१. चित्तुप्पादकण्डो

तिकमातिकापदवण्णना

इदानि

इति मे भासमानस्स, अभिधम्मकथं इमं;

अविक्खित्ता निसामेथ, दुल्लभा हि अयं कथाति.

एवं पटिञ्ञाताय अभिधम्मकथाय कथनोकासो सम्पत्तो. तत्थ यस्मा अभिधम्मो नाम धम्मसङ्गणीआदीनि सत्तप्पकरणानि; धम्मसङ्गणीपि चित्तुप्पादकण्डादीनं वसेन चत्तारि कण्डानि; चित्तुप्पादकण्डम्पि मातिकापदभाजनीयवसेन दुविधं; तत्थ मातिका आदि; सापि तिकमातिका दुकमातिकाति दुविधा; तत्थ तिकमातिका आदि; तिकमातिकायपि कुसलत्तिकं कुसलत्तिकेपि कुसला धम्माति इदं पदं; तस्मा –

इतो पट्ठाय गम्भीरं, अभिधम्मकथं इमं;

वुच्चमानं निसामेथ, एकग्गा साधु साधवोति.

१. ‘‘कुसला धम्मा, अकुसला धम्मा, अब्याकता धम्मा’’ति अयं ताव आदिपदेन लद्धनामो कुसलत्तिको नाम. ‘‘सुखाय वेदनाय सम्पयुत्ता धम्मा, दुक्खाय वेदनाय सम्पयुत्ता धम्मा, अदुक्खमसुखाय वेदनाय सम्पयुत्ता धम्मा’’ति अयं सब्बपदेहि लद्धनामो वेदनात्तिको नाम. एवं आदिपदवसेन वा सब्बपदवसेन वा सब्बेसम्पि तिकदुकानं नामं वेदितब्बं. सब्बेव चेते पञ्चदसहि परिच्छेदेहि ववत्थिता. तिकानञ्हि एको परिच्छेदो, दुकानं चतुद्दस. ‘‘हेतू धम्मा, नहेतू धम्मा’’तिआदयो हि छ दुका गन्थतो च अत्थतो च अञ्ञमञ्ञसम्बन्धेन कण्णिका विय घटा विय हुत्वा ठितत्ता ‘हेतुगोच्छको’ति वुच्चति. ततो अपरे ‘‘सप्पच्चया धम्मा अप्पच्चया धम्मा’’तिआदयो सत्त दुका, अञ्ञमञ्ञं असम्बन्धा, केवलं दुकसामञ्ञतो उच्चिनित्वा उच्चिनित्वा विसुं विसुं गोच्छकन्तरे ठपितत्ता अञ्ञेहि च महन्तरदुकेहि चूळकत्ता ‘चूळन्तरदुका’ति वेदितब्बा. ततो परं आसवदुकादीनं छन्नं वसेन ‘आसवगोच्छको’; तथा संयोजनदुकादीनं वसेन ‘संयोजनगोच्छको’; तथा गन्थओघयोगनीवरणदुकादीनं वसेन ‘गन्थओघयोगनीवरणगोच्छका’; परामासदुकादीनं पञ्चन्नं वसेन ‘परामासगोच्छको’ति. सब्बेपि सत्त गोच्छका वेदितब्बा. ततो परं ‘‘सारम्मणा धम्मा’’तिआदयो चतुद्दस दुका ‘महन्तरदुका’ नाम. ततो उपादानदुकादयो छ दुका ‘उपादानगोच्छको’ नाम. ततो किलेसदुकादयो अट्ठ दुका ‘किलेसगोच्छको’ नाम. ततो परं दस्सनेनपहातब्बदुकादयो अट्ठारस दुका अभिधम्ममातिकाय परियोसाने ठपितत्ता ‘पिट्ठिदुका’ नाम. ‘‘विज्जाभागिनो धम्मा अविज्जाभागिनो धम्मा’’तिआदयो पन द्वाचत्तालीस दुका ‘सुत्तन्तिकदुका’ नाम. एवं सब्बेपेते पञ्चदसहि परिच्छेदेहि ववत्थिताति वेदितब्बा.

एवं ववत्थिता पनेते सप्पदेसनिप्पदेसवसेन द्वे कोट्ठासा होन्ति. तेसु हि नव तिका एकसत्तति च दुका सप्पदेसानं रूपारूपधम्मानं परिग्गहितत्ता सप्पदेसा नाम. अवसेसा तेरस तिका एकसत्तति च दुका निप्पदेसा नाम. तत्थ तिकेसु ताव वेदनात्तिको वितक्कत्तिको पीतित्तिको उप्पन्नत्तिको अतीतत्तिको चत्तारो आरम्मणत्तिकाति इमे नव तिका सप्पदेसा नाम. दुकेसु हेतुगोच्छकादीनं उपादानगोच्छकपरियोसानानं नवन्नं गोच्छकानं परियोसाने तयो तयो दुका, किलेसगोच्छकपरियोसाने चत्तारो दुका, ‘‘चित्तसम्पयुत्ता धम्मा, चित्तविप्पयुत्ता धम्मा’’‘‘चित्तसंसट्ठा धम्मा, चित्तविसंसट्ठा धम्मा’’ति द्वे महन्तरदुका, सुत्तन्तिकदुकेसु अधिवचनदुकं निरुत्तिदुकं पञ्ञत्तिदुकं नामरूपदुकन्ति इमे चत्तारो दुके ठपेत्वा अवसेसा अट्ठतिंस दुका चाति एते सप्पदेसा नाम. वुत्तावसेसा तिकदुका सब्बेपि निप्पदेसाति वेदितब्बा.

इदानि कुसला धम्मातिआदीनं मातिकापदानं अयमनुपुब्बपदवण्णना – ‘कुसल’-सद्दो ताव आरोग्यअनवज्जछेकसुखविपाकेसु दिस्सति. अयञ्हि ‘‘कच्चि नु भोतो कुसलं, कच्चि भोतो अनामय’’न्तिआदीसु (जा. १.१५.१४६; २.२०.१२९) आरोग्ये दिस्सति. ‘‘कतमो पन, भन्ते, कायसमाचारो कुसलो? यो खो, महाराज, कायसमाचारो अनवज्जो’’ति (म. नि. २.३६१) च, ‘‘अपरं पन, भन्ते, एतदानुत्तरियं यथा भगवा धम्मं देसेति कुसलेसु धम्मेसू’’ति (दी. नि. ३.१४५) च एवमादीसु अनवज्जे. ‘‘कुसलो त्वं रथस्स अङ्गपच्चङ्गानं’’ (म. नि. २.८७), ‘‘कुसला नच्चगीतस्स सिक्खिता चातुरित्थियो’’तिआदीसु (जा. २.२२.९४) छेके. ‘‘कुसलानं, भिक्खवे, धम्मानं समादानहेतु’’ (दी. नि. ३.८०), ‘‘कुसलस्स कम्मस्स कतत्ता उपचितत्ता’’तिआदीसु (ध. स. ४३१) सुखविपाके. स्वायमिध आरोग्येपि अनवज्जेपि सुखविपाकेपि वत्तति.

धम्मसद्दो पनायं परियत्तिहेतुगुणनिस्सत्तनिज्जीवतादीसु दिस्सति. अयञ्हि ‘‘धम्मं परियापुणाति सुत्तं गेय्य’’न्तिआदीसु (अ. नि. ४.१०२) परियत्तियं दिस्सति. ‘‘हेतुम्हि ञाणं धम्मपटिसम्भिदा’’तिआदीसु (विभ. ७२०) हेतुम्हि.

‘‘न हि धम्मो अधम्मो च, उभो समविपाकिनो;

अधम्मो निरयं नेति, धम्मो पापेति सुग्गति’’न्ति. (थेरगा. ३०४; जा. १.१५.३८६) –

आदीसु गुणे. ‘‘तस्मिं खो पन समये धम्मा होन्ति’’ (ध. स. १२१), ‘‘धम्मेसु धम्मानुपस्सी विहरती’’तिआदीसु (दी. नि. २.३७३) निस्सत्तनिज्जीवतायं. स्वायमिधापि निस्सत्तनिज्जीवतायमेव वट्टति.

वचनत्थो पनेत्थ – कुच्छिते पापके धम्मे सलयन्ति चलयन्ति कम्पेन्ति विद्धंसेन्तीति कुसला. कुच्छितेन वा आकारेन सयन्तीति कुसा. ते अकुसलसङ्खाते कुसे लुनन्ति छिन्दन्तीति कुसला. कुच्छितानं वा सानतो तनुकरणतो ओसानकरणतो ञाणं कुसं नाम. तेन कुसेन लातब्बाति कुसला; गहेतब्बा पवत्तेतब्बाति अत्थो. यथा वा कुसा उभयभागगतं हत्थप्पदेसं लुनन्ति, एवमिमेपि उप्पन्नानुप्पन्नभावेन उभयभागगतं किलेसपक्खं लुनन्ति. तस्मा कुसा विय लुनन्तीतिपि कुसला. अत्तनो पन सभावं धारेन्तीति धम्मा. धारियन्ति वा पच्चयेहि, धारीयन्ति वा यथासभावतोति धम्मा. न कुसला अकुसला. मित्तपटिपक्खा अमित्ता विय, लोभादिपटिपक्खा अलोभादयो विय च, कुसलपटिपक्खाति अत्थो. न ब्याकताति अब्याकता, कुसलाकुसलभावेन अकथिताति अत्थो. तेसु पन अनवज्जसुखविपाकलक्खणा कुसला, सावज्जदुक्खविपाकलक्खणा अकुसला, अविपाकलक्खणा अब्याकता.

किं पनेतानि ‘कुसला’ति वा ‘धम्मा’ति वातिआदीनि एकत्थानि उदाहु नानत्थानीति? किञ्चेत्थ? यदि ताव एकत्थानि ‘कुसला धम्मा’ति इदं ‘कुसलाकुसला’तिवुत्तसदिसं होति. अथ नानत्थानि तिकदुकानं छक्कचतुक्कभावो आपज्जति पदानञ्च असम्बन्धो.

यथा हि ‘कुसला’ ‘रूपं’‘चक्खुमा’ति वुत्ते अत्थवसेन अञ्ञमञ्ञं अनोलोकेन्तानं पदानं न कोचि सम्बन्धो, एवमिधापि पदानं असम्बन्धो आपज्जति. पुब्बापरसम्बन्धरहितानि च पदानि निप्पयोजनानि नाम होन्ति. यापि चेसा परतो ‘कतमे धम्मा कुसला’ति पुच्छा, तायपि सद्धिं विरोधो आपज्जति. नेव हि धम्मा कुसला; अथ च पनिदं वुच्चति – कतमे धम्मा ‘कुसला’ति. अपरो नयो – यदि एतानि एकत्थानि, तिण्णं ‘धम्मानं’ एकत्ता कुसलादीनम्पि एकत्तं आपज्जति. कुसलादिपरानञ्हि तिण्णम्पि ‘धम्मानं’ धम्मभावेन एकत्तं. तस्मा धम्मत्तयेन सद्धिं अत्थतो निन्नानत्थानं कुसलादीनम्पि एकत्तं आपज्जति. ‘यदेव कुसलं, तं अकुसलं, तं अब्याकत’न्ति. ‘अथापि तिण्णं धम्मानं एकत्तं न सम्पटिच्छथ, अञ्ञोव कुसलपरो धम्मो, अञ्ञो अकुसलपरो धम्मो, अञ्ञो अब्याकतपरो धम्मोति वदथ, एवं सन्ते धम्मो नाम भावो, भावतो च अञ्ञो अभावोति कुसलपरा भावसङ्खाता धम्मा अञ्ञो अकुसलपरो धम्मो अभावो सिया, तथा अब्याकतपरो. तेहि च अञ्ञो कुसलपरोपि. एवं अभावत्तं आपन्नेहि धम्मेहि अनञ्ञे कुसलादयोपि अभावायेव सियु’न्ति.

सब्बमेतं अकारणं. कस्मा? यथानुमतिवोहारसिद्धितोति. वोहारो हि यथा यथा अत्थेसु अनुमतो सम्पटिच्छितो तथा तथेव सिद्धो. न चायं ‘‘कुसला धम्मा’’तिआदीसु कुसलपुब्बो धम्माभिलापो धम्मपरो च कुसलाभिलापो, यथा ‘कुसला कुसला’ति एवं, अत्तनो अत्थविसेसाभावेन पण्डितेहि सम्पटिच्छितो; न च ‘कुसला’ ‘रूपं’चक्खुमासद्दा विय अञ्ञमञ्ञं अनोलोकितत्थभावेन. ‘कुसल’-सद्दो पनेत्थ अनवज्जसुखविपाकसङ्खातस्स अत्थस्स जोतकभावेन सम्पटिच्छितो, ‘अकुसल’-सद्दो सावज्जदुक्खविपाकत्थजोतकत्तेन, ‘अब्याकत’-सद्दो अविपाकत्थजोतकत्तेन, ‘धम्म’-सद्दो सभावधारणादिअत्थजोतकत्तेन. सो एतेसं अञ्ञतरानन्तरे वुच्चमानो अत्तनो अत्थसामञ्ञं दीपेति. सब्बेव हि एते सभावधारणादिना लक्खणेन धम्मा. कुसलादिसद्दा चापि धम्मसद्दस्स पुरतो वुच्चमाना अत्तनो अत्तनो अत्थविसेसं तस्स दीपेन्ति. धम्मो हि कुसलो वा होति अकुसलो वा अब्याकतो वा. एवमेते विसुं विसुं वुच्चमाना अत्तनो अत्तनो अत्थमत्तदीपकत्तेन सम्पटिच्छिता. धम्मसद्देन सह वुच्चमाना अत्तनो अत्तनो अत्थसामञ्ञं अत्थविसेसं वा दीपकत्तेन लोके पण्डितेहि सम्पटिच्छिता. तस्मा यदेतमेत्थ एकत्थनानात्थतं विकप्पेत्वा दोसारोपनकारणं वुत्तं सब्बमेतं अकारणं. अयं ताव कुसलत्तिकस्स अनुपुब्बपदवण्णना. इमिनाव नयेन सेसतिकदुकानम्पि नयो वेदितब्बो. इतो परं पन विसेसमत्तमेव वक्खाम.

२. सुखाय वेदनायातिआदीसु ‘सुख’-सद्दो ताव सुखवेदनासुखमूलसुखारम्मणसुखहेतुसुखपच्चयट्ठानअब्याबज्झनिब्बानादीसु दिस्सति. अयञ्हि ‘‘सुखस्स च पहाना’’तिआदीसु (दी. नि. १.२३२) सुखवेदनायं दिस्सति. ‘‘सुखो बुद्धानं उप्पादो’’ (ध. प. १९४), ‘‘सुखा विरागता लोके’’तिआदीसु (उदा. ११; महाव. ५) सुखमूले ‘‘यस्मा च खो, महालि, रूपं सुखं सुखानुपतितं सुखावक्कन्त’’न्तिआदीसु (सं. नि. ३.६०) सुखारम्मणे. ‘‘सुखस्सेतं, भिक्खवे, अधिवचनं यदिदं पुञ्ञानी’’तिआदीसु (अ. नि. ७.६२) सुखहेतुम्हि. ‘‘यावञ्चिदं, भिक्खवे, न सुकरं अक्खानेन पापुणितुं याव सुखा सग्गा’’ (म. नि. ३.२५५), ‘‘न ते सुखं पजानन्ति ये न पस्सन्ति नन्दन’’न्तिआदीसु (सं. नि. १.११) सुखपच्चयट्ठाने. ‘‘दिट्ठधम्मसुखविहारा एते धम्मा’’तिआदीसु (म. नि. १.८२) अब्याबज्झे. ‘‘निब्बानं परमं सुख’’न्तिआदिसु (ध. प. २०३-२०४) निब्बाने. इध पनायं सुखवेदनायमेव दट्ठब्बो. ‘वेदना’-सद्दो ‘‘विदिता वेदना उप्पज्जन्ती’’तिआदीसु (म. नि. ३.२०८) वेदयितस्मिंयेव वत्तति.

‘दुक्ख’-सद्दो दुक्खवेदनादुक्खवत्थुदुक्खारम्मणदुक्खपच्चयदुक्खपच्चयट्ठानादीसु दिस्सति. अयञ्हि ‘‘दुक्खस्स च पहाना’’तिआदीसु दुक्खवेदनायं दिस्सति. ‘‘जातिपि दुक्खा’’तिआदीसु (दी. नि. २.३८७; विभ. १९०) दुक्खवत्थुस्मिं. ‘‘यस्मा च खो, महालि, रूपं दुक्खं दुक्खानुपतितं दुक्खावक्कन्त’’न्तिआदीसु दुक्खारम्मणे. ‘‘दुक्खो पापस्स उच्चयो’’तिआदीसु (ध. प. ११७) दुक्खपच्चये. ‘‘यावञ्चिदं, भिक्खवे, न सुकरं अक्खानेन पापुणितुं याव दुक्खा निरया’’तिआदीसु (म. नि. ३.२५०) दुक्खपच्चयट्ठाने. इध पनायं दुक्खवेदनायमेव दट्ठब्बो.

वचनत्थो पनेत्थ – सुखयतीति सुखा. दुक्खयतीति दुक्खा. न दुक्खा न सुखाति अदुक्खमसुखा. ‘म-कारो पदसन्धिवसेन वुत्तो. सब्बापि आरम्मणरसं वेदयन्ति अनुभवन्तीति वेदना. तासु इट्ठानुभवनलक्खणा सुखा, अनिट्ठानुभवनलक्खणा दुक्खा, उभयविपरीतानुभवनलक्खणा अदुक्खमसुखा. योपनायं तीसुपि पदेसु ‘सम्पयुत्त’-सद्दो, तस्सत्थो – समं पकारेहि युत्ताति सम्पयुत्ता. कतरेहि पकारेहीति? एकुप्पादतादीहि. ‘‘नत्थि केचि धम्मा केहिचि धम्मेहि सम्पयुत्ताति? आमन्ता’’ति हि इमस्स पञ्हस्स पटिक्खेपे ‘‘ननु अत्थि केचि धम्मा केहिचि धम्मेहि सहगता सहजाता संसट्ठा एकुप्पादा एकनिरोधा एकवत्थुका एकारम्मणा’’ति (कथा. ४७३) एवं एकुप्पादतादीनं वसेन सम्पयोगत्थो वुत्तो. इति इमेहि एकुप्पादतादीहि समं पकारेहि युत्ताति सम्पयुत्ता.

३. विपाकत्तिके अञ्ञमञ्ञविसिट्ठानं कुसलाकुसलानं पाकाति विपाका. विपक्कभावमापन्नानं अरूपधम्मानमेतं अधिवचनं. विपाकधम्मधम्माति विपाकसभावधम्मा. यथा जातिजरासभावा जातिजरापकतिका सत्ता जातिधम्मा जराधम्माति वुच्चन्ति एवं विपाकजनकट्ठेन विपाकसभावा विपाकपकतिका धम्माति अत्थो. ततियपदं उभयसभावपटिक्खेपवसेन वुत्तं.

४. उपादिन्नुपादानियत्तिके आरम्मणकरणवसेन तण्हादिट्ठीहि उपेतेन कम्मुना आदिन्ना, फलभावेन गहिताति उपादिन्ना. आरम्मणभावं उपगन्त्वा उपादानसम्बन्धेन उपादानानं हिताति उपादानिया. उपादानस्स आरम्मणपच्चयभूतानमेतं अधिवचनं. उपादिण्णा च ते उपादानिया चाति उपादिण्णुपादानिया; सासवकम्मनिब्बत्तानं रूपारूपधम्मानमेतं अधिवचनं. इति इमिना नयेन सेसपदद्वयेपि पटिसेधसहितो अत्थो वेदितब्बो.

५. संकिलिट्ठसंकिलेसिकत्तिके संकिलेसेतीति संकिलेसो, विबाधति, उपतापेति चाति अत्थो. संकिलेसेन समन्नागताति संकिलिट्ठा. अत्तानं आरम्मणं कत्वा पवत्तनेन संकिलेसं अरहन्ति, संकिलेसे वा नियुत्ता, तस्स आरम्मणभावानतिक्कमनतोति संकिलेसिका. संकिलेसस्स आरम्मणपच्चयभूतानमेतं अधिवचनं. संकिलिट्ठा च ते संकिलेसिका चाति संकिलिट्ठसंकिलेसिका. सेसपदद्वयम्पि पुरिमत्तिके वुत्तनयेनेव वेदितब्बं.

६. वितक्कत्तिके सम्पयोगवसेन वत्तमानेन सह वितक्केन सवितक्का. सह विचारेन सविचारा. सवितक्का च ते सविचारा चाति सवितक्कसविचारा. उभयरहिता अवितक्कअविचारा. वितक्कविचारेसु विचारोव मत्ता, पमाणं, एतेसन्ति विचारमत्ता. विचारतो उत्तरि वितक्केन सद्धिं सम्पयोगं न गच्छन्तीति अत्थो. अवितक्का च ते विचारमत्ता चाति अवितक्कविचारमत्ता.

७. पीतित्तिके पीतिया सह एकुप्पादादिभावं गताति पीतिसहगता, पीतिसम्पयुत्ताति अत्थो. सेसपदद्वयेपि एसेव नयो. उपेक्खाति चेत्थ अदुक्खमसुखा वेदना वुत्ता. सा हि सुखदुक्खाकारप्पवत्तिं उपेक्खति, मज्झत्ताकारसण्ठितत्ता तेनाकारेन पवत्ततीति उपेक्खा. इति वेदनात्तिकतो पदद्वयमेव गहेत्वा निप्पीतिकस्स सुखस्स सप्पीतिकसुखतो विसेसदस्सनवसेन अयं तिको वुत्तो.

८. दस्सनत्तिके दस्सनेनाति सोतापत्तिमग्गेन. सो हि पठमं निब्बानं दस्सनतो दस्सनन्ति वुत्तो. गोत्रभु पन किञ्चापि पठमतरं पस्सति, यथा पन रञ्ञो सन्तिकं केनचिदेव करणीयेन आगतो पुरिसो दूरतोव रथिकाय चरन्तं हत्थिक्खन्धगतं राजानं दिस्वापि ‘दिट्ठो ते राजा’ति पुट्ठो दिस्वापि कत्तब्बकिच्चस्स अकतत्ता ‘न पस्सामी’ति आह. एवमेव निब्बानं दिस्वापि कत्तब्बस्स किलेसप्पहानस्साभावा न दस्सनन्ति वुच्चति. तञ्हि ञाणं मग्गस्स आवज्जनट्ठाने तिट्ठति. भावनायाति सेसमग्गत्तयेन. सेसमग्गत्तयञ्हि पठममग्गेन दिट्ठस्मिंयेव धम्मे भावनावसेन उप्पज्जति, अदिट्ठपुब्बं किञ्चि न पस्सति, तस्मा भावनाति वुच्चति. ततियपदं उभयपटिक्खेपवसेन वुत्तं.

९. तदनन्तरत्तिके दस्सनेन पहातब्बो हेतु एतेसन्ति दस्सनेन पहातब्बहेतुका. दुतियपदेपि एसेव नयो. ततियपदे नेव दस्सनेन न भावनाय पहातब्बो हेतु एतेसन्ति एवमत्थं अग्गहेत्वा नेव दस्सनेन न भावनाय पहातब्बो हेतु एतेसं अत्थीति एवमत्थो गहेतब्बो. इतरथा हि अहेतुकानं अग्गहणं भवेय्य; हेतुयेव हि तेसं नत्थि यो दस्सनभावनाहि पहातब्बो सिया. सहेतुकेसुपि हेतुवज्जानं पहानं आपज्जति, न हेतूनं; हेतुयेव हि एतेसं ‘नेव दस्सनेन न भावनाय पहातब्बो’ति वुत्तो, न ते धम्मा. उभयम्पि चेतं अनधिप्पेतं. तस्मा नेव दस्सनेन न भावनाय पहातब्बो हेतु एतेसं अत्थीति नेवदस्सनेन नभावनाय पहातब्बहेतुकाति अयमत्थो गहेतब्बो.

१०. आचयगामित्तिके कम्मकिलेसेहि आचियतीति आचयो. पटिसन्धिचुतिगतिप्पवत्तानं एतं नामं. तस्स कारणं हुत्वा निप्फादनकभावेन तं आचयं गच्छन्ति, यस्स वा पवत्तन्ति तं पुग्गलं यथावुत्तमेव आचयं गमेन्तीतिपि आचयगामिनो; सासवकुसलाकुसलानं एतं अधिवचनं. ततो एव आचयसङ्खाता चया अपेतत्ता, निब्बानं अपेतं चयाति अपचयो. तं आरम्मणं कत्वा पवत्तनतो अपचयं गच्छन्तीति अपचयगामिनो; अरियमग्गानमेतं अधिवचनं. अपिच पाकारं इट्ठकवड्ढकी विय पवत्तं आचिनन्ता गच्छन्तीति आचयगामिनो. तेन चितं चितं इट्ठकं विद्धंसयमानो पुरिसो विय तदेव पवत्तं अपचिनन्ता गच्छन्तीति अपचयगामिनो. ततियपदं उभयपटिक्खेपेन वुत्तं.

११. सेक्खत्तिके तीसु सिक्खासु जाताति सेक्खा. सत्तन्नं सेक्खानं एतेतिपि सेक्खा. अपरियोसितसिक्खत्ता सयमेव सिक्खन्तीतिपि सेक्खा. उपरि सिक्खितब्बाभावतो न सेक्खाति असेक्खा. वुड्ढिप्पत्ता वा सेक्खातिपि असेक्खा. अरहत्तफलधम्मानं एतं अधिवचनं. ततियपदं उभयपटिक्खेपेन वुत्तं.

१२. परित्तत्तिके समन्ततो खण्डितत्ता अप्पमत्तकं परित्तन्ति वुच्चति; ‘परित्तं गोमयपिण्ड’न्तिआदीसु (सं. नि. ३.९६) विय. इमेपि अप्पानुभावताय परित्ता वियाति परित्ता; कामावचरधम्मानमेतं अधिवचनं. किलेसविक्खम्भनसमत्थताय विपुलफलताय दीघसन्तानताय च महन्तभावं गता, महन्तेहि वा उळारच्छन्दवीरियचित्तपञ्ञेहि गता पटिपन्नातिपि महग्गता. पमाणकरा धम्मा रागादयो पमाणं नाम. आरम्मणतो वा सम्पयोगतो वा नत्थि एतेसं पमाणं, पमाणस्स च पटिपक्खाति अप्पमाणा.

१३. परित्तारम्मणत्तिके परित्तं आरम्मणं एतेसन्ति परित्तारम्मणा. सेसपदद्वयेपि एसेव नयो.

१४. हीनत्तिके हीनाति लामका अकुसला धम्मा. हीनप्पणीतानं मज्झे भवाति मज्झिमा. अवसेसा तेभूमका धम्मा उत्तमट्ठेन अतप्पकट्ठेन च पणीता; लोकुत्तरा धम्मा.

१५. मिच्छत्तत्तिके ‘हितसुखावहा मे भविस्सन्ती’ति एवं आसीसितापि तथा अभावतो, ‘असुभादीसुयेव सुभ’न्तिआदि विपरीतप्पवत्तितो च मिच्छासभावाति मिच्छत्ता; विपाकदाने सति खन्धभेदानन्तरमेव विपाकदानतो नियता; मिच्छत्ता च ते नियता चाति मिच्छत्तनियता. वुत्तविपरीतेन अत्थेन सम्मासभावाति सम्मत्ता; सम्मत्ता च ते नियता च अनन्तरमेव फलदानेनाति सम्मत्तनियता. उभयथापि न नियताति अनियता.

१६. मग्गारम्मणत्तिके निब्बानं मग्गति, गवेसति, किलेसे वा मारेन्तो गच्छतीति मग्गो. मग्गो आरम्मणं एतेसन्ति मग्गारम्मणा. अट्ठङ्गिकोपि मग्गो पच्चयट्ठेन एतेसं हेतूति मग्गहेतुका. मग्गसम्पयुत्ता वा हेतू मग्गे वा हेतूति मग्गहेतू. ते एतेसं हेतूतिपि मग्गहेतुका. सम्मादिट्ठि सयं मग्गो चेव हेतु च. इति मग्गो हेतु एतेसन्तिपि मग्गहेतुका. अभिभवित्वा पवत्तनट्ठेन मग्गो अधिपति एतेसन्ति मग्गाधिपतिनो.

१७. उप्पन्नत्तिके उप्पादतो पट्ठाय याव भङ्गा उद्धं पन्ना गता पवत्ताति उप्पन्ना. न उप्पन्नाति अनुप्पन्ना. परिनिट्ठितकारणेकदेसत्ता अवस्सं उप्पज्जिस्सन्तीति उप्पादिनो.

१८. अतीतत्तिके अत्तनो सभावं उप्पादादिक्खणं वा पत्वा अतिक्कन्ताति अतीता. तदुभयम्पि न आगताति अनागता. तं तं कारणं पटिच्च उप्पन्नाति पच्चुप्पन्ना.

१९. अनन्तरत्तिके अतीतं आरम्मणं एतेसन्ति अतीतारम्मणा. सेसपदद्वयेपि एसेव नयो.

२०. अज्झत्तत्तिके ‘एवं पवत्तमाना मयं अत्ता’ति गहणं, ‘गमिस्सामा’ति इमिना विय अधिप्पायेन अत्तानं अधिकारं कत्वा पवत्ताति अज्झत्ता. ‘अज्झत्त’-सद्दो पनायं गोचरज्झत्ते नियकज्झत्ते अज्झत्तज्झत्ते विसयज्झत्तेति चतूसु अत्थेसु दिस्सति. ‘‘तेनानन्द, भिक्खुना तस्मिंयेव पुरिमस्मिं समाधिनिमित्ते अज्झत्तमेव चित्तं सण्ठपेतब्बं’’ (म. नि. ३.१८८), ‘‘अज्झत्तरतो समाहितो’’तिआदीसु (ध. प. ३६२) हि अयं गोचरज्झत्ते दिस्सति. ‘‘अज्झत्तं सम्पसादनं’’ (दी. नि. १.२२८; ध. स. १६१), ‘‘अज्झत्तं वा धम्मेसु धम्मानुपस्सी विहरती’’तिआदीसु (दी. नि. २.३७३) नियकज्झत्ते. ‘‘छ अज्झत्तिकानि आयतनानी’’तिआदीसु (म. नि. ३.३०४) अज्झत्तज्झत्ते. ‘‘अयं खो पनानन्द, विहारो तथागतेन अभिसम्बुद्धो यदिदं सब्बनिमित्तानं अमनसिकारा अज्झत्तं सुञ्ञतं उपसम्पज्ज विहरती’’तिआदीसु (म. नि. ३.१८७) विसयज्झत्ते; इस्सरियट्ठानेति अत्थो. फलसमापत्ति हि बुद्धानं इस्सरियट्ठानं नाम. इध पन नियकज्झत्ते अधिप्पेतो. तस्मा अत्तनो सन्ताने पवत्ता पाटिपुग्गलिका धम्मा अज्झत्ताति वेदितब्बा. ततो बाहिरभूता पन इन्द्रियबद्धा वा अनिन्द्रियबद्धा वा बहिद्धा नाम. ततियपदं तदुभयवसेन वुत्तं.

२१. अनन्तरत्तिको तेयेव तिप्पकारेपि धम्मे आरम्मणं कत्वा पवत्तनवसेन वुत्तो.

२२. सनिदस्सनत्तिके दट्ठब्बभावसङ्खातेन सह निदस्सनेनाति सनिदस्सना. पटिहननभावसङ्खातेन सह पटिघेनाति सप्पटिघा. सनिदस्सना च ते सप्पटिघा चाति सनिदस्सनसप्पटिघा. नत्थि एतेसं दट्ठब्बभावसङ्खातं निदस्सनन्ति अनिदस्सना. अनिदस्सना च ते वुत्तनयेनेव सप्पटिघा चाति अनिदस्सनसप्पटिघा. ततियपदं उभयपटिक्खेपेन वुत्तं. अयं ताव तिकमातिकाय अनुपुब्बपदवण्णना.

तिकमातिकापदवण्णना निट्ठिता.

दुकमातिकापदवण्णना

१-६. दुकमातिकायं पन तिकेसु अनागतपदवण्णनंयेव करिस्साम. हेतुगोच्छके ताव हेतुधम्माति मूलट्ठेन हेतुसङ्खाता धम्मा. हेतू धम्मातिपि पाठो. न हेतूति तेसंयेव पटिक्खेपवचनं. सम्पयोगतो पवत्तेन सह हेतुनाति सहेतुका. तथेव पवत्तो नत्थि एतेसं हेतूति अहेतुका. एकुप्पादादिताय हेतुना सम्पयुत्ताति हेतुसम्पयुत्ता. हेतुना विप्पयुत्ताति हेतुविप्पयुत्ता. इमेसं द्विन्नम्पि दुकानं किञ्चापि अत्थतो नानत्तं नत्थि, देसनाविलासेन पन तथा बुज्झन्तानं वा पुग्गलानं अज्झासयवसेन वुत्ता. ततो परं पठमदुकं दुतियततियेहि सद्धिं योजेत्वा तेसं ‘हेतू न हेतू’तिआदीनं पदानं वसेन यथासम्भवतो अपरेपि तयो दुका वुत्ता. तत्थ यथेव ‘हेतू चेव धम्मा सहेतुका चा’ति एतं सम्भवति, तथा ‘हेतू चेव धम्मा अहेतुका चा’ति इदम्पि. यथा च ‘सहेतुका चेव धम्मा न च हेतू’ति एतं सम्भवति, तथा ‘अहेतुका चेव धम्मा न च हेतू’ति इदम्पि. हेतुसम्पयुत्तदुकेन सद्धिं योजनायपि एसेव नयो.

तत्र यदेतं ‘न हेतू धम्मा सहेतुकापि अहेतुकापी’ति सिद्धे, ‘न हेतू खो पन धम्मा’ति अतिरित्तं ‘खो पना’ति पदं वुत्तं, तस्स वसेन अयं अतिरेकत्थो सङ्गहितोति वेदितब्बो. कथं? न केवलं ‘न हेतु धम्मा अथ खो अञ्ञेपि न च सहेतुकापि अहेतुकापि इच्चेव, अथ खो अञ्ञथापीति. इदं वुत्तं होति – यथेव हि ‘न हेतू धम्मा सहेतुकापि अहेतुकापि’, एवं ‘हेतू धम्मा सहेतुकापि अहेतुकापि’. यथा च ‘न हेतू धम्मा सहेतुकापि अहेतुकापि’, एवं ‘न हेतू धम्मा हेतुसम्पयुत्तापि हेतुविप्पयुत्तापी’ति.

७-१३. चूळन्तरदुकेसु अत्तनो निप्फादकेन सह पच्चयेनाति सप्पच्चया. नत्थि एतेसं उप्पादे वा ठितियं वा पच्चयोति अप्पच्चया. पच्चयेहि समागन्त्वा कताति सङ्खता. न सङ्खताति असङ्खता. अविनिब्भोगवसेन रूपं एतेसं अत्थीति रूपिनो. तथाविधं नत्थि एतेसं रूपन्ति अरूपिनो. रुप्पनलक्खणं वा रूपं; तं एतेसं अत्थीति रूपिनो. न रूपिनो अरूपिनो. लोकिया धम्माति लोको वुच्चति लुज्जनपलुज्जनट्ठेन वट्टं; तस्मिं परियापन्नभावेन लोके नियुत्ताति लोकिया. ततो उत्तिण्णाति उत्तरा; लोके अपरियापन्नभावेन लोकतो उत्तराति लोकुत्तरा. केनचि विञ्ञेय्याति चक्खुविञ्ञाणादीसु केनचि एकेन चक्खुविञ्ञाणेन वा सोतविञ्ञाणेन वा विजानितब्बा. केनचि न विञ्ञेय्याति तेनेव चक्खुविञ्ञाणेन वा सोतविञ्ञाणेन वा न विजानितब्बा. एवं सन्ते द्विन्नम्पि पदानं अत्थनानत्ततो दुको होति.

१४-१९. आसवगोच्छके आसवन्तीति आसवा. चक्खुतोपि…पे… मनतोपि सन्दन्ति पवत्तन्तीति वुत्तं होति. धम्मतो याव गोत्रभुं, ओकासतो याव भवग्गं सवन्तीति वा आसवा. एते धम्मे एतञ्च ओकासं अन्तोकरित्वा पवत्तन्तीति अत्थो. अन्तोकरणत्थो हि अयं ‘आ’कारो. चिरपारिवासियट्ठेन मदिरादयो आसवा. आसवा वियातिपि आसवा. लोकस्मिञ्हि चिरपारिवासिका मदिरादयो आसवाति वुच्चन्ति. यदि च चिरपारिवासियट्ठेन आसवा, एतेयेव भवितुमरहन्ति. वुत्तञ्हेतं – ‘‘पुरिमा, भिक्खवे, कोटि न पञ्ञायति अविज्जाय, इतो पुब्बे अविज्जा नाहोसी’’तिआदि (अ. नि. १०.६१). आयतं वा संसारदुक्खं सवन्ति पसवन्तीतिपि आसवा. ततो अञ्ञे नो आसवा नाम. अत्तानं आरम्मणं कत्वा पवत्तेहि सह आसवेहीति सासवा. एवं पवत्तमाना नत्थि एतेसं आसवाति अनासवा. सेसं हेतुगोच्छके वुत्तनयेन वेदितब्बं. अयं पन विसेसो – यथा तत्थ ‘न हेतू खो पन धम्मा सहेतुकापि अहेतुकापीति अयं ओसानदुको पठमदुकस्स दुतियपदं आदिम्हि ठपेत्वा वुत्तो, एवं इध ‘नो आसवा खो पन धम्मा सासवापि अनासवापी’ति न वुत्तो. किञ्चापि न वुत्तो, अथ खो अयञ्च अञ्ञो च भेदो तत्थ वुत्तनयेनेव वेदितब्बो.

२०-२५. संयोजनगोच्छके यस्स संविज्जन्ति, तं पुग्गलं वट्टस्मिं संयोजेन्ति बन्धन्तीति संयोजना. ततो अञ्ञे नो संयोजना नाम. आरम्मणभावं उपगन्त्वा संयोजनसम्बन्धने संयोजनानं हिताति संयोजनिया. संयोजनस्स आरम्मणपच्चयभूतानं एतं अधिवचनं. न संयोजनिया असंयोजनिया. सेसं हेतुगोच्छके वुत्तनयेनेव योजेतब्बं.

२६-३१. गन्थगोच्छके यस्स संविज्जन्ति तं चुतिपटिसन्धिवसेन वट्टस्मिं गन्थेन्ति घटेन्तीति गन्था. ततो अञ्ञे नो गन्था. आरम्मणकरणवसेन गन्थेहि गन्थितब्बाति गन्थनिया. सेसं हेतुगोच्छके वुत्तनयेनेव योजेतब्बं. यथा च इध, एवं इतो परेसुपि वुत्तावसेसं तत्थ तत्थ वुत्तनयेनेव वेदितब्बं.

३२-३७. ओघगोच्छके यस्स संविज्जन्ति तं वट्टस्मिंयेव ओहनन्ति ओसीदापेन्तीति ओघा. आरम्मणं कत्वा अतिक्कमनीयतो ओघेहि अतिक्कमितब्बाति ओघनिया. ओघानं आरम्मणधम्मा एव वेदितब्बा.

३८-४३. योगगोच्छके वट्टस्मिं योजेन्तीति योगा. योगनिया ओघनिया विय वेदितब्बा.

४४-४९. नीवरणगोच्छके चित्तं नीवरन्ति परियोनन्धन्तीति नीवरणा. नीवरणिया संयोजनिया विय वेदितब्बा.

५०-५४. परामासगोच्छके धम्मानं यथाभूतं अनिच्चादिआकारं अतिक्कमित्वा ‘निच्च’न्ति आदिवसेन पवत्तमाना परतो आमसन्तीति परामासा. परामासेहि आरम्मणकरणवसेन परामट्ठत्ता परामट्ठा.

५५-६८. महन्तरदुकेसु आरम्मणं अग्गहेत्वा अप्पवत्तितो सह आरम्मणेनाति सारम्मणा. नत्थि एतेसं आरम्मणन्ति अनारम्मणा. चिन्तनट्ठेन चित्ता, विचित्तट्ठेन वा चित्ता. अविप्पयोगवसेन चेतसि नियुत्ताति चेतसिका. निरन्तरभावूपगमनताय, उप्पादतो याव भङ्गा, चित्तेन संसट्ठाति चित्तसंसट्ठा. एकतो वत्तमानापि निरन्तरभावं अनुपगमनताय चित्तेन विसंसट्ठाति चित्तविसंसट्ठा. समुट्ठहन्ति एतेनाति समुट्ठानं. चित्तं समुट्ठानं एतेसन्ति चित्तसमुट्ठाना. सह भवन्तीति सहभुनो. चित्तेन सहभुनो चित्तसहभुनो. अनुपरिवत्तन्तीति अनुपरिवत्तिनो. किं अनुपरिवत्तन्ति? चित्तं. चित्तस्स अनुपरिवत्तिनो चित्तानुपरिवत्तिनो. चित्तसंसट्ठा च ते चित्तसमुट्ठाना चाति चित्तसंसट्ठसमुट्ठाना. चित्तसंसट्ठा च ते चित्तसमुट्ठाना च चित्तसहभुनो एव चाति चित्तसंसट्ठसमुट्ठानसहभुनो. चित्तसंसट्ठा च ते चित्तसमुट्ठाना च चित्तानुपरिवत्तिनो एव चाति चित्तसंसट्ठसमुट्ठानानुपरिवत्तिनो. सेसानि सब्बपदानि वुत्तपदानं पटिक्खेपवसेन वेदितब्बानि. अज्झत्तज्झत्तं सन्धाय अज्झत्तत्तिके वुत्तवसेन अज्झत्ताव अज्झत्तिका. ततो बहिभूताति बाहिरा. उपादियन्तेव भूतानि, न भूतानि विय उपादियन्तीति उपादा. न उपादियन्तेवाति नोउपादा.

६९-७४. उपादानगोच्छके भुसं आदियन्तीति उपादाना; दळ्हग्गाहं गण्हन्तीति अत्थो. ततो अञ्ञे नोउपादाना.

७५-८२. किलेसगोच्छके संकिलिट्ठत्तिके वुत्तनयेनेव अत्थो वेदितब्बो.

८३-१००. पिट्ठिदुकेसु कामे अवचरन्तीति कामावचरा रूपे अवचरन्तीति रूपावचरा. अरूपे अवचरन्तीति अरूपावचरा. अयमेत्थ सङ्खेपो. वित्थारो पन परतो आवि भविस्सति. तेभूमकवट्टे परियापन्ना अन्तोगधाति परियापन्ना. तस्मिं न परियापन्नाति अपरियापन्ना. वट्टमूलं छिन्दन्ता निब्बानं आरम्मणं कत्वा वट्टतो निय्यन्तीति निय्यानिका. इमिना लक्खणेन न निय्यन्तीति अनिय्यानिका. चुतिया वा अत्तनो वा पवत्तिया अनन्तरं फलदाने नियतत्ता नियता. तथा अनियतत्ता अनियता. अञ्ञे धम्मे उत्तरन्ति पजहन्तीति उत्तरा. अत्तानं उत्तरितुं समत्थेहि सह उत्तरेहीति सउत्तरा. नत्थि एतेसं उत्तराति अनुत्तरा. रणन्ति एतेहीति रणा; येहि अभिभूता सत्ता नानप्पकारेन कन्दन्ति परिदेवन्ति, तेसं रागादीनं एतं अधिवचनं. सम्पयोगवसेन पहानेकट्ठतावसेन च सह रणेहीति सरणा. तेनाकारेन नत्थि एतेसं रणाति अरणा.

सुत्तन्तिकदुकमातिकापदवण्णना

१०१-१०८. सुत्तन्तिकदुकेसु सम्पयोगवसेन विज्जं भजन्तीति विज्जाभागिनो; विज्जाभागे विज्जाकोट्ठासे वत्तन्तीतिपि विज्जाभागिनो. तत्थ विपस्सनाञाणं, मनोमयिद्धि, छ अभिञ्ञाति अट्ठ विज्जा. पुरिमेन अत्थेन ताहि सम्पयुत्तधम्मापि विज्जाभागिनो. पच्छिमेन अत्थेन तासु या काचि एका विज्जा विज्जा. सेसा विज्जाभागिनोति. एवं विज्जापि विज्जाय सम्पयुत्तधम्मापि विज्जाभागिनोत्वेव वेदितब्बा. इध पन सम्पयुत्तधम्माव अधिप्पेता. सम्पयोगवसेनेव अविज्जं भजन्तीति अविज्जाभागिनो. अविज्जाभागे अविज्जाकोट्ठासे वत्तन्तीतिपि अविज्जाभागिनो. तत्थ दुक्खपटिच्छादकं तमो समुदयादिपटिच्छादकन्ति चतस्सो अविज्जा. पुरिमनयेनेव ताहि सम्पयुत्तधम्मापि अविज्जाभागिनो. तासु या काचि एका अविज्जा अविज्जा. सेसा अविज्जाभागिनोति. एवं अविज्जापि अविज्जाय सम्पयुत्तधम्मापि अविज्जाभागिनोत्वेव वेदितब्बा. इध पन सम्पयुत्तधम्माव अधिप्पेता.

पुन अनज्झोत्थरणभावेन किलेसन्धकारं विद्धंसेतुं असमत्थताय विज्जु उपमा एतेसन्ति विज्जूपमा. निस्सेसं विद्धंसनसमत्थताय वजिरं उपमा एतेसन्ति वजिरूपमा. बालेसु ठितत्ता यत्थ ठिता तदुपचारेन बाला. पण्डितेसु ठितत्ता पण्डिता. बालकरत्ता वा बाला, पण्डितकरत्ता पण्डिता. कण्हाति काळका, चित्तस्स अपभस्सरभावकरणा. सुक्काति ओदाता, चित्तस्स पभस्सरभावकरणा. कण्हाभिजातिहेतुतो वा कण्हा; सुक्काभिजातिहेतुतो सुक्का. इध चेव सम्पराये च तपेन्तीति तपनीया. न तपनीया अतपनीया.

अधिवचनदुकादयो तयो अत्थतो निन्नानाकरणा; ब्यञ्जनमेवेत्थ नानं. सिरिवड्ढको धनवड्ढकोति आदयो हि वचनमत्तमेव अधिकारं कत्वा पवत्ता अधिवचना नाम. अधिवचनानं पथा अधिवचनपथा. ‘‘अभिसङ्खरोन्तीति खो, भिक्खवे, तस्मा सङ्खारा’’ति (सं. नि. ३.७९) एवं निद्धारेत्वा सहेतुकं कत्वा वुच्चमाना अभिलापा निरुत्ति नाम. निरुत्तीनं पथा निरुत्तिपथा. तक्को वितक्को सङ्कप्पोति (ध. स. ७) एवं तेन तेन पकारेन ञापनतो पञ्ञत्ति नाम. पञ्ञत्तीनं पथा पञ्ञत्तिपथा. एत्थ च एकं दुकं वत्वापि इतरेसं वचने पयोजनं हेतुगोच्छके वुत्तनयेनेव वेदितब्बं.

१०९-११८. नामरूपदुके नामकरणट्ठेन नमनट्ठेन नामनट्ठेन च नामं. रुप्पनट्ठेन रूपं. अयमेत्थ सङ्खेपो. वित्थारो पन निक्खेपकण्डे आवि भविस्सति. अविज्जाति दुक्खादीसु अञ्ञाणं. भवतण्हाति भवपत्थना. भवदिट्ठीति भवो वुच्चति सस्सतं; सस्सतवसेन उप्पज्जनदिट्ठि. विभवदिट्ठीति विभवो वुच्चति उच्छेदं; उच्छेदवसेन उप्पज्जनदिट्ठि. सस्सतो अत्ता च लोको चाति पवत्ता दिट्ठि सस्सतदिट्ठि. उच्छिज्जिस्सतीति पवत्ता दिट्ठि उच्छेददिट्ठि. अन्तवाति पवत्ता दिट्ठि अन्तवादिट्ठि. अनन्तवाति पवत्ता दिट्ठि अनन्तवादिट्ठि. पुब्बन्तं अनुगता दिट्ठि पुब्बन्तानुदिट्ठि. अपरन्तं अनुगता दिट्ठि अपरन्तानुदिट्ठि. अहिरिकन्ति यं न हिरियति हिरियितब्बेनाति (ध. स. ३८७) एवं वित्थारिता निल्लज्जता. अनोत्तप्पन्ति यं न ओत्तप्पति ओत्तप्पितब्बेनाति एवं वित्थारितो अभायनकआकारो. हिरियना हिरी, ओत्तप्पना ओत्तप्पं. दोवचस्सतादीसु दुक्खं वचो एतस्मिं विप्पटिकूलगाहिम्हि विपच्चनीकसाते अनादरे पुग्गलेति दुब्बचो. तस्स कम्मं दोवचस्सं. तस्स भावो दोवचस्सता. पापा अस्सद्धादयो पुग्गला एतस्स मित्ताति पापमित्तो; तस्स भावो पापमित्तता. सोवचस्सता च कल्याणमित्तता च वुत्तपटिपक्खनयेन वेदितब्बा.

११९-१२३. ‘पञ्चपि आपत्तिक्खन्धा आपत्तियो, सत्तपि आपत्तिक्खन्धा आपत्तियो’ति (ध. स. १३३६) एवं वुत्तासु आपत्तीसु कुसलभावो आपत्तिकुसलता. ताहि आपत्तीहि वुट्ठाने कुसलभावो आपत्तिवुट्ठानकुसलता. समापत्तीसु कुसलभावो समापत्तिकुसलता. समापत्तीनं अप्पनापरिच्छेदपञ्ञायेतं अधिवचनं. समापत्तीहि वुट्ठाने कुसलभावो समापत्तिवुट्ठानकुसलता. अट्ठारससु धातूसु कुसलभावो धातुकुसलता. तासंयेव धातूनं मनसिकारे कुसलभावो मनसिकारकुसलता. चक्खायतनादीसु कुसलभावो आयतनकुसलता. द्वादसङ्गे पटिच्चसमुप्पादे कुसलभावो पटिच्चसमुप्पादकुसलता. तस्मिं तस्मिं ठाने कुसलभावो ठानकुसलता. ठानन्ति कारणं वुच्चति. तस्मिञ्हि तदायत्तवुत्तिताय फलं तिट्ठति नाम, तस्मा ठानन्ति वुत्तं. अट्ठाने कुसलभावो अट्ठानकुसलता.

१२४-१३४. उजुभावो अज्जवो. मुदुभावो मद्दवो. अधिवासनसङ्खातो खमनभावो खन्ति. सुरतस्स भावो सोरच्चं. सम्मोदकमुदुभावसङ्खातो सखिलभावो साखल्यं. यथा परेहि सद्धिं अत्तनो छिद्दं न होति एवं धम्मामिसेहि पटिसन्थरणं पटिसन्थारो. इन्द्रियसंवरभेदसङ्खातो मनच्छट्ठेसु इन्द्रियेसु अगुत्तद्वारभावो इन्द्रियेसु अगुत्तद्वारता. पटिग्गहणपरिभोगवसेन भोजने मत्तं अजाननभावो भोजने अमत्तञ्ञुता. अनन्तरदुको वुत्तपटिपक्खनयेन वेदितब्बो. सतिविप्पवाससङ्खातो मुट्ठस्सतिभावो मुट्ठस्सच्चं. असम्पजानभावो असम्पजञ्ञं. सरतीति सति. सम्पजानातीति सम्पजञ्ञं. अप्पटिसङ्खाने अकम्पनट्ठेन पटिसङ्खानसङ्खातं बलं पटिसङ्खानबलं. वीरियसीसेन सत्त बोज्झङ्गे भावेन्तस्स उप्पन्नं बलं भावनाबलं. पच्चनीकधम्मे समेतीति समथो. अनिच्चादिवसेन विविधेन आकारेन पस्सतीति विपस्सना. समथोव तं आकारं गहेत्वा पुन पवत्तेतब्बस्स समथस्स निमित्तवसेन समथनिमित्तं. पग्गाहनिमित्तेपि एसेव नयो. सम्पयुत्तधम्मे पग्गण्हातीति पग्गाहो. न विक्खिपतीति अविक्खेपो.

१३५-१४२. सीलविनासिका असंवरसङ्खाता सीलस्स विपत्ति सीलविपत्ति. सम्मादिट्ठिविनासिका मिच्छादिट्ठिसङ्खाता दिट्ठिया विपत्ति दिट्ठिविपत्ति. सोरच्चमेव सीलस्स सम्पादनतो सीलपरिपूरणतो सीलस्स सम्पदाति सीलसम्पदा. दिट्ठिपारिपूरिभूतं ञाणं दिट्ठिया सम्पदाति दिट्ठिसम्पदा. विसुद्धिभावं सम्पत्ता सीलसङ्खाता सीलस्स विसुद्धि, सीलविसुद्धि. निब्बानसङ्खातं विसुद्धिं पापेतुं समत्था, दस्सनसङ्खाता, दिट्ठिया विसुद्धि दिट्ठिविसुद्धि. दिट्ठिविसुद्धि खो पन यथादिट्ठिस्स च पधानन्ति कम्मस्सकतञ्ञाणादिसङ्खाता दिट्ठिविसुद्धि चेव यथादिट्ठिस्स च अनुरूपदिट्ठिस्स कल्याणदिट्ठिस्स तंसम्पयुत्तमेव पधानं. संवेगोति जातिआदीनि पटिच्च उप्पन्नभयसङ्खातं संविज्जनं. संवेजनियट्ठानन्ति संवेगजनकं जातिआदिकारणं. संविग्गस्स च योनिसोपधानन्ति एवं संवेगजातस्स उपायपधानं. असन्तुट्ठिता च कुसलेसु धम्मेसूति कुसलधम्मपूरणे असन्तुट्ठिभावो. अप्पटिवानिता च पधानस्मिन्ति अरहत्तं अपत्वा पधानस्मिं अनिवत्तनता अनोसक्कनता. विजाननतो विज्जा. विमुच्चनतो विमुत्ति. खये ञाणन्ति किलेसक्खयकरे अरियमग्गे ञाणं. अनुप्पादे ञाणन्ति पटिसन्धिवसेन अनुप्पादभूते तंतंमग्गवज्झकिलेसानं अनुप्पादपरियोसाने उप्पन्ने अरियफले ञाणं. अयं मातिकाय अनुपुब्बपदवण्णना.

दुकमातिकापदवण्णना निट्ठिता.

कामावचरकुसलपदभाजनीयं

१. इदानि यथानिक्खित्ताय मातिकाय सङ्गहिते धम्मे पभेदतो दस्सेतुं कतमे धम्मा कुसलाति इदं पदभाजनीयं आरद्धं. तत्थ यदेतं यस्मिं समये कामावचरं कुसलं चित्तं उप्पन्नं होतीति पठमं कामावचरकुसलं दस्सितं, तस्स ताव निद्देसे धम्मववत्थानवारो सङ्गहवारो सुञ्ञतवारोति तयो महावारा होन्ति. तेसु धम्मववत्थानवारो उद्देसनिद्देसवसेन द्विधा ठितो. तेसु उद्देसवारस्स पुच्छा, समयनिद्देसो, धम्मुद्देसो, अप्पनाति चत्तारो परिच्छेदा. तेसु ‘कतमे धम्मा कुसला’ति अयं पुच्छा नाम. ‘यस्मिं समये कामावचरं…पे… तस्मिं समये’ति अयं समयनिद्देसो नाम. ‘फस्सो होति…पे… अविक्खेपो होती’ति अयं धम्मुद्देसो नाम. ‘ये वा पन तस्मिं समये अञ्ञेपि अत्थि पटिच्चसमुप्पन्ना अरूपिनो धम्मा इमे धम्मा कुसला’ति अयं अप्पना नाम.

एवं चतूहि परिच्छेदेहि ठितस्स उद्देसवारस्स य्वायं पठमो पुच्छापरिच्छेदो, तत्थ ‘कतमे धम्मा कुसला’ति अयं कथेतुकम्यतापुच्छा. पञ्चविधाहि पुच्छा – अदिट्ठजोतनापुच्छा, दिट्ठसंसन्दनापुच्छा, विमतिच्छेदनापुच्छा, अनुमतिपुच्छा, कथेतुकम्यतापुच्छाति. तासं इदं नानत्तं –

कतमा अदिट्ठजोतनापुच्छा? पकतिया लक्खणं अञ्ञातं होति, अदिट्ठं अतुलितं अतीरितं अविभूतं अविभावितं. तस्स ञाणाय दस्सनाय तुलनाय तीरणाय विभूतत्थाय विभावनत्थाय पञ्हं पुच्छति. अयं अदिट्ठजोतनापुच्छा (महानि. १५०; चूळनि. पुण्णकमाणवपुच्छानिद्देस १२).

कतमा दिट्ठसंसन्दनापुच्छा? पकतिया लक्खणं ञातं होति, दिट्ठं तुलितं तीरितं विभूतं विभावितं, सो अञ्ञेहि पण्डितेहि सद्धिं संसन्दनत्थाय पञ्हं पुच्छति. अयं दिट्ठसंसन्दनापुच्छा (महानि. १५०; चूळनि. पुण्णकमाणवपुच्छानिद्देस १२).

कतमा विमतिच्छेदनापुच्छा? पकतिया संसयपक्खन्दो होति, विमतिपक्खन्दो द्वेळ्हकजातो – ‘एवं नु खो, ननु खो, किं नु खो, कथं नु खो’ति. सो विमतिच्छेदनत्थाय पञ्हं पुच्छति. अयं विमतिच्छेदनापुच्छा (महानि. १५०; चूळनि. पुण्णकमाणवपुच्छानिद्देस १२).

कतमा अनुमतिपुच्छा? भगवा भिक्खूनं अनुमतिया पञ्हं पुच्छति – ‘तं किं मञ्ञथ, भिक्खवे, रूपं निच्चं वा अनिच्चं वा’ति? ‘अनिच्चं, भन्ते’. ‘यं पनानिच्चं दुक्खं वा तं सुखं वा’ति? ‘दुक्खं, भन्ते’. ‘यं पनानिच्चं दुक्खं विपरिणामधम्मं, कल्लं नु तं समनुपस्सितुं एतं मम, एसोहमस्मि, एसो मे अत्ता’ति? ‘नोहेतं, भन्ते’ति (सं. नि. ३.७९; महाव. २१). अयं अनुमतिपुच्छा.

कतमा कथेतुकम्यतापुच्छा? भगवा भिक्खूनं कथेतुकम्यताय पञ्हं पुच्छति. ‘‘चत्तारोमे, भिक्खवे, सतिपट्ठाना. कतमे चत्तारो’’ति (दी. नि. २.३७३)? अयं कथेतुकम्यतापुच्छाति.

तत्थ बुद्धानं पुरिमा तिस्सो पुच्छा नत्थि. कस्मा? बुद्धानञ्हि तीसु अद्धासु किञ्चि सङ्खतं, अद्धाविमुत्तं वा असङ्खतं, अदिट्ठं अनञ्ञातं अजोतितं अतुलितं अतीरितं अविभूतं अविभावितं नाम नत्थि. तेन तेसं अदिट्ठजोतनापुच्छा नत्थि. यं पन भगवता अत्तनो ञाणेन पटिविद्धं, तस्स अञ्ञेन समणेन वा ब्राह्मणेन वा देवेन वा मारेन वा ब्रह्मुना वा सद्धिं संसन्दनकिच्चं नत्थि. तेनस्स दिट्ठसंसन्दनापुच्छा नत्थि. यस्मा पनेस अकथंकथी तिण्णविचिकिच्छो सब्बधम्मेसु विहतसंसयो, तेनस्स विमतिच्छेदनापुच्छा नत्थि. इतरा द्वे पन पुच्छा भगवतो अत्थि. तासु अयं कथेतुकम्यतापुच्छाति वेदितब्बा.

तत्थ ‘कतमे’तिपदेन निद्दिसितब्बधम्मे पुच्छति. ‘धम्मा कुसला’ति हि वचनमत्तेन ‘किं कता किं वा करोन्ती’ति न सक्का ञातुं. ‘कतमे’ति वुत्ते पन तेसं पुट्ठभावो पञ्ञायति. तेन वुत्तं ‘कतमेतिपदेन निद्दिसितब्बधम्मे पुच्छती’ति. ‘धम्मा कुसला’तिपदद्वयेन पुच्छाय पुट्ठधम्मे दस्सेति. तेसं अत्थो हेट्ठा पकासितोव.

कस्मा पनेत्थ मातिकायं विय ‘कुसला धम्मा’ति अवत्वा ‘धम्मा कुसला’ति पदानुक्कमो कतोति? पभेदतो धम्मानं देसनं दीपेत्वा पभेदवन्तदस्सनत्थं. इमस्मिञ्हि अभिधम्मे धम्माव देसेतब्बा. ते च कुसलादीहि पभेदेहि अनेकप्पभेदा. तस्मा धम्मायेव इध देसेतब्बा. नायं वोहारदेसना. ते च अनेकप्पभेदतो देसेतब्बा, न धम्ममत्ततो. पभेदतो हि देसना घनविनिब्भोगपटिसम्भिदाञाणावहा होतीति ‘कुसला धम्मा’ति एवं पभेदतो धम्मानं देसनं दीपेत्वा, इदानि ये तेन पभेदेन देसेतब्बा धम्मा ते दस्सेतुं, अयं ‘कतमे धम्मा कुसला’ति पदानुक्कमो कतोति वेदितब्बो. पभेदवन्तेसु हि दस्सितेसु पभेदो दस्सियमानो युज्जति सुविञ्ञेय्यो च होतीति.

इदानि यस्मिं समये कामावचरं कुसलं चित्तन्ति. एत्थ –

समये निद्दिसि चित्तं, चित्तेन समयं मुनि;

नियमेत्वान दीपेतुं, धम्मे तत्थ पभेदतो.

‘यस्मिं समये कामावचरं कुसलं चित्त’न्ति हि निद्दिसन्तो भगवा समये चित्तं निद्दिसि. किंकारणा? तेन समयनियमितेन चित्तेन परियोसाने ‘तस्मिं समये’ति एवं समयं नियमेत्वान, अथ विज्जमानेपि समयनानत्ते यस्मिं समये चित्तं तस्मिंयेव समये फस्सो होति, वेदना होतीति एवं तस्मिं चित्तनियमिते समये एते सन्ततिसमूहकिच्चारम्मणघनवसेन दुरनुबोधप्पभेदे फस्सवेदनादयो धम्मे बोधेतुन्ति अत्थो.

इदानि ‘यस्मिं समये’तिआदीसु अयमनुपुब्बपदवण्णना. यस्मिन्ति अनियमतो भुम्मनिद्देसो. समयेति अनियमनिद्दिट्ठपरिदीपनं. एत्तावता अनियमतो समयो निद्दिट्ठो होति. तत्थ समयसद्दो –

समवाये खणे काले, समूहे हेतु दिट्ठिसु;

पटिलाभे पहाने च, पटिवेधे च दिस्सति.

तथा हिस्स ‘‘अप्पेव नाम स्वेपि उपसङ्कमेय्याम कालञ्च समयञ्च उपादाया’’ति (दी. नि. १.४४७) एवमादीसु समवायो अत्थो. ‘‘एकोव खो, भिक्खवे, खणो च समयो च ब्रह्मचरियवासाया’’तिआदीसु (अ. नि. ८.२९) खणो. ‘‘उण्हसमयो परिळाहसमयो’’तिआदीसु (पाचि. ३५८) कालो. ‘‘महासमयो पवनस्मि’’न्तिआदीसु समूहो. ‘‘समयोपि खो ते, भद्दालि, अप्पटिविद्धो अहोसि – भगवा खो सावत्थियं विहरति, भगवापि मं जानिस्सति ‘भद्दालि नाम भिक्खु सत्थुसासने सिक्खाय अपरिपूरकारी’ति. अयम्पि खो ते, भद्दालि, समयो अप्पटिविद्धो अहोसी’’तिआदीसु (म. नि. २.१३५) हेतु. ‘‘तेन खो पन समयेन उग्गाहमानो परिब्बाजको समणमुण्डिकापुत्तो समयप्पवादके तिन्दुकाचीरे एकसालके मल्लिकाय आरामे पटिवसती’’तिआदीसु (म. नि. २.२६०) दिट्ठि.

‘‘दिट्ठे धम्मे च यो अत्थो, यो चत्थो सम्परायिको;

अत्थाभिसमया धीरो, पण्डितोति पवुच्चती’’ति. (सं. नि. १.१२९) –

आदीसु पटिलाभो. ‘‘सम्मा मानाभिसमया अन्तमकासि दुक्खस्सा’’तिआदीसु (म. नि. १.२८) पहानं. ‘‘दुक्खस्स पीळनट्ठो सङ्खतट्ठो सन्तापट्ठो विपरिणामट्ठो अभिसमयट्ठो’’तिआदीसु (पटि. म. २.८) पटिवेधो. एवमनेकेसु समयेसु –

समवायो खणो कालो, समूहो हेतुयेव च;

एते पञ्चपि विञ्ञेय्या, समया इध विञ्ञुना.

‘यस्मिं समये कामावचरं कुसल’न्ति इमस्मिञ्हि कुसलाधिकारे तेसु नवसु समयेसु एते समवायादयो पञ्च समया पण्डितेन वेदितब्बा.

तेसु पच्चयसामग्गी, समवायो खणो पन;

एकोव नवमो ञेय्यो, चक्कानि चतुरोपि वा.

या हि एसा साधारणफलनिप्फादकत्तेन सण्ठिता पच्चयानं सामग्गी, सा इध समवायोति ञातब्बा. ‘‘एकोव खो, भिक्खवे, खणो च समयो च ब्रह्मचरियवासाया’’ति (अ. नि. ८.२९) एवं वुत्तो पन नवमोव खणो एको खणोति वेदितब्बो. यानि वा पनेतानि ‘‘चत्तारिमानि, भिक्खवे, चक्कानि येहि समन्नागतानं देवमनुस्सानं चतुचक्कं वत्तती’’ति – एत्थ ‘पतिरूपदेसवासो, सप्पुरिसूपनिस्सयो, अत्तसम्मापणिधि, पुब्बे च कतपुञ्ञता’ति (अ. नि. ४.३१) चत्तारि चक्कानि वुत्तानि, एतानि वा एकज्झं कत्वा ओकासट्ठेन खणोति वेदितब्बानि. तानि हि कुसलुप्पत्तिया ओकासभूतानि.

एवं समवायञ्च खणञ्च ञत्वा इतरेसु –

तं तं उपादाय पञ्ञत्तो, कालो वोहारमत्तको;

पुञ्जो फस्सादिधम्मानं, समूहोति विभावितो.

‘चित्तकालो रूपकालो’तिआदिना हि नयेन धम्मे वा, ‘अतीतो अनागतो’तिआदिना नयेन धम्मवुत्तिं वा, ‘बीजकालो अङ्कुरकालो’ति आदिना नयेन धम्मपटिपाटिं वा, ‘उप्पादकालो जराकालो’तिआदिना नयेन धम्मलक्खणं वा, ‘वेदियनकालो सञ्जाननकालो’तिआदिना नयेन धम्मकिच्चं वा, ‘न्हानकालो पानकालो’तिआदिना नयेन सत्तकिच्चं वा, ‘गमनकालो ठानकालो’तिआदिना नयेन इरियापथं वा, ‘पुब्बण्हो सायन्हो दिवा रत्ती’तिआदिना नयेन चन्दिमसूरियादिपरिवत्तनं वा, ‘अड्ढमासो मासो’तिआदिना नयेन अहोरत्तादिसङ्खातं कालसञ्चयं वाति – एवं तं तं उपादाय पञ्ञत्तो कालो नाम. सो पनेस सभावतो अविज्जमानत्ता पञ्ञत्तिमत्तको एवाति वेदितब्बो. यो पनेस फस्सवेदनादीनं धम्मानं पुञ्जो, सो इध समूहोति विभावितो. एवं कालसमूहेपि ञत्वा इतरो पन –

हेतूति पच्चयोवेत्थ, तस्स द्वारवसेन वा;

अनेकभावो विञ्ञेय्यो, पच्चयानं वसेन वा.

एत्थ हि पच्चयोव हेतु नाम, तस्स द्वारानं वा पच्चयानं वा वसेन अनेकभावो वेदितब्बो. कथं? चक्खुद्वारादीसु हि उप्पज्जमानानं चक्खुविञ्ञाणादीनं चक्खुरूपआलोकमनसिकारादयो पच्चया, महापकरणे च ‘‘हेतुपच्चयो आरम्मणपच्चयो’’तिआदिना नयेन चतुवीसति पच्चया वुत्ता. तेसु ठपेत्वा विपाकपच्चयञ्च पच्छाजातपच्चयञ्च, सेसा कुसलधम्मानं पच्चया होन्तियेव. ते सब्बेपि इध हेतूति अधिप्पेता. एवमस्स इमिना द्वारवसेन वा पच्चयवसेन वा अनेकभावो वेदितब्बो. एवमेते समवायादयो पञ्च अत्था इध समयसद्देन परिग्गहिताति वेदितब्बा.

‘कस्मा पन एतेसु यंकिञ्चि एकं अपरिग्गहेत्वा सब्बेसं परिग्गहो कतो’ति? ‘तेन तेन तस्स तस्स अत्थविसेसस्स दीपनतो. एतेसु हि समवायसङ्खातो समयो अनेकहेतुतो वुत्तिं दीपेति. तेन एककारणवादो पटिसेधितो होति. समवायो च नाम साधारणफलनिप्फादने अञ्ञमञ्ञापेक्खो होति. तस्मा ‘एको कत्ता नाम नत्थी’ति इमम्पि अत्थं दीपेति. सभावेन हि कारणे सति कारणन्तरापेक्खा अयुत्ताति. एवं एकस्स कस्सचि कारणस्स अभावदीपनेन ‘‘सयंकतं सुखदुक्ख’’न्तिआदि पटिसेधितं होति.

तत्थ सिया – ‘यं वुत्तं अनेकहेतुतो वुत्तिं दीपेती’ति, तं न युत्तं. ‘किंकारणा’?‘असामग्गियं अहेतूनं सामग्गियम्पि अहेतुभावापत्तितो’. ‘न हि एकस्मिं अन्धे दट्ठुं असक्कोन्ते अन्धसतं पस्सती’ति. ‘नो न युत्तं; साधारणफलनिप्फादकत्तेन हि ठितभावो सामग्गी; न अनेकेसं समोधानमत्तं. न च अन्धानं दस्सनं नाम साधारणफलं’. ‘कस्मा’?‘अन्धसते सतिपि तस्स अभावतो. चक्खादीनं पन तं साधारणफलं, तेसं भावे भावतो. असामग्गियं अहेतूनम्पि च सामग्गियं हेतुभावो सिद्धो. स्वायं असामग्गियं फलाभावेन, सामग्गियञ्चस्स भावेन, वेदितब्बो. चक्खादीनञ्हि वेकल्ले चक्खुविञ्ञाणादीनं अभावो, अवेकल्ले च भावो, पच्चक्खसिद्धो लोकस्सा’ति. अयं ताव समवायसङ्खातेन समयेन अत्थो दीपितो.

यो पनेस अट्ठहि अक्खणेहि परिवज्जितो नवमो खणो, पतिरूपदेसवासादिको च चतुचक्कसङ्खातो ओकासट्ठेन खणो वुत्तो, सो मनुस्सत्तबुद्धुप्पादसद्धम्मट्ठितिआदिकं खणसामग्गिं विना नत्थि. मनुस्सत्तादीनञ्च काणकच्छपोपमादीहि (म. नि. ३.२५२) दुल्लभभावो. इति खणस्स दुल्लभत्ता सुट्ठुतरं खणायत्तं लोकुत्तरधम्मानं उपकारभूतं कुसलं दुल्लभमेव. एवमेतेसु खणसङ्खातो समयो कुसलुप्पत्तिया दुल्लभभावं दीपेति. एवं दीपेन्तेन अनेन अधिगतखणानं खणायत्तस्सेव तस्स कुसलस्स अननुट्ठानेन मोघखणं कुरुमानानं पमादविहारो पटिसेधितो होति. अयं खणसङ्खातेन समयेन अत्थो दीपितो.

यो पनेतस्स कुसलचित्तस्स पवत्तिकालो नाम होति, सो अतिपरित्तो. सा चस्स अतिपरित्तता ‘‘यथा च, भिक्खवे, तस्स पुरिसस्स जवो, यथा च चन्दिमसूरियानं जवो, यथा च या देवता चन्दिमसूरियानं पुरतो धावन्ति तासं देवतानं जवो, ततो सीघतरं आयुसङ्खारा खीयन्ती’’ति (सं. नि. २.२२८) – इमस्स सुत्तस्स अट्ठकथावसेन वेदितब्बा. तत्र हि सो रूपजीवितिन्द्रियस्स ताव परित्तको कालो वुत्तो. याव पटुप्पन्नं रूपं तिट्ठति ताव सोळस चित्तानि उप्पज्जित्वा भिज्जन्ति. इति तेसं कालपरित्तताय उपमापि नत्थि. तेनेवाह – ‘‘यावञ्चिदं, भिक्खवे, उपमापि न सुकरा याव लहुपरिवत्तं चित्त’’न्ति (अ. नि. १.४८). एवमेतेसु कालसङ्खातो समयो कुसलचित्तप्पवत्तिकालस्स अतिपरित्ततं दीपेति. एवं दीपेन्तेन चानेन अतिपरित्तकालताय, विज्जुलतोभासेन मुत्तावुणनं विय, दुप्पटिविज्झमिदं चित्तं, तस्मा एतस्स पटिवेधे महाउस्साहो च आदरो च कत्तब्बोति ओवादो दिन्नो होति. अयं कालसङ्खातेन समयेन अत्थो दीपितो.

समूहसङ्खातो पन समयो अनेकेसं सहुप्पत्तिं दीपेति. फस्सादीनञ्हि धम्मानं पुञ्जो समूहोति वुत्तो. तस्मिञ्च उप्पज्जमानं चित्तं सह तेहि धम्मेहि उप्पज्जतीति अनेकेसं सहुप्पत्ति दीपिता. एवं दीपेन्तेन चानेन एकस्सेव धम्मस्स उप्पत्ति पटिसेधिता होति. अयं समूहसङ्खातेन समयेन अत्थो दीपितो.

हेतुसङ्खातो पन समयो परायत्तवुत्तितं दीपेति. ‘यस्मिं समये’ति हि पदस्स यस्मा ‘यस्मिं हेतुम्हि सति’ उप्पन्नं होतीति अयमत्थो, तस्मा ‘हेतुम्हि सति’ पवत्तितो परायत्तवुत्तिता दीपिता. एवं दीपेन्तेन चानेन धम्मानं सवसवत्तिताभिमानो पटिसेधितो होति. अयं हेतुसङ्खातेन समयेन अत्थो दीपितो.

तत्थ ‘यस्मिं समये’ति कालसङ्खातस्स समयस्स वसेन ‘यस्मिं काले’ति अत्थो; समूहसङ्खातस्स ‘यस्मिं समूहे’ति. खणसमवायहेतुसङ्खातानं ‘यस्मिं खणे सति, याय सामग्गिया सति, यम्हि हेतुम्हि सति’ कामावचरं कुसलं चित्तं उप्पन्नं होति, तस्मिंयेव सति ‘फस्सादयोपी’ति अयमत्थो वेदितब्बो. अधिकरणञ्हि कालसङ्खातो समूहसङ्खातो च समयो. तत्थ वुत्तधम्मानन्ति अधिकरणवसेनेत्थ भुम्मं. खणसमवायहेतुसङ्खातस्स च समयस्स भावेन तेसं भावो लक्खीयतीति भावेनभावलक्खणवसेनेत्थ भुम्मं.

कामावचरन्ति ‘‘कतमे धम्मा कामावचरा? हेट्ठतो अवीचिनिरयं उपरितो परनिम्मितवसवत्तिं परियन्तं कत्वा’’तिआदिना (ध. स. १२८७) नयेन वुत्तेसु कामावचरधम्मेसु परियापन्नं. तत्रायं वचनत्थो – उद्दानतो द्वे कामा, वत्थुकामो च किलेसकामो च. तत्थ किलेसकामो अत्थतो छन्दरागोव वत्थुकामो तेभूमकवट्टं. किलेसकामो चेत्थ कामेतीति कामो; इतरो पन कामियतीति कामो. यस्मिं पन पदेसे दुविधोपेसो कामो पवत्तिवसेन अवचरति, सो चतुन्नं अपायानं, मनुस्सानं, छन्नञ्च देवलोकानं वसेन एकादसविधो पदेसो. कामो एत्थ अवचरतीति कामावचरो, ससत्थावचरो विय. यथा हि यस्मिं पदेसे ससत्था पुरिसा अवचरन्ति, सो विज्जमानेसुपि अञ्ञेसु द्विपदचतुप्पदेसु अवचरन्तेसु, तेसं अभिलक्खितत्ता ‘ससत्थावचरो’त्वेव वुच्चति, एवं विज्जमानेसुपि अञ्ञेसु रूपावचरादीसु तत्थ अवचरन्तेसु, तेसं अभिलक्खितत्ता अयं पदेसो ‘कामावचरो’त्वेव वुच्चति. स्वायं यथा रूपभवो रूपं, एवं उत्तरपदलोपं कत्वा ‘कामो’त्वेव वुच्चति. एवमिदं चित्तं इमस्मिं एकादसपदेससङ्खाते कामे अवचरतीति कामावचरं.

किञ्चापि हि एतं रूपारूपभवेसुपि अवचरति, यथा पन सङ्गामे अवचरणतो सङ्गामावचरोति लद्धनामको नागो नगरे चरन्तोपि ‘सङ्गामावचरो’त्वेव वुच्चति, थलजलचरा च पाणा अथले अजले च ठितापि ‘थलचरा जलचरा’त्वेव वुच्चन्ति, एवमिदं अञ्ञत्थ अवचरन्तम्पि कामावचरमेवाति वेदितब्बं. आरम्मणकरणवसेन वा एत्थ कामो अवचरतीतिपि कामावचरं. कामञ्चेस रूपारूपावचरेसुपि अवचरति, यथा पन वदतीति ‘वच्छो’, महियं सेतीति ‘महिंसो’ति वुत्ते, न सत्ता यत्तका वदन्ति, महियं वा सेन्ति सब्बेसं तं नामं होति, एवंसम्पदमिदं वेदितब्बं. अपिच कामभवसङ्खाते कामे पटिसन्धिं अवचारेतीतिपि कामावचरं.

कुसलन्ति कुच्छितानं सलनादीहि अत्थेहि कुसलं. अपिच आरोग्यट्ठेन अनवज्जट्ठेन कोसल्लसम्भूतट्ठेन च कुसलं. यथेव हि ‘कच्चि नु भोतो कुसल’न्ति (जा. १.१५.१४६; २.२०.१२९) रूपकाये अनातुरताय अगेलञ्ञेन निब्याधिताय आरोग्यट्ठेन कुसलं वुत्तं, एवं अरूपधम्मेपि किलेसातुरताय किलेसगेलञ्ञस्स च किलेसब्याधिनो अभावेन आरोग्यट्ठेन कुसलं वेदितब्बं. किलेसवज्जस्स पन किलेसदोसस्स किलेसदरथस्स च अभावा अनवज्जट्ठेन कुसलं. कोसल्लं वुच्चति पञ्ञा; कोसल्लतो सम्भूतत्ता कोसल्लसम्भूतट्ठेन कुसलं.

‘ञाणसम्पयुत्तं’ ताव एवं होतु; ञाणविप्पयुत्तं कथन्ति. तम्पि रुळ्हीसद्देन कुसलमेव. यथा हि तालपण्णेहि अकत्वा किलञ्जादीहि कतम्पि तंसरिक्खत्ता रुळ्हीसद्देन तालवण्टन्त्वेव वुच्चति, एवं ‘ञाणविप्पयुत्त’म्पि कुसलन्त्वेव वेदितब्बं. निप्परियायेन पन ‘ञाणसम्पयुत्तं’ आरोग्यट्ठेन अनवज्जट्ठेन कोसल्लसम्भूतट्ठेनाति तिविधेनपि कुसलन्ति नामं लभति, ञाणविप्पयुत्तं दुविधेनेव. इति यञ्च जातकपरियायेन यञ्च बाहितिकसुत्तपरियायेन यञ्च अभिधम्मपरियायेन कुसलं कथितं सब्बं तं तीहिपि अत्थेहि इमस्मिं चित्ते लब्भति.

तदेतं लक्खणादिवसेन अनवज्जसुखविपाकलक्खणं, अकुसलविद्धंसनरसं, वोदानपच्चुपट्ठानं, योनिसोमनसिकारपदट्ठानं. अवज्जपटिपक्खत्ता वा अनवज्जलक्खणमेव कुसलं, वोदानभावरसं, इट्ठविपाकपच्चुपट्ठानं, यथावुत्तपदट्ठानमेव. लक्खणादीसु हि तेसं तेसं धम्मानं सभावो वा सामञ्ञं वा लक्खणं नाम. किच्चं वा सम्पत्ति वा रसो नाम. उपट्ठानाकारो वा फलं वा पच्चुपट्ठानं नाम. आसन्नकारणं पदट्ठानं नाम. इति यत्थ यत्थ लक्खणादीनि वक्खाम तत्थ तत्थ इमिनाव नयेन तेसं नानत्तं वेदितब्बं.

चित्तन्ति आरम्मणं चिन्तेतीति चित्तं; विजानातीति अत्थो. यस्मा वा ‘चित्त’न्ति सब्बचित्तसाधारणो एस सद्दो, तस्मा यदेत्थ लोकियकुसलाकुसलकिरियचित्तं, तं जवनवीथिवसेन अत्तनो सन्तानं चिनोतीति चित्तं. विपाकं कम्मकिलेसेहि चितन्ति चित्तं. अपिच सब्बम्पि यथानुरूपतो चित्तताय चित्तं. चित्तकरणताय चित्तन्ति एवम्पेत्थ अत्थो वेदितब्बो. तत्थ यस्मा अञ्ञदेव सरागं चित्तं, अञ्ञं सदोसं, अञ्ञं समोहं; अञ्ञं कामावचरं, अञ्ञं रूपावचरादिभेदं; अञ्ञं रूपारम्मणं, अञ्ञं सद्दादिआरम्मणं; रूपारम्मणेसु चापि अञ्ञं नीलारम्मणं, अञ्ञं पीतादिआरम्मणं; सद्दादिआरम्मणेसुपि एसेव नयो; सब्बेसुपि चेतेसु अञ्ञं हीनं अञ्ञं मज्झिमं अञ्ञं पणीतं; हीनादीसुपि अञ्ञं छन्दाधिपतेय्यं, अञ्ञं वीरियाधिपतेय्यं अञ्ञं चित्ताधिपतेय्यं, अञ्ञं वीमंसाधिपतेय्यं, तस्मा अस्स इमेसं सम्पयुत्तभूमिआरम्मणहीनमज्झिमपणीताधिपतीनं वसेन चित्तता वेदितब्बा. कामञ्चेत्थ एकमेव एवं चित्तं न होति, चित्तानं पन अन्तोगधत्ता एतेसु यंकिञ्चि एकम्पि चित्तताय चित्तन्ति वत्तुं वट्टति. एवं ताव चित्तताय चित्तं.

कथं चित्तकरणतायाति? लोकस्मिञ्हि चित्तकम्मतो उत्तरि अञ्ञं चित्तं नाम नत्थि. तस्मिम्पि चरणं नाम चित्तं अतिचित्तमेव होति. तं करोन्तानं चित्तकारानं ‘एवंविधानि एत्थ रूपानि कातब्बानी’ति चित्तसञ्ञा उप्पज्जति. ताय चित्तसञ्ञाय लेखागहनरञ्जनउज्जोतनवत्तनादिनिप्फादिका चित्तकिरिया उप्पज्जन्ति, ततो चरणसङ्खाते चित्ते अञ्ञतरं विचित्तरूपं निप्फज्जति. ततो ‘इमस्स रूपस्स उपरि इदं होतु, हेट्ठा इदं, उभयपस्से इद’न्ति चिन्तेत्वा यथाचिन्तितेन कमेन सेसचित्तरूपनिप्फादनं होति, एवं यंकिञ्चि लोके विचित्तं सिप्पजातं सब्बं तं चित्तेनेव करियति, एवं इमाय करणविचित्तताय तस्स तस्स चित्तस्स निप्फादकं चित्तम्पि तथेव चित्तं होति. यथाचिन्तितस्स वा अनवसेसस्स अनिप्फज्जनतो ततोपि चित्तमेव चित्ततरं. तेनाह भगवा –

‘‘दिट्ठं वो, भिक्खवे, चरणं नाम चित्तन्ति? ‘एवं, भन्ते’. तम्पि खो, भिक्खवे, चरणं नाम चित्तं चित्तेनेव चिन्तितं. तेनपि खो, भिक्खवे, चरणेन चित्तेन चित्तंयेव चित्ततर’’न्ति (सं. नि. ३.१००).

तथा यदेतं देवमनुस्सनिरयतिरच्छानभेदासु गतीसु कम्मलिङ्गसञ्ञावोहारादिभेदं अज्झत्तिकं चित्तं तम्पि चित्तकतमेव. कायकम्मादिभेदञ्हि दानसीलविहिंसासाठेय्यादिनयप्पवत्तं कुसलाकुसलकम्मं चित्तनिप्फादितं कम्मनानत्तं. कम्मनानत्तेनेव च तासु तासु गतीसु हत्थपादकण्णउदरगीवामुखादिसण्ठानभिन्नं लिङ्गनानत्तं. लिङ्गनानत्ततो यथागहितसण्ठानवसेन ‘अयं इत्थी अयं पुरिसो’ति उप्पज्जमानाय सञ्ञाय सञ्ञानानत्तं. सञ्ञानानत्ततो सञ्ञानुरूपेन ‘इत्थी’ति वा ‘पुरिसो’ति वा वोहरन्तानं वोहारनानत्तं. वोहारनानत्तवसेन पन यस्मा ‘इत्थी भविस्सामि पुरिसो भविस्सामि, खत्तियो भविस्सामि ब्राह्मणो भविस्सामी’ति एवं तस्स तस्स अत्तभावस्स जनकं कम्मं करीयति, तस्मा वोहारनानत्ततो कम्मनानत्तं. तं पनेतं कम्मनानत्तं यथापत्थितं भवं निब्बत्तेन्तं यस्मा गतिवसेन निब्बत्तेति तस्मा कम्मनानत्ततो गतिनानत्तं. कम्मनानत्तेनेव च तेसं तेसं सत्तानं तस्सा तस्सा गतिया अपादकद्विपादकादिता, तस्सा तस्सा उपपत्तिया उच्चनीचादिता, तस्मिं तस्मिं अत्तभावे सुवण्णदुब्बण्णादिता, लोकधम्मेसु लाभालाभादिता च पञ्ञायति. तस्मा सब्बमेतं देवमनुस्सनिरयतिरच्छानभेदासु गतीसु कम्मलिङ्गसञ्ञावोहारादिभेदं अज्झत्तिकं चित्तं चित्तेनेव कतन्ति वेदितब्बं. स्वायमत्थो इमस्स सङ्गीतिअनारुळ्हस्स सुत्तस्स वसेन वेदितब्बो. वुत्तञ्हेतं –

‘‘कम्मनानत्तपुथुत्तप्पभेदववत्थानवसेन लिङ्गनानत्तपुथुत्तप्पभेदववत्थानं भवति, लिङ्गनानत्तपुथुत्तप्पभेदववत्थानवसेन सञ्ञानानत्तपुथुत्तप्पभेदववत्थानं भवति, सञ्ञानानत्तपुथुत्तप्पभेदववत्थानवसेन वोहारनानत्तपुथुत्तप्पभेदववत्थानं भवति, वोहारनानत्तपुथुत्तप्पभेदववत्थानवसेन कम्मनानत्तपुथुत्तप्पभेदववत्थानं भवति. कम्मनानाकरणं पटिच्च सत्तानं गतिया नानाकरणं पञ्ञायति – अपदा द्विपदा चतुप्पदा बहुप्पदा, रूपिनो अरूपिनो, सञ्ञिनो असञ्ञिनो नेवसञ्ञीनासञ्ञिनो. कम्मनानाकरणं पटिच्च सत्तानं उपपत्तिया नानाकरणं पञ्ञायति – उच्चनीचता हीनपणीतता सुगतदुग्गतता. कम्मनानाकरणं पटिच्च सत्तानं अत्तभावे नानाकरणं पञ्ञायति – सुवण्णदुब्बण्णता सुजातदुज्जातता सुसण्ठितदुस्सण्ठितता. कम्मनानाकरणं पटिच्च सत्तानं लोकधम्मे नानाकरणं पञ्ञायति – लाभालाभे यसायसे निन्दापसंसायं सुखदुक्खे’’ति.

अपरम्पि वुत्तं –

कम्मतो लिङ्गतो चेव, लिङ्गसञ्ञा पवत्तरे;

सञ्ञातो भेदं गच्छन्ति, इत्थायं पुरिसोति वा.

‘‘कम्मुना वत्तते लोको, कम्मुना वत्तते पजा;

कम्मनिबन्धना सत्ता, रथस्साणीव यायतो’’. (म. नि. २.४६०; सु. नि. ६५९);

कम्मेन कित्तिं लभते पसंसं,

कम्मेन जानिञ्च वधञ्च बन्धं;

तं कम्मनानाकरणं विदित्वा,

कस्मा वदे नत्थि कम्मन्ति लोके. (कथा. ७८५);

‘‘कम्मस्सका माणव सत्ता कम्मदायादा कम्मयोनी कम्मबन्धू कम्मपटिसरणा; कम्मं सत्ते विभजति यदिदं हीनप्पणीतताया’’ति (म. नि. ३.२८९).

एवं इमाय करणचित्ततायपि चित्तस्स चित्तता वेदितब्बा. सब्बानिपि हि एतानि विचित्रानि चित्तेनेव कतानि. अलद्धोकासस्स पन चित्तस्स यं वा पन अवसेसपच्चयविकलं तस्स एकच्चचित्तकरणाभावतो यदेतं चित्तेन कतं अज्झत्तिकं चित्तं वुत्तं, ततोपि चित्तमेव चित्ततरं. तेनाह भगवा –

‘‘नाहं, भिक्खवे, अञ्ञं एकनिकायम्पि समनुपस्सामि एवं चित्तं यथयिदं, भिक्खवे, तिरच्छानगता पाणा… तेहिपि खो, भिक्खवे, तिरच्छानगतेहि पाणेहि चित्तंयेव चित्ततर’’न्ति (सं. नि. ३.१००).

उप्पन्नं होतीति एत्थ वत्तमानभूतापगतोकासकतभूमिलद्धवसेन उप्पन्नं नाम अनेकप्पभेदं. तत्थ सब्बम्पि उप्पादजराभङ्गसमङ्गीसङ्खातं वत्तमानुप्पन्नं नाम. आरम्मणरसं अनुभवित्वा निरुद्धं, अनुभूतापगतसङ्खातं कुसलाकुसलं, उप्पादादित्तयं अनुप्पत्वा निरुद्धं, भूतापगतसङ्खातं, सेससङ्खतञ्च भूतापगतुप्पन्नं नाम. ‘‘यानिस्स तानि पुब्बे कतानि कम्मानी’’ति (म. नि. ३.२४८) एवमादिना नयेन वुत्तं कम्मं अतीतम्पि समानं, अञ्ञं विपाकं पटिबाहित्वा अत्तनो विपाकस्सोकासं कत्वा ठितत्ता, तथा कतोकासञ्च विपाकं अनुप्पन्नम्पि समानं एवं कते ओकासे एकन्तेन उप्पज्जनतो ओकासकतुप्पन्नं नाम. तासु तासु भूमीसु असमूहतं अकुसलं भूमिलद्धुप्पन्नं नाम. एत्थ च भूमिया भूमिलद्धस्स च नानत्तं वेदितब्बं. भूमीति विपस्सनाय आरम्मणभूता तेभूमका पञ्चक्खन्धा. भूमिलद्धं नाम तेसु खन्धेसु उप्पत्तारहं किलेसजातं. तेन हेसा भूमि लद्धा नाम होति, तस्मा भूमिलद्धन्ति वुच्चति. एवमेतेसु चतूसु उप्पन्नेसु इध ‘वत्तमानुप्पन्नं’ अधिप्पेतं.

तत्रायं वचनत्थो – पुब्बन्ततो उद्धं उप्पादादिअभिमुखं पन्नन्ति उप्पन्नं. ‘उप्पन्न’-सद्दो पनेस अतीते पटिलद्धे समुट्ठिते अविक्खम्भिते असमुच्छिन्ने खणत्तयगतेति अनेकेसु अत्थेसु दिस्सति. अयञ्हि ‘‘तेन खो पन, भिक्खवे, समयेन ककुसन्धो भगवा अरहं सम्मासम्बुद्धो लोके उप्पन्नो’’ति (सं. नि. २.१४३) एत्थ अतीते आगतो. ‘‘आयस्मतो आनन्दस्स अतिरेकचीवरं उप्पन्नं होती’’ति (पारा. ४६१) एत्थ पटिलद्धे. ‘‘सेय्यथापि, भिक्खवे, उप्पन्नं महामेघं तमेनं महावातो अन्तरायेव अन्तरधापेती’’ति (सं. नि. ५.१५७) एत्थ समुट्ठिते. ‘‘उप्पन्नं गमियचित्तं दुप्पटिविनोदनीयं (अ. नि. ५.१६०; परि. ३२५); उप्पन्नुप्पन्ने पापके अकुसले धम्मे ठानसो अन्तरधापेती’’ति (पारा. १६५) एत्थ अविक्खम्भिते. ‘‘अरियं अट्ठङ्गिकं मग्गं भावेन्तो बहुलीकरोन्तो उप्पन्नुप्पन्ने पापके अकुसले धम्मे ठानसो अन्तरायेव अन्तरधापेती’’ति (सं. नि. ५.१५६-१५७) एत्थ असमुच्छिन्ने. ‘‘उप्पज्जमानं उप्पन्नन्ति? आमन्ता’’ति (यम. २.चित्तयमक.८१) एत्थ खणत्तयगते. स्वायमिधापि खणत्तयगतेव दट्ठब्बो. तस्मा ‘उप्पन्नं होती’ति एत्थ खणत्तयगतं होति, वत्तमानं होति, पच्चुप्पन्नं होतीति. अयं सङ्खेपत्थो.

चित्तं उप्पन्नं होतीति चेतं देसनासीसमेव. न पन चित्तं एककमेव उप्पज्जति. तस्मा यथा राजा आगतोति वुत्ते न परिसं पहाय एककोव आगतो, राजपरिसाय पन सद्धिंयेव आगतोति पञ्ञायति, एवमिदम्पि परोपण्णासकुसलधम्मेहि सद्धिंयेव उप्पन्नन्ति वेदितब्बं. पुब्बङ्गमट्ठेन पन ‘‘चित्तं उप्पन्नं होति’’च्चेव वुत्तं.

लोकियधम्मञ्हि पत्वा चित्तं जेट्ठकं चित्तं धुरं चित्तं पुब्बङ्गमं होति. लोकुत्तरधम्मं पत्वा पञ्ञा जेट्ठिका पञ्ञा धुरा पञ्ञा पुब्बङ्गमा. तेनेव भगवा विनयपरियायं पत्वा पञ्हं पुच्छन्तो ‘किंफस्सोसि, किंवेदनोसि, किंसञ्ञोसि, किंचेतनोसी’ति अपुच्छित्वा ‘‘किंचित्तो त्वं भिक्खू’’ति चित्तमेव धुरं कत्वा पुच्छति. ‘‘अथेय्यचित्तो अहं भगवा’’ति च वुत्ते ‘अनापत्ति अथेय्यफस्सस्सा’तिआदीनि अवत्वा ‘‘अनापत्ति भिक्खु अथेय्यचित्तस्सा’’ति वदति.

न केवलञ्च विनयपरियायं, अञ्ञम्पि लोकियदेसनं देसेन्तो चित्तमेव धुरं कत्वा देसेति. यथाह – ‘‘ये केचि, भिक्खवे, धम्मा अकुसला अकुसलभागिया अकुसलपक्खिका सब्बेते मनोपुब्बङ्गमा. मनो तेसं धम्मानं पठमं उप्पज्जति’’ (अ. नि. १.५६).

‘‘मनोपुब्बङ्गमा धम्मा, मनोसेट्ठा मनोमया;

मनसा चे पदुट्ठेन, भासति वा करोति वा;

ततो नं दुक्खमन्वेति, चक्कंव वहतो पदं.

‘‘मनोपुब्बङ्गमा धम्मा, मनोसेट्ठा मनोमया;

मनसा चे पसन्नेन, भासति वा करोति वा;

ततो नं सुखमन्वेति, छायाव अनपायिनी’’. (ध. प. १,२);

‘‘चित्तेन नीयति लोको, चित्तेन परिकस्सति;

चित्तस्स एकधम्मस्स, सब्बेव वसमन्वगू’’. (सं. नि. १.६२);

‘‘चित्तसंकिलेसा, भिक्खवे, सत्ता संकिलिस्सन्ति चित्तवोदाना विसुज्झन्ति’’ (सं. नि. ३.१००);

‘‘पभस्सरमिदं, भिक्खवे, चित्तं, तञ्च खो आगन्तुकेहि उपक्किलेसेहि उपक्किलिट्ठं’’ (अ. नि. १.४९);

‘‘चित्ते, गहपति, अरक्खिते कायकम्मम्पि अरक्खितं होति, वचीकम्मम्पि अरक्खितं होति, मनोकम्मम्पि अरक्खितं होति; चित्ते, गहपति, रक्खिते…पे… चित्ते, गहपति, ब्यापन्ने…पे… चित्ते, गहपति, अब्यापन्ने…पे… चित्ते, गहपति, अवस्सुते…पे… चित्ते, गहपति, अनवस्सुते कायकम्मम्पि अनवस्सुतं होति, वचीकम्मम्पि अनवस्सुतं होति, मनोकम्मम्पि अनवस्सुतं होती’’ति (अ. नि. ३.११०).

एवं लोकियधम्मं पत्वा चित्तं जेट्ठकं होति, चित्तं धुरं होति, चित्तं पुब्बङ्गमं होतीति वेदितब्बं. इमेसु पन सुत्तेसु एकं वा द्वे वा अग्गहेत्वा सुत्तानुरक्खणत्थाय सब्बानिपि गहितानीति वेदितब्बानि.

लोकुत्तरधम्मं पुच्छन्तो पन ‘कतरफस्सं अधिगतोसि, कतरवेदनं कतरसञ्ञं कतरचेतनं कतरचित्त’न्ति अपुच्छित्वा, ‘कतरपञ्ञं त्वं भिक्खु अधिगतो’सि, ‘किं पठमं मग्गपञ्ञं, उदाहु दुतियं…पे… ततियं…पे… चतुत्थं मग्गपञ्ञं अधिगतो’ति पञ्ञं जेट्ठिकं पञ्ञं धुरं कत्वा पुच्छति. पञ्ञुत्तरा सब्बे कुसला धम्मा न परिहायन्ति. पञ्ञा पन किमत्थिया (म. नि. १.४५१)? ‘‘पञ्ञवतो, भिक्खवे, अरियसावकस्स तदन्वया सद्धा सण्ठाति, तदन्वयं वीरियं सण्ठाति, तदन्वया सति सण्ठाति, तदन्वयो समाधि सण्ठाती’’ति (सं. नि. ५.५१५) एवमादीनि पनेत्थ सुत्तानि दट्ठब्बानि. इति लोकुत्तरधम्मं पत्वा पञ्ञा जेट्ठिका होति पञ्ञा धुरा पञ्ञा पुब्बङ्गमाति वेदितब्बा. अयं पन लोकियदेसना. तस्मा चित्तं धुरं कत्वा देसेन्तो ‘‘चित्तं उप्पन्नं होती’’ति आह.

सोमनस्ससहगतन्ति सातमधुरवेदयितसङ्खातेन सोमनस्सेन सह एकुप्पादादिभावं गतं. अयं पन ‘सहगत’-सद्दो तब्भावे वोकिण्णे निस्सये आरम्मणे संसट्ठेति इमेसु अत्थेसु दिस्सति. तत्थ ‘‘यायं तण्हा पोनोब्भविका नन्दिरागसहगता’’ति (विभ. २०३) तब्भावे वेदितब्बो; नन्दिरागभूताति अत्थो. ‘‘या, भिक्खवे, वीमंसा कोसज्जसहगता कोसज्जसम्पयुत्ता’’ति (सं. नि. ५.८३२) वोकिण्णे वेदितब्बो; अन्तरन्तरा उप्पज्जमानेन कोसज्जेन वोकिण्णाति अयमेत्थ अत्थो. ‘‘अट्ठिकसञ्ञासहगतं सतिसम्बोज्झङ्गं भावेती’’ति (सं. नि. ५.२३८) निस्सये वेदितब्बो; अट्ठिकसञ्ञं निस्साय अट्ठिकसञ्ञं भावेत्वा पटिलद्धन्ति अत्थो. ‘‘लाभी होति रूपसहगतानं वा समापत्तीनं अरूपसहगतानं वा’’ति (पु. प. ३-५) आरम्मणे; वेदितब्बो रूपारूपारम्मणानन्ति अत्थो. ‘‘इदं सुखं इमाय पीतिया सहगतं होति सहजातं संसट्ठं सम्पयुत्त’’न्ति (विभ. ५७८) संसट्ठे. इमस्मिम्पि पदे अयमेवत्थो अधिप्पेतो. सोमनस्ससंसट्ठञ्हि इध सोमनस्ससहगतन्ति वुत्तं.