्तविप्पयुत्तवसेन. रूपावचरारूपावचरं पन तिहेतुकमेव ञाणसम्पयुत्तमेव. कामावचरम्पेत्थ अधिपतिना सहापि उप्पज्जति विनापि. रूपावचरारूपावचरं अधिपतिसम्पन्नमेव होति. कामावचरकुसले चेत्थ आरम्मणाधिपति सहजाताधिपतीति द्वेपि अधिपतयो लब्भन्ति. रूपावचरारूपावचरेसु आरम्मणाधिपति न लब्भति, सहजाताधिपतियेव लब्भति. तत्थ चित्तस्स चित्ताधिपतेय्यभावो सम्पयुत्तधम्मानं वसेन वुत्तो. द्विन्नं पन चित्तानं एकतो अभावेन सम्पयुत्तचित्तस्स चित्ताधिपति नाम नत्थि. तथा छन्दादीनं छन्दाधिपतिआदयो. केचि पन ‘सचे चित्तवतो कुसलं होति, मय्हं भविस्सतीति एवं यं चित्तं धुरं कत्वा जेट्ठकं कत्वा अपरं कुसलचित्तं आयूहितं, तस्स तं पुरिमचित्तं चित्ताधिपति नाम होति, ततो आगतत्ता इदं चित्ताधिपतेय्यं नामा’ति एवं आगमनवसेनापि अधिपतिं नाम इच्छन्ति. अयं पन नयो नेव पाळियं न अट्ठकथायं दिस्सति. तस्मा वुत्तनयेनेव अधिपतिभावो वेदितब्बो. इमेसु च एकूनवीसतिया महानयेसु पुरिमे सुद्धिकनये वुत्तपरिमाणानेव चित्तानि च नवका च पाठवारा च होन्ति. तस्मा ञाणसम्पयुत्तेसु वुत्तपरिमाणतो वीसतिगुणो चित्तनवकवारभेदो वेदितब्बो, चतूसु ञाणविप्पयुत्तेसु सोळसगुणोति, अयं तेभूमककुसले पकिण्णककथा नामाति.
तेभूमककुसलं.