लोकुत्तरकुसलवण्णना
२७७. एवं भवत्तयसम्पत्तिनिब्बत्तकं कुसलं दस्सेत्वा इदानि सब्बभवसमतिक्कमनाय लोकुत्तरकुसलं दस्सेतुं पुन कतमे धम्मा कुसलातिआदि आरद्धं. तत्थ लोकुत्तरन्ति केनट्ठेन लोकुत्तरं? लोकं तरतीति, लोकुत्तरं लोकं उत्तरतीति लोकुत्तरं; लोकं समतिक्कम्म अभिभुय्य तिट्ठतीति लोकुत्तरं (पटि. म. २.४३). झानं भावेतीति एकचित्तक्खणिकं अप्पनाझानं भावेति जनेति वड्ढेति.
लोकतो निय्याति वट्टतो निय्यातीति निय्यानिकं. निय्याति वा एतेनाति निय्यानिकं. तंसमङ्गी हि पुग्गलो दुक्खं परिजानन्तो निय्याति, समुदयं पजहन्तो निय्याति, निरोधं सच्छिकरोन्तो निय्याति, मग्गं भावेन्तो निय्याति. यथा च पन तेभूमककुसलं वट्टस्मिं चुतिपटिसन्धियो आचिनाति वड्ढेतीति आचयगामी नाम होति, न तथा इदं. इदं पन यथा एकस्मिं पुरिसे अट्ठारसहत्थं पाकारं चिनन्ते अपरो महामुग्गरं गहेत्वा तेन चितचितट्ठानं अपचिनन्तो विद्धंसेन्तो एव गच्छेय्य, एवमेव तेभूमककुसलेन चिता चुतिपटिसन्धियो पच्चयवेकल्लकरणेन अपचिनन्तं विद्धंसेन्तं गच्छतीति अपचयगामि.
दिट्ठिगतानं पहानायाति, एत्थ दिट्ठियो एव दिट्ठिगतानि, गूथगतं मुत्तगतन्तिआदीनि (अ. नि. ९.११) विय. द्वासट्ठिया वा दिट्ठीनं अन्तोगधत्ता दिट्ठीसु गतानीतिपि दिट्ठिगतानि. दिट्ठिया वा गतं एतेसन्तिपि दिट्ठिगतानि. दिट्ठिसदिसगमनानि दिट्ठिसदिसप्पवत्तानीति अत्थो. कानि पन तानीति? ससम्पयुत्तानि सक्कायदिट्ठिविचिकिच्छासीलब्बतपरामासअपायगमनीयरागदोसमोहाकुसलानि. तानि हि याव पठममग्गभावना ताव पवत्तिसब्भावतो दिट्ठिसदिसगमनानीति वुच्चन्ति. इति दिट्ठियो च दिट्ठिगतानि च दिट्ठिगतानि. तेसं दिट्ठिगतानं. पहानायाति समुच्छेदवसेनेव पजहनत्थाय. पठमायाति गणनवसेनपि पठमुप्पत्तिवसेनपि पठमाय. भूमियाति ‘‘अनन्तरहिताय भूमिया’’तिआदीसु (पारा. २७; म. नि. २.२९६) ताव अयं महापथवी भूमीति वुच्चति. ‘‘सुखभूमियं कामावचरे’’तिआदीसु (ध. स. ९८८) चित्तुप्पादो. इध पन सामञ्ञफलं अधिप्पेतं. तञ्हि सम्पयुत्तानं निस्सयभावतो ते धम्मा भवन्ति एत्थाति भूमि. यस्मा वा समानेपि लोकुत्तरभावे सयम्पि भवति उप्पज्जति, न निब्बानं विय अपातुभावं, तस्मापि भूमीति वुच्चति; तस्सा पठमाय भूमिया. पत्तियाति सोतापत्तिफलसङ्खातस्स पठमस्स सामञ्ञफलस्स पत्तत्थाय पटिलाभत्थायाति एवमेत्थ अत्थो वेदितब्बो. विविच्चाति समुच्छेदविवेकवसेन विविच्चित्वा, विना हुत्वा.
इदानि किञ्चापि लोकियज्झानम्पि न विना पटिपदाय इज्झति, एवं सन्तेपि इध सुद्धिकनयं पहाय लोकुत्तरज्झानं पटिपदाय सद्धिंयेव गरुं कत्वा देसेतुकामताय दुक्खपटिपदं दन्धाभिञ्ञन्तिआदिमाह.
तत्थ यो आदितोव किलेसे विक्खम्भेन्तो दुक्खेन ससङ्खारेन सप्पयोगेन किलमन्तो विक्खम्भेति तस्स दुक्खा पटिपदा होति; यो पन विक्खम्भित किलेसो विपस्सनापरिवासं वसन्तो चिरेन मग्गपातुभावं पापुणाति तस्स दन्धाभिञ्ञा होति. इति यो कोचि वारो दुक्खपटिपददन्धाभिञ्ञो नाम कतो.
कतमं पन वारं रोचेसुन्ति? यत्थ सकिं विक्खम्भिता किलेसा समुदाचरित्वा दुतियम्पि विक्खम्भिता पुन समुदाचरन्ति, ततियं विक्खम्भिते पन तथाविक्खम्भितेव कत्वा मग्गेन समुग्घातं पापेति, इमं वारं रोचेसुं. इमस्स वारस्स दुक्खापटिपदा दन्धाभिञ्ञाति नामं कतं. एत्तकेन पन न पाकटं होति. तस्मा एवमेत्थ आदितो पट्ठाय विभावना वेदितब्बा – यो हि चत्तारि महाभूतानि परिग्गहेत्वा उपादारूपं परिग्गण्हाति, अरूपं परिग्गण्हाति, ‘रूपारूपं’ पन परिग्गण्हन्तो दुक्खेन कसिरेन किलमन्तो परिग्गहेतुं सक्कोति, तस्स दुक्खा पटिपदा नाम होति. परिग्गहितरूपारूपस्स पन विपस्सनापरिवासे मग्गपातुभावदन्धताय दन्धाभिञ्ञा नाम होति.
योपि रूपारूपं परिग्गहेत्वा ‘नामरूपं’ ववत्थपेन्तो दुक्खेन कसिरेन किलमन्तो ववत्थपेति, ववत्थापिते च नामरूपे विपस्सनापरिवासं वसन्तो चिरेन मग्गं उप्पादेतुं सक्कोति, तस्सापि दुक्खा पटिपदा दन्धाभिञ्ञा नाम होति.
अपरो नामरूपम्पि ववत्थपेत्वा ‘पच्चये’ परिग्गण्हन्तो दुक्खेन कसिरेन किलमन्तो परिग्गण्हाति, पच्चये च परिग्गहेत्वा विपस्सनापरिवासं वसन्तो चिरेन मग्गं उप्पादेति, एवम्पि दुक्खा पटिपदा दन्धाभिञ्ञा नाम होति.
अपरो पच्चयेपि परिग्गहेत्वा ‘लक्खणानि’ पटिविज्झन्तो दुक्खेन कसिरेन किलमन्तो पटिविज्झति, पटिविद्धलक्खणो च विपस्सनापरिवासं वसन्तो चिरेन मग्गं उप्पादेति, एवम्पि दुक्खा पटिपदा दन्धाभिञ्ञा नाम होति.
अपरो लक्खणानिपि पटिविज्झित्वा विपस्सनाञाणे तिक्खे सूरे पसन्ने वहन्ते उप्पन्नं ‘विपस्सनानिकन्तिं’ परियादियमानो दुक्खेन कसिरेन किलमन्तो परियादियति, निकन्तिञ्च परियादियित्वा विपस्सनापरिवासं वसन्तो चिरेन मग्गं उप्पादेति, एवम्पि दुक्खा पटिपदा दन्धाभिञ्ञा नाम होति. इमं वारं रोचेसुं. इमस्स वारस्स एतं नामं कतं. इमिनाव उपायेन परतो तिस्सो पटिपदा वेदितब्बा.
फस्सो होतीतिआदीसु अनञ्ञातञ्ञस्सामीतिन्द्रियं, सम्मावाचा, सम्माकम्मन्तो, सम्माआजीवोति चत्तारि पदानि अधिकानि. निद्देसवारे च वितक्कादिनिद्देसेसु ‘मग्गङ्ग’न्तिआदीनि पदानि अधिकानि. सेसं सब्बं हेट्ठा वुत्तसदिसमेव. भूमन्तरवसेन पन लोकुत्तरताव इध विसेसो.
तत्थ अनञ्ञातञ्ञस्सामीतिन्द्रियन्ति ‘अनमतग्गे संसारवट्टे अनञ्ञातं अमतं पदं चतुसच्चधम्ममेव वा जानिस्सामी’ति पटिपन्नस्स इमिना पुब्बाभोगेन उप्पन्नं इन्द्रियं. लक्खणादीनि पनस्स हेट्ठा पञ्ञिन्द्रिये वुत्तनयेनेव वेदितब्बानि.
सुन्दरा पसत्था वा वाचा सम्मावाचा. वचीदुच्चरितसमुग्घाटिकाय मिच्छावाचाविरतिया एतं अधिवचनं. सा परिग्गहलक्खणा विरमणरसा मिच्छावाचप्पहानपच्चुपट्ठाना. सुन्दरो पसत्थो वा कम्मन्तो सम्माकम्मन्तो. मिच्छाकम्मन्तसमुच्छेदिकाय पाणातिपातादिविरतिया एतं नामं. सो समुट्ठानलक्खणो विरमणरसो मिच्छाकम्मन्तप्पहानपच्चुपट्ठानो. सुन्दरो पसत्थो वा आजीवो सम्माआजीवो. मिच्छाजीवविरतिया एतं अधिवचनं. सो वोदानलक्खणो ञायाजीवप्पवत्तिरसो मिच्छाजीवप्पहानपच्चुपट्ठानो.
अपिच हेट्ठा विरतित्तये वुत्तवसेनपेत्थ लक्खणादीनि वेदितब्बानि. इति इमेसं तिण्णं धम्मानं वसेन हेट्ठा वुत्तं मग्गपञ्चकं इध मग्गट्ठकं वेदितब्बं. येवापनकेसु च इमेसं अभावो. तथा करुणामुदितानं. इमे हि तयो धम्मा इध पाळियं आगतत्ताव येवापनकेसु न गहिता. करुणामुदिता पन सत्तारम्मणा, इमे धम्मा निब्बानारम्मणाति तापेत्थ न गहिता. अयं ताव उद्देसवारे विसेसत्थो.
२८३. निद्देसवारे पन मग्गङ्गं मग्गपरियापन्नन्ति एत्थ ताव मग्गस्स अङ्गन्ति मग्गङ्गं; मग्गकोट्ठासोति अत्थो. यथा पन अरञ्ञे परियापन्नं अरञ्ञपरियापन्नं नाम होति, एवं मग्गे परियापन्नन्ति मग्गपरियापन्नं. मग्गसन्निस्सितन्ति अत्थो.
२८५. पीतिसम्बोज्झङ्गोति एत्थ पीति एव सम्बोज्झङ्गोति पीतिसम्बोज्झङ्गो. तत्थ बोधिया बोधिस्स वा अङ्गोति बोज्झङ्गो. इदं वुत्तं होति – या अयं धम्मसामग्गी याय लोकुत्तरमग्गक्खणे उप्पज्जमानाय लीनुद्धच्चपतिट्ठानायूहनकामसुखत्तकिलमथानुयोगउच्छेदसस्सताभिनिवेसादीनं अनेकेसं उपद्दवानं पटिपक्खभूताय सतिधम्मविचयवीरियपीतिपस्सद्धिसमाधिउपेक्खासङ्खाताय धम्मसामग्गिया अरियसावको बुज्झतीति कत्वा बोधीति वुच्चति. बुज्झतीति किलेससन्ताननिद्दाय उट्ठहति, चत्तारि वा अरियसच्चानि पटिविज्झति, निब्बानमेव वा सच्छिकरोति. तस्सा धम्मसामग्गीसङ्खाताय बोधिया अङ्गोतिपि बोज्झङ्गो, झानङ्गमग्गङ्गादीनि विय. योपेस यथावुत्तप्पकाराय एताय धम्मसामग्गिया बुज्झतीति कत्वा अरियसावको बोधीति वुच्चति, तस्स बोधिस्स अङ्गोतिपि बोज्झङ्गो; सेनङ्गरथङ्गादयो विय. तेनाहु अट्ठकथाचरिया – ‘‘बुज्झनकस्स पुग्गलस्स अङ्गाति वा बोज्झङ्गा’’ति (विभ. अट्ठ. ४६६; सं. नि. अट्ठ. ३.५.१८२).
अपिच ‘‘बोज्झङ्गाति केनट्ठेन बोज्झङ्गा? बोधाय संवत्तन्तीति बोज्झङ्गा, बुज्झन्तीति बोज्झङ्गा, अनुबुज्झन्तीति बोज्झङ्गा, पटिबुज्झन्तीति बोज्झङ्गा, सम्बुज्झन्तीति बोज्झङ्गा’’ति (पटि. म. २.१७) इमिना पटिसम्भिदानयेनापि बोज्झङ्गत्थो वेदितब्बो. पसत्थो सुन्दरो वा बोज्झङ्गोति सम्बोज्झङ्गो. एवं पीति एव सम्बोज्झङ्गो पीतिसम्बोज्झङ्गोति. चित्तेकग्गतानिद्देसादीसुपि इमिनाव नयेन अत्थो वेदितब्बो.
२९६. तेसं धम्मानन्ति ये तस्मिं समये पटिवेधं गच्छन्ति चतुसच्चधम्मा, तेसं धम्मानं. अनञ्ञातानन्ति किञ्चापि पठममग्गेन ते धम्मा ञाता नाम होन्ति, यथा पन पकतिया अनागतपुब्बं विहारं आगन्त्वा विहारमज्झे ठितोपि पुग्गलो पकतिया अनागतभावं उपादाय ‘अनागतपुब्बं ठानं आगतोम्ही’ति वदति, यथा च पकतिया अपिळन्धपुब्बं मालं पिळन्धित्वा, अनिवत्थपुब्बं वत्थं निवासेत्वा, अभुत्तपुब्बं भोजनं भुञ्जित्वा, पकतिया अभुत्तभावं उपादाय अभुत्तपुब्बं भोजनं भुत्तोम्हीति वदति, एवमिधापि यस्मा पकतिया इमिना पुग्गलेन इमे धम्मा न ञातपुब्बा तस्मा अनञ्ञातानन्ति वुत्तं. अदिट्ठादीसुपि एसेव नयो. तत्थ अदिट्ठानन्ति इतो पुब्बे पञ्ञाचक्खुना अदिट्ठानं. अप्पत्तानन्ति अधिगमनवसेन अप्पत्तानं. अविदितानन्ति ञाणेन अपाकटकतानं. असच्छिकतानन्ति अपच्चक्खकतानं. सच्छिकिरियायाति पच्चक्खकरणत्थं. यथा च इमिना पदेन, एवं सेसेहिपि सद्धिं अनञ्ञातानं ञाणाय, अदिट्ठानं दस्सनाय, अप्पत्तानं पत्तिया, अविदितानं वेदायाति योजना कातब्बा.
२९९. चतूहि वचीदुच्चरितेहीतिआदीसु वचीति वचीविञ्ञत्ति वेदितब्बा. तिण्णं दोसानं येन केनचि दुट्ठानि चरितानीति दुच्चरितानि. वचीतो पवत्तानि दुच्चरितानि वचीदुच्चरितानि, वचिया वा निप्फादितानि दुच्चरितानि वचीदुच्चरितानि. तेहि वचीदुच्चरितेहि. आरका रमतीति आरति. विना तेहि रमतीति विरति. ततो ततो पटिनिवत्ताव हुत्वा तेहि विना रमतीति पटिविरति. उपसग्गवसेन वा पदं वड्ढितं. सब्बमिदं ओरमणभावस्सेवाधिवचनं. वेरं मणति, विनासेतीति वेरमणी. इदम्पि ओरमणस्सेव वेवचनं. याय पन चेतनाय मुसावादादीनि भासमानो करोति नाम, अयं लोकुत्तरमग्गविरति. उप्पज्जित्वा तं किरियं कातुं न देति, किरियापथं पच्छिन्दतीति अकिरिया. तथा तं करणं कातुं न देति, करणपथं पच्छिन्दतीति अकरणं. याय च चेतनाय चतुब्बिधं वचीदुच्चरितं भासमानो अज्झापज्जति नाम, अयं उप्पज्जित्वा तथा अज्झापज्जितुं न देतीति अनज्झापत्ति.
वेलाअनतिक्कमोति एत्थ ‘‘ताय वेलाया’’तिआदीसु (दी. नि. २.१५४; महाव. १-३; उदा. १ आदयो) ताव कालो वेलाति आगतो. ‘‘उरुवेलायं विहरती’’ति (महाव. १; सं. नि. १.१३७) एत्थ रासि. ‘‘ठितधम्मो वेलं नातिवत्तती’’ति (चूळव. ३८४; अ. नि. ८.१९; उदा. ४५) एत्थ सीमा. इधापि सीमाव. अनतिक्कमनीयट्ठेन हि चत्तारि वचीसुचरितानि वेलाति अधिप्पेतानि. इति याय चेतनाय चत्तारि वचीदुच्चरितानि भासमानो वेलं अतिक्कमति नाम, अयं उप्पज्जित्वा तं वेलं अतिक्कमितुं न देतीति वेलाअनतिक्कमोति वुत्ता. वेलायतीति वा वेला, चलयति विद्धंसेतीति अत्थो. किं वेलायति? चतुब्बिधं वचीदुच्चरितं. इति वेलायनतो ‘वेला’. पुरिसस्स पन हितसुखं अनतिक्कमित्वा वत्ततीति ‘अनतिक्कमो’. एवमेत्थ पदद्वयवसेनापि अत्थो वेदितब्बो.
सेतुं हनतीति सेतुघातो; चतुन्नं वचीदुच्चरितानं पदघातो पच्चयघातोति अत्थो. पच्चयो हि इध सेतूति अधिप्पेतो. तत्रायं वचनत्थो – रागादिको चतुन्नं वचीदुच्चरितानं पच्चयो वट्टस्मिं पुग्गलं सिनोति बन्धतीति सेतु. सेतुस्स घातो सेतुघातो. वचीदुच्चरितपच्चयसमुग्घाटिकाय विरतिया एतं अधिवचनं. अयं पन सम्मावाचासङ्खाता विरति पुब्बभागे नानाचित्तेसु लब्भति. अञ्ञेनेव हि चित्तेन मुसावादा विरमति, अञ्ञेन पेसुञ्ञादीहि. लोकुत्तरमग्गक्खणे पन एकचित्तस्मिंयेव लब्भति. चतुब्बिधाय हि वचीदुच्चरितचेतनाय पदपच्छेदं कुरुमाना मग्गङ्गं पूरयमाना एकाव विरति उप्पज्जति.
३००. कायदुच्चरितेहीति कायतो पवत्तेहि कायेन वा निप्फादितेहि पाणातिपातादीहि दुच्चरितेहि. सेसं पुरिमनयेनेव वेदितब्बं. अयम्पि सम्माकम्मन्तसङ्खाता विरति पुब्बभागे नानाचित्तेसु लब्भति. अञ्ञेनेव हि चित्तेन पाणातिपाता विरमति, अञ्ञेन अदिन्नादानमिच्छाचारेहि. लोकुत्तरमग्गक्खणे पन एकचित्तस्मिंयेव लब्भति. तिविधाय हि कायदुच्चरितचेतनाय पदपच्छेदं कुरुमाना मग्गङ्गं पूरयमाना एकाव विरति उप्पज्जति.
३०१. सम्माआजीवनिद्देसे अकिरियातिआदीसु याय चेतनाय मिच्छाजीवं आजीवमानो किरियं करोति नाम, अयं उप्पज्जित्वा तं किरियं कातुं न देतीति अकिरियाति. इमिना नयेन योजना वेदितब्बा. आजीवो च नामेस पाटियेक्को नत्थि, वाचाकम्मन्तेसु गहितेसु गहितोव होति, तप्पक्खिकत्ता. धुवपटिसेवनवसेन पनायं ततो नीहरित्वा दस्सितोति. एवं सन्ते सम्माआजीवो सकिच्चको न होति, अट्ठ मग्गङ्गानि न परिपूरेन्ति, तस्मा सम्माआजीवो सकिच्चको कातब्बो, अट्ठ मग्गङ्गानि परिपूरेतब्बानीति. तत्रायं नयो – आजीवो नाम भिज्जमानो कायवचीद्वारेसुयेव भिज्जति. मनोद्वारे आजीवभेदो नाम नत्थि. पूरयमानोपि तस्मिंयेव द्वारद्वये पूरति. मनोद्वारे आजीवपूरणं नाम नत्थि. कायद्वारे पन वीतिक्कमो आजीवहेतुकोपि अत्थि नआजीवहेतुकोपि. तथा वचीद्वारे.
तत्थ यं राजराजमहामत्ता खिड्डापसुता सूरभावं दस्सेन्ता मिगवधं वा पन्थदुहनं वा परदारवीतिक्कमं वा करोन्ति, इदं अकुसलं कायकम्मं नाम. ततो विरतिपि ‘सम्माकम्मन्तो’ नाम. यं पन नआजीवहेतुकं चतुब्बिधं वचीदुच्चरितं भासन्ति, इदं अकुसलं वचीकम्मं नाम. ततो विरतिपि ‘सम्मावाचा’ नाम.
यं पन आजीवहेतु नेसादमच्छबन्धादयो पाणं हनन्ति, अदिन्नं आदियन्ति, मिच्छाचारं चरन्ति, अयं मिच्छाजीवो नाम. ततो विरति ‘सम्माआजीवो’ नाम. यम्पि लञ्जं गहेत्वा मुसा भणन्ति, पेसुञ्ञफरुससम्फप्पलापे पवत्तेन्ति, अयम्पि मिच्छाजीवो नाम. ततो विरति सम्माआजीवो नाम.
महासीवत्थेरो पनाह – ‘कायवचीद्वारेसुपि वीतिक्कमो आजीवहेतुको वा होतु नो वा आजीवहेतुको, अकुसलं कायकम्मं वचीकम्मन्त्वेव सङ्ख्यं गच्छति. ततो विरतिपि सम्माकम्मन्तो सम्मावाचात्वेव वुच्चती’ति. ‘आजीवो कुहि’न्ति वुत्ते पन ‘तीणि कुहनवत्थूनि निस्साय चत्तारो पच्चये उप्पादेत्वा तेसं परिभोगो’ति आह. अयं पन कोटिप्पत्तो मिच्छाजीवो. ततो विरति सम्माआजीवो नाम.
अयम्पि सम्माआजीवो पुब्बभागे नानाचित्तेसु लब्भति, अञ्ञेनेव हि चित्तेन कायद्वारवीतिक्कमा विरमति, अञ्ञेन वचीद्वारवीतिक्कमा. लोकुत्तरमग्गक्खणे पन एकचित्तस्मिंयेव लब्भति. कायवचीद्वारेसु हि सत्तकम्मपथवसेन उप्पन्नाय मिच्छाजीवसङ्खाताय दुस्सील्यचेतनाय पदपच्छेदं कुरुमाना मग्गङ्गं पूरयमाना एकाव विरति उप्पज्जतीति. अयं निद्देसवारे विसेसो.
यं पनेतं इन्द्रियेसु अनञ्ञातञ्ञस्सामीतिन्द्रियं वड्ढितं, मग्गङ्गेसु च सम्मावाचादीनि, तेसं वसेन सङ्गहवारे ‘‘नविन्द्रियानि, अट्ठङ्गिको मग्गो’’ति वुत्तं. सुञ्ञतवारो पाकतिकोयेवाति. अयं ताव सुद्धिकपटिपदाय विसेसो.
३४३. इतो परं सुद्धिकसुञ्ञता सुञ्ञतपटिपदा सुद्धिकअप्पणिहिता अप्पणिहितपटिपदाति अयं देसनाभेदो होति. तत्थ सुञ्ञतन्ति लोकुत्तरमग्गस्स नामं. सो हि आगमनतो सगुणतो आरम्मणतोति तीहि कारणेहि नामं लभति. कथं? इध भिक्खु अनत्ततो अभिनिविसित्वा अनत्ततो सङ्खारे पस्सति. यस्मा पन अनत्ततो दिट्ठमत्तेनेव मग्गवुट्ठानं नाम न होति, अनिच्चतोपि दुक्खतोपि दट्ठुमेव वट्टति, तस्मा ‘अनिच्चं दुक्खमनत्ता’ति तिविधं अनुपस्सनं आरोपेत्वा सम्मसन्तो चरति. वुट्ठानगामिनिविपस्सना पनस्स तेभूमकेपि सङ्खारे सुञ्ञतोव पस्सति. अयं विपस्सना सुञ्ञता नाम होति. सा आगमनीयट्ठाने ठत्वा अत्तनो मग्गस्स ‘सुञ्ञत’न्ति नामं देति. एवं मग्गो ‘आगमनतो’ सुञ्ञतनामं लभति. यस्मा पन सो रागादीहि सुञ्ञो तस्मा ‘सगुणेनेव’ सुञ्ञतनामं लभति. निब्बानम्पि रागादीहि सुञ्ञत्ता सुञ्ञतन्ति वुच्चति. तं आरम्मणं कत्वा उप्पन्नत्ता मग्गो ‘आरम्मणतो’ सुञ्ञतनामं लभति.
तत्थ सुत्तन्तिकपरियायेन सगुणतोपि आरम्मणतोपि नामं लभति. परियायदेसना हेसा. अभिधम्मकथा पन निप्परियायदेसना. तस्मा इध सगुणतो वा आरम्मणतो वा नामं न लभति, आगमनतोव लभति. आगमनमेव हि धुरं. तं दुविधं होति – विपस्सनागमनं मग्गागमनन्ति. तत्थ मग्गस्स आगतट्ठाने विपस्सनागमनं धुरं, फलस्स आगतट्ठाने मग्गागमनं धुरं. इध मग्गस्स आगतत्ता विपस्सनागमनमेव धुरं जातं.
३५०. अप्पणिहितन्ति, एत्थापि अप्पणिहितन्ति मग्गस्सेव नामं. इदम्पि नामं मग्गो तीहेव कारणेहि लभति. कथं? इध भिक्खु आदितोव दुक्खतो अभिनिविसित्वा दुक्खतोव सङ्खारे पस्सति. यस्मा पन दुक्खतो दिट्ठमत्तेनेव मग्गवुट्ठानं नाम न होति, अनिच्चतोपि अनत्ततोपि दट्ठुमेव वट्टति, तस्मा अनिच्चं दुक्खमनत्ता’ति तिविधं अनुपस्सनं आरोपेत्वा सम्मसन्तो चरति. वुट्ठानगामिनिविपस्सना पनस्स तेभूमकसङ्खारेसु पणिधिं सोसेत्वा परियादियित्वा विस्सज्जेति. अयं विपस्सना अप्पणिहिता नाम होति. सा आगमनीयट्ठाने ठत्वा अत्तनो मग्गस्स ‘अप्पणिहित’न्ति नामं देति. एवं मग्गो ‘आगमनतो’ अप्पणिहितनामं लभति. यस्मा पन तत्थ रागदोसमोहपणिधयो नत्थि, तस्मा ‘सगुणेनेव’ अप्पणिहितनामं लभति. निब्बानम्पि तेसं पणिधीनं अभावा अप्पणिहितन्ति वुच्चति. तं आरम्मणं कत्वा उप्पन्नत्ता मग्गो अप्पणिहितनामं लभति.
तत्थ सुत्तन्तिकपरियायेन सगुणतोपि आरम्मणतोपि नामं लभति. परियायदेसना हेसा. अभिधम्मकथा पन निप्परियायदेसना. तस्मा इध सगुणतो वा आरम्मणतो वा नामं न लभति, आगमनतोव लभति. आगमनमेव हि धुरं. तं दुविधं होति – विपस्सनागमनं मग्गागमनन्ति. तत्थ मग्गस्स आगतट्ठाने विपस्सनागमनं धुरं, फलस्स आगतट्ठाने मग्गागमनं धुरं. इध मग्गस्स आगतत्ता विपस्सनागमनमेव धुरं जातं.
ननु च सुञ्ञतो अनिमित्तो अप्पणिहितोति तीणि मग्गस्स नामानि? यथाह – ‘‘तयोमे, भिक्खवे, विमोक्खा – सुञ्ञतो विमोक्खो, अनिमित्तो विमोक्खो, अप्पणिहितो विमोक्खो’’ति (पटि. म. १.२०९). तेसु इध द्वे मग्गे गहेत्वा अनिमित्तो कस्मा न गहितोति? आगमनाभावतो. अनिमित्तविपस्सना हि सयं आगमनीयट्ठाने ठत्वा अत्तनो मग्गस्स नामं दातुं न सक्कोति. सम्मासम्बुद्धो पन अत्तनो पुत्तस्स राहुलत्थेरस्स.
‘‘अनिमित्तञ्च भावेहि, मानानुसयमुज्जह;
ततो मानाभिसमया, उपसन्तो चरिस्ससी’’ति. (सु. नि. ३४४);
अनिमित्तविपस्सनं कथेसि. विपस्सना हि निच्चनिमित्तं धुवनिमित्तं सुखनिमित्तं अत्तनिमित्तञ्च उग्घाटेति. तस्मा अनिमित्ताति कथिता. सा च किञ्चापि तं निमित्तं उग्घाटेति, सयं पन निमित्तधम्मेसु चरतीति सनिमित्ताव होति. तस्मा सयं आगमनीयट्ठाने ठत्वा अत्तनो मग्गस्स नामं दातुं न सक्कोति.
अपरो नयो – अभिधम्मो नाम परमत्थदेसना. अनिमित्तमग्गस्स च परमत्थतो हेतुवेकल्लमेव होति. कथं? अनिच्चानुपस्सनाय हि वसेन अनिमित्तविमोक्खो कथितो. तेन च विमोक्खेन सद्धिन्द्रियं अधिमत्तं होति. तं अरियमग्गे एकङ्गम्पि न होति, अमग्गङ्गत्ता अत्तनो मग्गस्स परमत्थतो नामं दातुं न सक्कोति. इतरेसु पन द्वीसु अनत्तानुपस्सनाय ताव वसेन सुञ्ञतविमोक्खो, दुक्खानुपस्सनाय वसेन अप्पणिहितविमोक्खो कथितो. तेसु सुञ्ञतविमोक्खेन पञ्ञिन्द्रियं अधिमत्तं होति, अप्पणिहितविमोक्खेन समाधिन्द्रियं. तानि अरियमग्गस्स अङ्गत्ता अत्तनो मग्गस्स परमत्थतो नामं दातुं सक्कोन्ति. मग्गारम्मणत्तिकेपि हि मग्गाधिपतिधम्मविभजने छन्दचित्तानं अधिपतिकाले तेसं धम्मानं अमग्गङ्गत्ताव मग्गाधिपतिभावो न वुत्तो. एवंसम्पदमिदं वेदितब्बन्ति. अयमेत्थ अट्ठकथामुत्तको एकस्स आचरियस्स मतिविनिच्छयो.
एवं सब्बथापि अनिमित्तविपस्सना सयं आगमनीयट्ठाने ठत्वा अत्तनो मग्गस्स नामं दातुं न सक्कोतीति अनिमित्तमग्गो न गहितो. केचि पन ‘अनिमित्तमग्गो आगमनतो नामं अलभन्तोपि सुत्तन्तपरियायेन सगुणतो च आरम्मणतो च नामं लभती’ति आहंसु. ते इदं वत्वा पटिक्खित्ता – अनिमित्तमग्गे सगुणतो च आरम्मणतो च नामं लभन्ते सुञ्ञतअप्पणिहितमग्गापि सगुणतोयेव आरम्मणतोयेव च इध नामं लभेय्युं. न पन लभन्ति. किं कारणा? अयञ्हि मग्गो नाम द्वीहि कारणेहि नामं लभति – सरसतो च पच्चनीकतो च; सभावतो च पटिपक्खतो चाति अत्थो. तत्थ सुञ्ञतअप्पणिहितमग्गा सरसतोपि पच्चनीकतोपि नामं लभन्ति. सुञ्ञतअप्पणिहितमग्गा हि रागादीहि सुञ्ञा, रागपणिधिआदीहि च अप्पणिहिताति एवं ‘सरसतो’ नामं लभन्ति. सुञ्ञतो च अत्ताभिनिवेसस्स पटिपक्खो, अप्पणिहितो पणिधिस्साति एवं ‘पच्चनीकतो’ नामं लभन्ति. अनिमित्तमग्गो पन रागादिनिमित्तानं निच्चनिमित्तादीनञ्च अभावेन सरसतोव नामं लभति, नो पच्चनीकतो. न हि सो सङ्खारनिमित्तारम्मणाय अनिच्चानुपस्सनाय पटिपक्खो. अनिच्चानुपस्सना पनस्स अनुलोमभावे ठिताति. सब्बथापि अभिधम्मपरियायेन अनिमित्तमग्गो नाम नत्थीति.
सुत्तन्तिकपरियायेन पनेस एवं आहरित्वा दीपितो – यस्मिञ्हि वारे मग्गवुट्ठानं होति, तीणि लक्खणानि एकावज्जनेन विय आपाथमागच्छन्ति, तिण्णञ्च एकतो आपाथगमनं नाम नत्थि. कम्मट्ठानस्स पन विभूतभावदीपनत्थं एवं वुत्तं. आदितो हि यत्थ कत्थचि अभिनिवेसो होतु, वुट्ठानगामिनी पन विपस्सना यं यं सम्मसित्वा वुट्ठाति तस्स तस्सेव वसेन आगमनीयट्ठाने ठत्वा अत्तनो मग्गस्स नामं देति. कथं? अनिच्चादीसु हि यत्थ कत्थचि अभिनिविसित्वा इतरम्पि लक्खणद्वयं दट्ठुं वट्टति एव. एकलक्खणदस्सनमत्तेनेव हि मग्गवुट्ठानं नाम न होति, तस्मा अनिच्चतो अभिनिविट्ठो भिक्खु न केवलं अनिच्चतोव वुट्ठाति, दुक्खतोपि अनत्ततोपि वुट्ठातियेव. दुक्खतो अनत्ततो अभिनिविट्ठेपि एसेव नयो. इति आदितो यत्थ कत्थचि अभिनिवेसो होतु, वुट्ठानगामिनी पन विपस्सना यं यं सम्मसित्वा वुट्ठाति तस्स तस्सेव वसेन आगमनीयट्ठाने ठत्वा अत्तनो मग्गस्स नामं देति. तत्थ अनिच्चतो वुट्ठहन्तस्स मग्गो अनिमित्तो नाम होति, दुक्खतो वुट्ठहन्तस्स अप्पणिहितो, अनत्ततो वुट्ठहन्तस्स सुञ्ञतोति. एवं सुत्तन्तपरियायेन आहरित्वा दीपितो.
वुट्ठानगामिनी पन विपस्सना किमारम्मणाति? लक्खणारम्मणाति. लक्खणं नाम पञ्ञत्तिगतिकं न वत्तब्बधम्मभूतं. यो पन अनिच्चं दुक्खमनत्ताति तीणि लक्खणानि सल्लक्खेति, तस्स पञ्चक्खन्धा कण्ठे बद्धकुणपं विय होन्ति. सङ्खारारम्मणमेव ञाणं सङ्खारतो वुट्ठाति. यथा हि एको भिक्खु पत्तं किणितुकामो पत्तवाणिजेन पत्तं आभतं दिस्वा हट्ठपहट्ठो गण्हिस्सामीति चिन्तेत्वा वीमंसमानो तीणि छिद्दानि पस्सेय्य, सो न छिद्देसु निरालयो होति, पत्ते पन निरालयो होति; एवमेव तीणि लक्खणानि सल्लक्खेत्वा सङ्खारेसु निरालयो होति. सङ्खारारम्मणेनेव ञाणेन सङ्खारतो वुट्ठातीति वेदितब्बं. दुस्सोपमायपि एसेव नयो.
इति भगवा लोकुत्तरं झानं भाजेन्तो सुद्धिकपटिपदाय चतुक्कनयं पञ्चकनयन्ति द्वेपि नये आहरि. तथा सुद्धिकसुञ्ञताय सुञ्ञतपटिपदाय सुद्धिकअप्पणिहिताय अप्पणिहितपटिपदायाति. कस्मा एवं आहरीति? पुग्गलज्झासयेन चेव देसनाविलासेन च. तदुभयम्पि हेट्ठा वुत्तनयेनेव वेदितब्बं. एवं लोकुत्तरं झानं भावेतीति एत्थ सुद्धिकपटिपदाय चतुक्कपञ्चकवसेन द्वे नया, तथा सेसेसूति सब्बेसुपि पञ्चसु कोट्ठासेसु दस नया भाजिता.
लोकुत्तरकुसलं पकिण्णककथा
तत्रिदं पकिण्णकं –
अज्झत्तञ्च बहिद्धा च, रूपारूपेसु पञ्चसु;
सत्तट्ठङ्गपरिणामं, निमित्तं पटिपदापतीति.
लोकुत्तरमग्गो हि अज्झत्तं अभिनिविसित्वा अज्झत्तं वुट्ठाति, अज्झत्तं अभिनिविसित्वा बहिद्धा वुट्ठाति, बहिद्धा अभिनिविसित्वा बहिद्धा वुट्ठाति, बहिद्धा अभिनिविसित्वा अज्झत्तं वुट्ठाति. रूपे अभिनिविसित्वा रूपा वुट्ठाति, रूपे अभिनिविसित्वा अरूपा वुट्ठाति. अरूपे अभिनिविसित्वा अरूपा वुट्ठाति, अरूपे अभिनिविसित्वा रूपा वुट्ठाति, एकप्पहारेनेव पञ्चहि खन्धेहि वुट्ठाति.
‘सत्तट्ठङ्गपरिणाम’न्ति सो पनेस मग्गो अट्ठङ्गिकोपि होति सत्तङ्गिकोपि. बोज्झङ्गापि सत्त वा होन्ति छ वा. झानं पन पञ्चङ्गिकं वा होति चतुरङ्गिकं वा; तिवङ्गिकं वा दुवङ्गिकं वा. एवं सत्तअट्ठादीनं अङ्गानं परिणामो वेदितब्बोति अत्थो.
‘निमित्तं पटिपदापती’ति निमित्तन्ति यतो वुट्ठानं होति; ‘पटिपदापती’ति पटिपदाय च अधिपतिनो च चलनाचलनं वेदितब्बं.
तत्थ अज्झत्तं अभिनिविसित्वा अज्झत्तं वुट्ठातीतिआदीसु ताव इधेकच्चो आदितोव अज्झत्तं पञ्चसु खन्धेसु अभिनिविसति, अभिनिविसित्वा ते अनिच्चादितो पस्सति, यस्मा पन न सुद्धअज्झत्तदस्सनमत्तेनेव मग्गवुट्ठानं होति, बहिद्धापि दट्ठब्बमेव, तस्मा परस्स खन्धेपि अनुपादिन्नसङ्खारेपि अनिच्चं दुक्खमनत्ताति पस्सति. सो कालेन अज्झत्तं सम्मसति कालेन बहिद्धाति. तस्सेवं सम्मसतो अज्झत्तं सम्मसनकाले विपस्सना मग्गेन सद्धिं घटियति. एवं अज्झत्तं अभिनिविसित्वा अज्झत्तं वुट्ठाति नाम. सचे पनस्स बहिद्धा सम्मसनकाले विपस्सना मग्गेन सद्धिं घटियति, एवं अज्झत्तं अभिनिविसित्वा बहिद्धा वुट्ठाति नाम. एसेव नयो बहिद्धा अभिनिविसित्वा बहिद्धा च अज्झत्तञ्च वुट्ठानेपि.
अपरो आदितोव रूपे अभिनिविसति अभिनिविसित्वा भूतरूपञ्च उपादारूपञ्च परिच्छिन्दित्वा अनिच्चादितो पस्सति, यस्मा पन न सुद्धरूपदस्सनमत्तेनेव वुट्ठानं होति अरूपम्पि दट्ठब्बमेव, तस्मा तं रूपं आरम्मणं कत्वा उप्पन्नं वेदनं सञ्ञं सङ्खारे विञ्ञाणञ्च इदं अरूपन्ति परिच्छिन्दित्वा अनिच्चादितो पस्सति. सो कालेन रूपं सम्मसति कालेन अरूपं. तस्सेवं सम्मसतो रूपसम्मसनकाले विपस्सना मग्गेन सद्धिं घटियति. एवं रूपे अभिनिविसित्वा रूपा वुट्ठाति नाम. सचे पनस्स अरूपसम्मसनकाले विपस्सना मग्गेन सद्धिं घटियति, एवं रूपे अभिनिविसित्वा अरूपा वुट्ठाति नाम. एस नयो अरूपे अभिनिविसित्वा अरूपा च रूपा च वुट्ठानेपि.
‘‘यंकिञ्चि समुदयधम्मं सब्बं तं निरोधधम्म’’न्ति (महाव. १६; दी. नि. १.२९८) एवं अभिनिविसित्वा एवमेव वुट्ठानकाले पन एकप्पहारेन पञ्चहि खन्धेहि वुट्ठाति नामाति. अयं तिक्खविपस्सकस्स महापञ्ञस्स भिक्खुनो विपस्सना.
यथा हि छातज्झत्तस्स पुरिसस्स मज्झे गूथपिण्डं ठपेत्वा नानग्गरसभोजनपुण्णं पातिं उपनेय्युं, सो ब्यञ्जनं हत्थेन वियूहन्तो तं गूथपिण्डं दिस्वा ‘किमिद’न्ति पुच्छित्वा गूथपिण्डोति वुत्ते ‘धि धि, अपनेथा’ति भत्तेपि पातियम्पि निरालयो होति. एवंसम्पदमिदं दट्ठब्बं.
भोजनपातिदस्सनस्मिञ्हि तस्स अत्तमनकालो विय इमस्स भिक्खुनो बालपुथुज्जनकाले पञ्चक्खन्धे ‘अहं ममा’ति गहितकालो. गूथपिण्डस्स दिट्ठकालो विय तिण्णं लक्खणानं सल्लक्खितकालो. भत्तेपि पातियम्पि निरालयकालो विय तिक्खविपस्सकस्स महापञ्ञस्स भिक्खुनो ‘‘यंकिञ्चि समुदयधम्मं सब्बं तं निरोधधम्म’’न्ति पञ्चहि खन्धेहि एकप्पहारेन वुट्ठितकालो वेदितब्बो.
‘सत्तट्ठङ्गपरिणाम’न्ति एत्थ अयं वुत्तप्पभेदो अङ्गपरिणामो यथा होति तथा वेदितब्बो. सङ्खारुपेक्खाञाणमेव हि अरियमग्गस्स बोज्झङ्गमग्गङ्गझानङ्गविसेसं नियमेति. केचि पन थेरा ‘बोज्झङ्गमग्गङ्गझानङ्गविसेसं पादकज्झानं नियमेती’ति वदन्ति. केचि ‘विपस्सनाय आरम्मणभूता खन्धा नियमेन्ती’ति वदन्ति. केचि ‘पुग्गलज्झासयो नियमेती’ति वदन्ति. तेसम्पि वादेसु अयं सङ्खारुपेक्खासङ्खाता पुब्बभागा वुट्ठानगामिनिविपस्सनाव नियमेतीति वेदितब्बा.
तत्रायं अनुपुब्बीकथा – विपस्सनानियमेन हि सुक्खविपस्सकस्स उप्पन्नमग्गोपि समापत्तिलाभिनो झानं पादकं अकत्वा उप्पन्नमग्गोपि पठमज्झानं पादकं कत्वा पकिण्णकसङ्खारे सम्मसित्वा उप्पादितमग्गोपि पठमज्झानिकोव होति. सब्बेसु सत्त बोज्झङ्गानि अट्ठ मग्गङ्गानि पञ्च झानङ्गानि होन्ति. तेसञ्हि पुब्बभागविपस्सना सोमनस्ससहगतापि उपेक्खासहगतापि हुत्वा वुट्ठानकाले सङ्खारुपेक्खाभावं पत्ता सोमनस्ससहगताव होति.
पञ्चकनये दुतियततियचतुत्थज्झानानि पादकानि कत्वा उप्पादितमग्गेसु यथाक्कमेनेव झानं चतुरङ्गिकं तिवङ्गिकं दुवङ्गिकञ्च होति. सब्बेसु पन सत्त मग्गङ्गानि होन्ति, चतुत्थे छ बोज्झङ्गानि. अयं विसेसो पादकज्झाननियमेन चेव विपस्सनानियमेन च होति. तेसम्पि हि पुब्बभागविपस्सना सोमनस्ससहगतापि उपेक्खासहगतापि होति. वुट्ठानगामिनी सोमनस्ससहगताव.
पञ्चमज्झानं पादकं कत्वा निब्बत्तितमग्गे पन उपेक्खाचित्तेकग्गतावसेन द्वे झानङ्गानि बोज्झङ्गमग्गङ्गानि छ सत्त चेव. अयम्पि विसेसो उभयनियमवसेन होति. इमस्मिञ्हि नये पुब्बभागविपस्सना सोमनस्ससहगता वा उपेक्खासहगता वा होति, वुट्ठानगामिनी उपेक्खासहगताव. अरूपज्झानानि पादकानि कत्वा उप्पादितमग्गेपि एसेव नयो. एवं पादकज्झानतो वुट्ठाय ये केचि सङ्खारे सम्मसित्वा निब्बत्तितमग्गस्स आसन्नपदेसे वुट्ठिता समापत्ति अत्तना सदिसभावं करोति, भूमिवण्णो विय गोधावण्णस्स.
दुतियत्थेरवादे पन यतो यतो समापत्तितो वुट्ठाय ये ये समापत्तिधम्मे सम्मसित्वा मग्गो निब्बत्तितो होति तंतंसमापत्तिसदिसोव होति, सम्मसितसमापत्तिसदिसोति अत्थो. सचे पन कामावचरधम्मे सम्मसति पठमज्झानिकोव होति. तत्रापि विपस्सनानियमो वुत्तनयेनेव वेदितब्बो.
ततियत्थेरवादे ‘अहो वताहं सत्तङ्गिकं मग्गं पापुणेय्यं, अट्ठङ्गिकं मग्गं पापुणेय्य’न्ति अत्तनो अज्झासयानुरूपेन यं यं झानं पादकं कत्वा ये वा ये वा झानधम्मे सम्मसित्वा मग्गो निब्बत्तितो तंतंझानसदिसोव होति. पादकज्झानं पन सम्मसितज्झानं वा विना, अज्झासयमत्तेनेव तं न इज्झति. स्वायमत्थो नन्दकोवादसुत्तेन दीपेतब्बो. वुत्तञ्हेतं –
‘‘सेय्यथापि, भिक्खवे, तदहुपोसथे पन्नरसे न होति बहुनो जनस्स कङ्खा वा विमति वा ‘ऊनो नु खो चन्दो पुण्णो नु खो चन्दो’ति, अथ खो पुण्णो चन्दोत्वेव होति, एवमेव खो, भिक्खवे, ता भिक्खुनियो नन्दकस्स धम्मदेसनाय अत्तमना चेव परिपुण्णसङ्कप्पा च. तासं, भिक्खवे, पञ्चन्नं भिक्खुनिसतानं या पच्छिमिका भिक्खुनी सा सोतापन्ना अविनिपातधम्मा नियता सम्बोधिपरायणा’’ति (म. नि. ३.४१५).
तासु हि यस्सा भिक्खुनिया सोतापत्तिफलस्स उपनिस्सयो, सा सोतापत्तिफलेनेव परिपुण्णसङ्कप्पा अहोसि…पे… यस्सा अरहत्तस्स उपनिस्सयो सा अरहत्तेनेव. एवमेव अत्तनो अज्झासयानुरूपेन यं यं झानं पादकं कत्वा ये वा ये वा झानधम्मे सम्मसित्वा मग्गो निब्बत्तितो तंतंझानसदिसोव सो होति. पादकज्झानं पन सम्मसितज्झानं वा विना, अज्झासयमत्तेनेव तं न इज्झतीति. एत्थापि च विपस्सनानियमो वुत्तनयेनेव वेदितब्बो.
तत्थ ‘पादकज्झानमेव नियमेती’ति एवंवादिं तिपिटकचूळनागत्थेरं अन्तेवासिका आहंसु – ‘भन्ते, यत्थ ताव पादकज्झानं अत्थि तत्थ तं नियमेतु; यस्मिं पन पादकज्झानं नत्थि, तस्मिं अरूपभवे किं नियमेती’ति? ‘आवुसो, तत्थपि पादकज्झानमेव नियमेति. यो हि भिक्खु अट्ठसमापत्तिलाभी पठमज्झानं पादकं कत्वा सोतापत्तिमग्गफलानि निब्बत्तेत्वा अपरिहीनज्झानो कालं कत्वा अरूपभवे निब्बत्तो, पठमज्झानिकाय सोतापत्तिफलसमापत्तिया वुट्ठाय विपस्सनं पट्ठपेत्वा उपरि तीणि मग्गफलानि निब्बत्तेति, तस्स तानि पठमज्झानिकानेव होन्ति. दुतियज्झानिकादीसुपि एसेव नयो. अरूपे तिकचतुक्कज्झानं उप्पज्जति, तञ्च खो लोकुत्तरं न लोकियं. एवं तत्थापि पादकज्झानमेव नियमेति आवुसो’ति. ‘सुकथितो, भन्ते, पञ्हो’ति.
‘विपस्सनाय आरम्मणभूता खन्धा नियमेन्ति; यं यं हि पञ्चक्खन्धं सम्मसित्वा वुट्ठाति तंतंसदिसोव मग्गो होती’ति वादिं मोरवापिवासिमहादत्तत्थेरम्पि अन्तेवासिका आहंसु ‘भन्ते, तुम्हाकं वादे दोसो पञ्ञायति – रूपं सम्मसित्वा वुट्ठितभिक्खुनो हि रूपसदिसेन अब्याकतेन मग्गेन भवितब्बं, नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं नयतो परिग्गहेत्वा वुट्ठितस्स तंसदिसेनेव नेवसञ्ञानासञ्ञाभावप्पत्तेन मग्गेन भवितब्ब’न्ति. ‘न, आवुसो, एवं होति. लोकुत्तरमग्गो हि अप्पनं अप्पत्तो नाम नत्थि, तस्मा रूपं सम्मसित्वा वुट्ठितस्स अट्ठङ्गिको सोमनस्ससहगतमग्गो होति, नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं सम्मसित्वा वुट्ठितस्सपि न सब्बाकारेन तादिसो होति, सत्तङ्गिको पन उपेक्खासहगतमग्गो होती’ति.
‘पुग्गलज्झासयो नियमेती’तिवादिनो चूळाभयत्थेरस्सापि वादं आहरित्वा तिपिटकचूळनागत्थेरस्स कथयिंसु. सो आह – ‘यस्स ताव पादकज्झानं अत्थि तस्स पुग्गलज्झासयो नियमेतु, यस्स तं नत्थि तस्स कतरज्झासयो नियमेस्सति निद्धनस्स वुड्ढिगवेसनकालो विय होती’ति.
तं कथं आहरित्वा तिपिटकचूळाभयत्थेरस्स पुन कथयिंसु. सो ‘पादकज्झानवतो इदं कथितं आवुसो’ति आह. यथा पन पादकज्झानवतो, सम्मसितज्झानवतोपि तथेव वेदितब्बं. पञ्चमज्झानतो वुट्ठाय हि पठमादीनि सम्मसतो उप्पन्नमग्गो पठमत्थेरवादेन पञ्चमज्झानिको. दुतियवादेन पठमादिज्झानिको आपज्जतीति द्वेपि वादा विरुज्झन्ति. ततियवादेन पनेत्थ ‘यं इच्छति तज्झानिको होती’ति ते च वादा न विरुज्झन्ति, अज्झासयो च सात्थको होतीति. एवं तयोपि थेरा पण्डिता ब्यत्ता बुद्धिसम्पन्नाव. तेन तेसं वादं तन्तिं कत्वा ठपयिंसु. इध पन अत्थमेव उद्धरित्वा तयोपेते वादे विपस्सनाव नियमेतीति दस्सितं.
इदानि ‘निमित्तं पटिपदापती’ति एत्थ एवं अङ्गपरिणामवतो मग्गस्स उप्पादकाले गोत्रभु कुतो वुट्ठाति? मग्गो कुतोति? गोत्रभु ताव निमित्ततो वुट्ठाति, पवत्तं छेत्तुं न सक्कोति, एकतोवुट्ठानो हेस. मग्गो निमित्ततो वुट्ठाति, पवत्तम्पि छिन्दति उभतोवुट्ठानो हेस. तेसं अयं उप्पत्तिनयो – यस्मिञ्हि वारे मग्गवुट्ठानं होति, तस्मिं अनुलोमं नेव एकं होति, न पञ्चमं. एकञ्हि आसेवनं न लभति, पञ्चमं भवङ्गस्स आसन्नत्ता पवेधति. तदा हि जवनं पतितं नाम होति. तस्मा नेव एकं होति न पञ्चमं. महापञ्ञस्स पन द्वे अनुलोमानि होन्ति, ततियं गोत्रभु, चतुत्थं मग्गचित्तं, तीणि फलानि, ततो भवङ्गोतरणं. मज्झिमपञ्ञस्स तीणि अनुलोमानि होन्ति, चतुत्थं गोत्रभु, पञ्चमं मग्गचित्तं, द्वे फलानि, ततो भवङ्गोतरणं. मन्दपञ्ञस्स चत्तारि अनुलोमानि, होन्ति पञ्चमं गोत्रभु, छट्ठं मग्गचित्तं, सत्तमं फलं, ततो भवङ्गोतरणं. तत्र महापञ्ञमन्दपञ्ञानं वसेन अकथेत्वा मज्झिमपञ्ञस्स वसेन कथेतब्बं.
यस्मिञ्हि वारे मग्गवुट्ठानं होति, तस्मिं किरियाहेतुकमनोविञ्ञाणधातु उपेक्खासहगता मनोद्वारावज्जनं हुत्वा विपस्सनागोचरे खन्धे आरम्मणं कत्वा भवङ्गं आवट्टेति. तदनन्तरं तेनेव आवज्जनेन गहितक्खन्धे गहेत्वा उप्पज्जति पठमं जवनं अनुलोमञाणं. तं तेसु खन्धेसु अनिच्चाति वा दुक्खाति वा अनत्ताति वा पवत्तित्वा ओळारिकं ओळारिकं सच्चपटिच्छादकतमं विनोदेत्वा तीणि लक्खणानि भिय्यो भिय्यो पाकटानि कत्वा निरुज्झति. तदनन्तरं उप्पज्जति दुतियानुलोमं. तेसु पुरिमं अनासेवनं. दुतियस्स पुरिमं आसेवनं होति. तम्पि लद्धासेवनत्ता तिक्खं सूरं पसन्नं हुत्वा तस्मिंयेवारम्मणे तेनेवाकारेन पवत्तित्वा मज्झिमप्पमाणं सच्चपटिच्छादकतमं विनोदेत्वा तीणि लक्खणानि भिय्यो भिय्यो पाकटानि कत्वा निरुज्झति. तदनन्तरं उप्पज्जति ततियानुलोमं. तस्स दुतियं आसेवनं होति. तम्पि लद्धासेवनत्ता तिक्खं सूरं पसन्नं हुत्वा तस्मिंयेवारम्मणे तेनेवाकारेन पवत्तित्वा तदवसेसं अणुसहगतं सच्चपटिच्छादकतमं विनोदेत्वा निरवसेसं कत्वा तीणि लक्खणानि भिय्यो भिय्यो पाकटानि कत्वा निरुज्झति. एवं तीहि अनुलोमेहि सच्चपटिच्छादकतमे विनोदिते तदनन्तरं उप्पज्जति गोत्रभुञ्ञाणं निब्बानं आरम्मणं कुरुमानं.
तत्रायं उपमा – एको किर चक्खुमा पुरिसो नक्खत्तयोगं जानिस्सामीति रत्तिभागे निक्खमित्वा चन्दं पस्सितुं उद्धं उल्लोकेसि. तस्स वलाहकेहि पटिच्छन्नत्ता चन्दो न पञ्ञायित्थ. अथेको वातो उट्ठहित्वा थूलथूले वलाहके विद्धंसेसि. अपरो मज्झिमे. अपरो सुखुमे. ततो सो पुरिसो विगतवलाहके नभे चन्दं दिस्वा नक्खत्तयोगं अञ्ञासि.
तत्थ तयो वलाहका विय सच्चपटिच्छादकथूलमज्झिमसुखुमकिलेसन्धकारा. तयो वाता विय तीणि अनुलोमचित्तानि. चक्खुमा पुरिसो विय गोत्रभुञ्ञाणं. चन्दो विय निब्बानं. एकेकस्स वातस्स यथाक्कमेन वलाहकत्तयविद्धंसनं विय एकेकस्स अनुलोमचित्तस्स सच्चपटिच्छादकतमविनोदनं. विगतवलाहके नभे तस्स पुरिसस्स विसुद्धचन्ददस्सनं विय विगते सच्चपटिच्छादके तमे गोत्रभुञ्ञाणस्स सुविसुद्धनिब्बानारम्मणकरणं.
यथेव हि तयो वाता चन्दपटिच्छादके वलाहकेयेव विद्धंसेतुं सक्कोन्ति, न चन्दं दट्ठुं, एवं अनुलोमानि सच्चपटिच्छादकतमेयेव विनोदेतुं सक्कोन्ति, न निब्बानं आरम्मणं कातुं. यथा सो पुरिसो चन्दमेव दट्ठुं सक्कोति न वलाहके विद्धंसेतुं, एवं गोत्रभुञ्ञाणं निब्बानमेव आरम्मणं कातुं सक्कोति न किलेसतमं विनोदेतुं. एवं अनुलोमं सङ्खारारम्मणं होति, गोत्रभु निब्बानारम्मणं.
यदि हि गोत्रभु अनुलोमेन गहितारम्मणं गण्हेय्य पुन अनुलोमं तं अनुबन्धेय्याति मग्गवुट्ठानमेव न भवेय्य. गोत्रभुञ्ञाणं पन अनुलोमस्स आरम्मणं अग्गहेत्वा तं अपच्छतोपवत्तिकं कत्वा सयं अनावज्जनम्पि समानं आवज्जनट्ठाने ठत्वा एवं निब्बत्ताहीति मग्गस्स सञ्ञं दत्वा विय निरुज्झति. मग्गोपि तेन दिन्नसञ्ञं अमुञ्चित्वाव अवीचिसन्ततिवसेन तं ञाणं अनुबन्धमानो अनिब्बिद्धपुब्बं अपदालितपुब्बं लोभक्खन्धं दोसक्खन्धं मोहक्खन्धं निब्बिज्झमानोव पदालयमानोव निब्बत्तति.
तत्रायं उपमा – एको किर इस्सासो धनुसतमत्थके फलकसतं ठपापेत्वा वत्थेन मुखं वेठेत्वा सरं सन्नय्हित्वा चक्कयन्ते अट्ठासि. अञ्ञो पुरिसो चक्कयन्तं आवञ्छित्वा यदा इस्सासस्स फलकसतं अभिमुखं होति तदा तत्थ दण्डकेन सञ्ञं देति, इस्सासो दण्डकसञ्ञं अमुञ्चित्वाव सरं खिपित्वा फलकसतं निब्बिज्झति. तत्थ दण्डकसञ्ञा विय गोत्रभुञ्ञाणं. इस्सासो विय मग्गञाणं. इस्सासस्स दण्डकसञ्ञं अमुञ्चित्वाव फलकसतनिब्बिज्झनं विय मग्गञाणस्स गोत्रभुञ्ञाणेन दिन्नसञ्ञं अमुञ्चित्वाव निब्बानं आरम्मणं कत्वा अनिब्बिद्धपुब्बअपदालितपुब्बानं लोभक्खन्धादीनं निब्बिज्झनपदालनं. भूमिलद्धवट्टसेतुसमुग्घातकरणन्तिपि एतदेव. मग्गस्स हि एकमेव किच्चं अनुसयप्पजहनं. इति सो अनुसये पजहन्तो निमित्ता वुट्ठाति नाम, पवत्तं छिन्दति नाम. ‘निमित्त’न्ति रूपवेदनासञ्ञासङ्खारविञ्ञाणनिमित्तं. ‘पवत्त’म्पि रूपवेदनासञ्ञासङ्खारविञ्ञाणपवत्तमेव. तं दुविधं होति – उपादिन्नकं अनुपादिन्नकन्ति. तेसु मग्गस्स अनुपादिन्नकतो वुट्ठानच्छाया दिस्सतीति वत्वा अनुपादिन्नकतो वुट्ठातीति वदिंसु.
सोतापत्तिमग्गेन हि चत्तारि दिट्ठिगतसम्पयुत्तानि विचिकिच्छासहगतन्ति पञ्च चित्तानि पहीयन्ति. तानि रूपं समुट्ठापेन्ति. तं अनुपादिन्नकरूपक्खन्धो. तानि चित्तानि विञ्ञाणक्खन्धो. तंसम्पयुत्ता वेदना सञ्ञा सङ्खारा तयो अरूपक्खन्धा. तत्थ सचे सोतापन्नस्स सोतापत्तिमग्गो अभावितो अभविस्स तानि पञ्च चित्तानि छसु आरम्मणेसु परियुट्ठानं पापुणेय्युं. सोतापत्तिमग्गो पन तेसं परियुट्ठानेनप्पत्तिं वारयमानो सेतुसमुग्घातं अभब्बुप्पत्तिकभावं कुरुमानो अनुपादिन्नकतो वुट्ठाति नाम.
सकदागामिमग्गेन चत्तारि दिट्ठिगतविप्पयुत्तानि द्वे दोमनस्ससहगतानीति ओळारिककामरागब्यापादवसेन छ चित्तानि पहीयन्ति. अनागामिमग्गेन अणुसहगतकामरागब्यापादवसेन तानि एव छ चित्तानि पहीयन्ति. अरहत्तमग्गेन चत्तारि दिट्ठिगतविप्पयुत्तानि उद्धच्चसहगतञ्चाति पञ्च अकुसलचित्तानि पहीयन्ति. तत्थ सचे तेसं अरियानं ते मग्गा अभाविता अस्सु, तानि चित्तानि छसु आरम्मणेसु परियुट्ठानं पापुणेय्युं. ते पन तेसं मग्गा परियुट्ठानप्पत्तिं वारयमाना सेतुसमुग्घातं अभब्बुप्पत्तिकभावं कुरुमाना अनुपादिन्नकतो वुट्ठहन्ति नाम.
उपादिन्नकतो वुट्ठानच्छाया दिस्सतीति वत्वा उपादिन्नकतो वुट्ठातीतिपि वदिंसु. सचे हि सोतापन्नस्स सोतापत्तिमग्गो अभावितो अभविस्स, ठपेत्वा सत्त भवे अनमतग्गे संसारवट्टे उपादिन्नकप्पवत्तं पवत्तेय्य. कस्मा? तस्स पवत्तिया हेतूनं अत्थिताय. तीणि संयोजनानि दिट्ठानुसयो विचिकिच्छानुसयोति इमे पन पञ्च किलेसे सोतापत्तिमग्गो उप्पज्जमानोव समुग्घातेति. इदानि कुतो सोतापन्नस्स सत्त भवे ठपेत्वा अनमतग्गे संसारवट्टे उपादिन्नकप्पवत्तं पवत्तिस्सति? एवं सोतापत्तिमग्गो उपादिन्नकप्पवत्तं अप्पवत्तं कुरुमानो उपादिन्नकतो वुट्ठाति नाम.
सचे सकदागामिस्स सकदागामिमग्गो अभावितो अभविस्स, ठपेत्वा द्वे भवे पञ्चसु भवेसु उपादिन्नकपवत्तं पवत्तेय्य. कस्मा? तस्स पवत्तिया हेतूनं अत्थिताय. ओळारिकानि कामरागपटिघसंयोजनानि ओळारिको कामरागानुसयो पटिघानुसयोति इमे पन चत्तारो किलेसे सो मग्गो उप्पज्जमानोव समुग्घातेति. इदानि कुतो सकदागामिस्स द्वे भवे ठपेत्वा पञ्चसु भवेसु उपादिन्नकप्पवत्तं पवत्तिस्सति? एवं सकदागामिमग्गो उपादिन्नकप्पवत्तं अप्पवत्तं कुरुमानो उपादिन्नकतो वुट्ठाति नाम.
सचे अनागामिस्स अनागामिमग्गो अभावितो अभविस्स, ठपेत्वा एकं भवं दुतियभवे उपादिन्नकप्पवत्तं पवत्तेय्य. कस्मा? तस्स पवत्तिया हेतूनं अत्थिताय. अणुसहगतानि कामरागपटिघसंयोजनानि अणुसहगतो कामरागानुसयो पटिघानुसयोति इमे पन चत्तारो किलेसे सो मग्गो उप्पज्जमानोव समुग्घातेति. इदानि कुतो अनागामिस्स एकं भवं ठपेत्वा दुतियभवे उपादिन्नकप्पवत्तं पवत्तिस्सति? एवं अनागामिमग्गो उपादिन्नकप्पवत्तं अप्पवत्तं कुरुमानो उपादिन्नकतो वुट्ठाति नाम.
सचे अरहतो अरहत्तमग्गो अभावितो अभविस्स, रूपारूपभवेसु उपादिन्नकप्पवत्तं पवत्तेय्य. कस्मा? तस्स पवत्तिया हेतूनं अत्थिताय. रूपरागो अरूपरागो मानो उद्धच्चं अविज्जा मानानुसयो भवरागानुसयो अविज्जानुसयोति इमे पन अट्ठ किलेसे सो मग्गो उप्पज्जमानोव समुग्घातेति. इदानि कुतो खीणासवस्स पुनब्भवे उपादिन्नकप्पवत्तं पवत्तिस्सति? एवं अरहत्तमग्गो उपादिन्नकप्पवत्तं अप्पवत्तं कुरुमानो उपादिन्नकतो वुट्ठाति नाम.
सोतापत्तिमग्गो चेत्थ अपायभवतो वुट्ठाति, सकदागामिमग्गो सुगतिकामभवेकदेसतो, अनागामिमग्गो कामभवतो, अरहत्तमग्गो रूपारूपभवतो सब्बभवेहिपि वुट्ठाति एवाति वदन्ति.
इमस्स पनत्थस्स विभावनत्थं अयं पाळि – ‘‘सोतापत्तिमग्गञाणेन अभिसङ्खारविञ्ञाणस्स निरोधेन सत्त भवे ठपेत्वा अनमतग्गे संसारवट्टे ये उप्पज्जेय्युं, नामञ्च रूपञ्च एत्थेते निरुज्झन्ति वूपसमन्ति अत्थं गच्छन्ति पटिप्पस्सम्भन्ति.
‘सकदागामिमग्गञाणेन अभिसङ्खारविञ्ञाणस्स निरोधेन द्वे भवे ठपेत्वा पञ्चसु भवेसु ये उप्पज्जेय्युं, नामञ्च रूपञ्च एत्थेते निरुज्झन्ति वूपसमन्ति अत्थं गच्छन्ति पटिप्पस्सम्भन्ति.
‘अनागामिमग्गञाणेन अभिसङ्खारविञ्ञाणस्स निरोधेन एकं भवं ठपेत्वा कामधातुया द्वीसु भवेसु ये उप्पज्जेय्युं, नामञ्च रूपञ्च एत्थेते निरुज्झन्ति वूपसमन्ति अत्थं गच्छन्ति पटिप्पस्सम्भन्ति.
‘अरहत्तमग्गञाणेन अभिसङ्खारविञ्ञाणस्स निरोधेन रूपधातुया वा अरूपधातुया वा ये उप्पज्जेय्युं, नामञ्च रूपञ्च एत्थेते निरुज्झन्ति वूपसमन्ति अत्थं गच्छन्ति पटिप्पस्सम्भन्ति. अरहतो अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया परिनिब्बायन्तस्स चरिमविञ्ञाणस्स निरोधेन पञ्ञा च सति च नामञ्च रूपञ्च एत्थेते निरुज्झन्ति वूपसमन्ति अत्थं गच्छन्ति पटिप्पस्सम्भन्ती’’ति (चूळनि. अजितमाणवपुच्छानिद्देस ६). अयं ताव निमित्ते विनिच्छयो.
‘पटिपदापती’ति – एत्थ पन पटिपदा चलति न चलतीति? चलति. तथागतस्स हि सारिपुत्तत्थेरस्स च चत्तारोपि मग्गा सुखपटिपदा खिप्पाभिञ्ञा अहेसुं. महामोग्गल्लानत्थेरस्स पठममग्गो सुखपटिपदो खिप्पाभिञ्ञो, उपरि तयो मग्गा दुक्खपटिपदा खिप्पाभिञ्ञा. कस्मा? निद्दाभिभूतत्ता. सम्मासम्बुद्धो किर सत्ताहं दहरकुमारकं विय थेरं परिहरि. थेरोपि एकदिवसं निद्दायमानो निसीदि. अथ नं सत्था आह – ‘‘पचलायसि नो त्वं, मोग्गल्लान, पचलायसि नो त्वं मोग्गल्लाना’’ति (अ. नि. ७.६१). एवरूपस्सपि महाभिञ्ञप्पत्तस्स सावकस्स पटिपदा चलति, सेसानं किं न चलिस्सति? एकच्चस्स हि भिक्खुनो चत्तारोपि मग्गा दुक्खपटिपदा दन्धाभिञ्ञा होन्ति, एकच्चस्स दुक्खपटिपदा खिप्पाभिञ्ञा, एकच्चस्स सुखपटिपदा दन्धाभिञ्ञा, एकच्चस्स सुखपटिपदा खिप्पाभिञ्ञा. एकच्चस्स पठममग्गो दुक्खपटिपदो दन्धाभिञ्ञो होति, दुतियमग्गो दुक्खपटिपदो खिप्पाभिञ्ञो, ततियमग्गो सुखपटिपदो दन्धाभिञ्ञो, चतुत्थमग्गो सुखपटिपदो खिप्पाभिञ्ञोति.
यथा च पटिपदा एवं अधिपतिपि चलति एव. एकच्चस्स हि भिक्खुनो चत्तारोपि मग्गा छन्दाधिपतेय्या होन्ति, एकच्चस्स वीरियाधिपतेय्या, एकच्चस्स चित्ताधिपतेय्या, एकच्चस्स वीमंसाधिपतेय्या. एकच्चस्स पन पठममग्गो छन्दाधिपतेय्यो होति, दुतियो वीरियाधिपतेय्यो, ततियो चित्ताधिपतेय्यो, चतुत्थो वीमंसाधिपतेय्योति.
पकिण्णककथा निट्ठिता.
पठममग्गवीसतिमहानयो
३५७. इदानि यस्मा लोकुत्तरकुसलं भावेन्तो न केवलं उपनिज्झायनट्ठेन झानंयेव भावेति, निय्यानट्ठेन पन मग्गम्पि भावेति, उपट्ठानट्ठेन सतिपट्ठानम्पि, पदहनट्ठेन सम्मप्पधानम्पि, इज्झनट्ठेन इद्धिपादम्पि, अधिपतियट्ठेन इन्द्रियम्पि, अकम्पियट्ठेन बलम्पि, बुज्झनट्ठेन बोज्झङ्गम्पि, तथट्ठेन सच्चम्पि, अविक्खेपट्ठेन समथम्पि, सुञ्ञतट्ठेन धम्मम्पि, रासट्ठेन खन्धम्पि, आयतनट्ठेन आयतनम्पि, सुञ्ञसभावनिस्सत्तट्ठेन धातुम्पि, पच्चयट्ठेन आहारम्पि, फुसनट्ठेन फस्सम्पि, वेदयितट्ठेन वेदनम्पि, सञ्जाननट्ठेन सञ्ञम्पि, चेतयितट्ठेन चेतनम्पि, विजाननट्ठेन चित्तम्पि भावेति, तस्मा एतेसं एकूनवीसतिया पदानं दस्सनत्थं पुन कतमे धम्मा कुसलातिआदि वुत्तं. एवं ‘इदम्पि भावेति, इदम्पि भावेती’ति पुग्गलज्झासयेन चेव देसनाविलासेन च वीसति नया देसिता होन्ति. धम्मं सोतुं निसिन्नदेवपरिसाय हि ये उपनिज्झायनट्ठेन लोकुत्तरं ‘झान’न्ति कथिते बुज्झन्ति, तेसं सप्पायवसेन झानन्ति कथितं…पे… ये विजाननट्ठेन ‘चित्त’न्ति वुत्ते बुज्झन्ति, तेसं सप्पायवसेन चित्तन्ति कथितं. अयमेत्थ ‘पुग्गलज्झासयो’.
सम्मासम्बुद्धो पन अत्तनो बुद्धसुबोधिताय दसबलचतुवेसारज्जचतुपटिसम्भिदताय छअसाधारणञाणयोगेन च देसनं यदिच्छकं नियमेत्वा दस्सेति. इच्छन्तो उपनिज्झायनट्ठेन लोकुत्तरं झानन्ति दस्सेति, इच्छन्तो निय्यानट्ठेन…पे… विजाननट्ठेन लोकुत्तरं चित्तन्ति. अयं ‘देसनाविलासो’ नाम. तत्थ यथेव लोकुत्तरं झानन्ति वुत्तट्ठाने दस नया विभत्ता, एवं मग्गादीसुपि तेयेव वेदितब्बा. इति वीसतिया ठानेसु दस दस कत्वा द्वे नयसतानि विभत्तानि होन्ति.
३५८. इदानि अधिपतिभेदं दस्सेतुं पुन कतमे धम्मा कुसलातिआदि आरद्धं. तत्थ छन्दं धुरं जेट्ठकं पुब्बङ्गमं कत्वा निब्बत्तितं लोकुत्तरं झानं छन्दाधिपतेय्यं नाम. सेसेसुपि एसेव नयो. इति पुरिमस्मिं सुद्धिके द्वेनयसतानि छन्दाधिपतेय्यादीसुपि द्वे द्वेति नयसहस्सेन भाजेत्वा पठममग्गं दस्सेसि धम्मराजा.
पठममग्गो निट्ठितो.
दुतियमग्गो
३६१. इदानि दुतियमग्गादीनं दस्सनत्थं पुन कतमे धम्मा कुसलातिआदि आरद्धं. तत्थ कामरागब्यापादानं तनुभावायाति एतेसं किलेसानं तनुभावत्थाय. तत्थ द्वीहि कारणेहि तनुभावो वेदितब्बो – अधिच्चुप्पत्तिया च परियुट्ठानमन्दताय च. सकदागामिस्स हि, वट्टानुसारिमहाजनस्सेव, किलेसा अभिण्हं नुप्पज्जन्ति, कदाचि कदाचि उप्पज्जन्ति; उप्पज्जन्तापि विरळाकारा हुत्वा उप्पज्जन्ति, विरळवापितखेत्ते अङ्कुरा विय. उप्पज्जमानापि, च वट्टानुसारिमहाजनस्सेव, मद्दन्ता फरन्ता छादेन्ता अन्धकारं करोन्ता नुप्पज्जन्ति. द्वीहि पन मग्गेहि पहीनत्ता मन्दा मन्दा उप्पज्जन्ति. तनुकाकारा हुत्वा उप्पज्जन्ति, अब्भपटलं विय मक्खिकापत्तं विय च.
तत्थ केचि थेरा वदन्ति – ‘सकदागामिस्स किलेसा किञ्चापि चिरेन उप्पज्जन्ति, बहलाव पन हुत्वा उप्पज्जन्ति, तथा हिस्स पुत्ता च धीतरो च दिस्सन्ती’ति. एतं पन अप्पमाणं. पुत्तधीतरो हि अङ्गपच्चङ्गपरामसनमत्तेनपि होन्ति. द्वीहि पन मग्गेहि पहीनत्ता नत्थि किलेसानं बहलताति. द्वीहि एव कारणेहिस्स किलेसानं तनुभावो वेदितब्बो – अधिच्चुप्पत्तिया च परियुट्ठानमन्दताय चाति.
दुतियायाति गणनवसेनापि दुतियुप्पत्तिवसेनापि दुतियाय. भूमिया पत्तियाति सामञ्ञफलस्स पटिलाभत्थाय. ततियचतुत्थेसुपि एसेव नयो. विसेसमत्तंयेव पन वक्खाम.
अञ्ञिन्द्रियन्ति आजाननकं इन्द्रियं. पठममग्गेन ञातमरियादं अनतिक्कमित्वा तेसंयेव तेन मग्गेन ञातानं चतुसच्चधम्मानं जाननकं इन्द्रियन्ति वुत्तं होति. निद्देसवारेपिस्स इमिनाव नयेन अत्थो वेदितब्बो. कोट्ठासवारेपि इमिनाव सद्धिं नविन्द्रियानि होन्ति. सेसं पुरिमनयेनेव वेदितब्बं.
दुतियमग्गो निट्ठितो.
ततियचतुत्थमग्गा
३६२. ततिये अनवसेसप्पहानायाति तेसंयेव सकदागामिमग्गेन तनुभूतानं संयोजनानं निस्सेसपजहनत्थाय.
चतुत्थे रूपरागअरूपरागमानउद्धच्चअविज्जाय अनवसेसप्पहानायाति एतेसं पञ्चन्नं उद्धम्भागियसंयोजनानं निस्सेसपजहनत्थाय. तत्थ रूपरागोति रूपभवे छन्दरागो. अरूपरागोति अरूपभवे छन्दरागो. मानोति अरहत्तमग्गवज्झको मानो एव. तथा उद्धच्चाविज्जा. इमेसुपि द्वीसु मग्गेसु नवमं अञ्ञिन्द्रियमेव होति.
चतुमग्गनयसहस्सं
सब्बमग्गेसु पदपटिपाटिया समसट्ठिपदानि, चतूहि अपण्णकङ्गेहि सद्धिं चतुसट्ठि होन्ति. असम्भिन्नतो पन तेत्तिंस. कोट्ठासवारसुञ्ञतवारा पाकतिका एव. यथा च पन पठममग्गे एवं दुतियादीसुपि नयसहस्समेवाति चत्तारो मग्गे चतूहि नयसहस्सेहि भाजेत्वा दस्सेसि धम्मराजा.
सच्चविभङ्गे पन सट्ठि नयसहस्सानि लोकुत्तरानि इमेसं एव वसेन निक्खित्तानि. सतिपट्ठानविभङ्गे वीसति नयसहस्सानि लोकुत्तरानि, सम्मप्पधानविभङ्गे वीसति, इद्धिपादविभङ्गे द्वत्तिंस, बोज्झङ्गविभङ्गे द्वत्तिंस, मग्गङ्गविभङ्गे अट्ठवीसति नयसहस्सानि लोकुत्तरानि इमेसं एव वसेन निक्खित्तानि.
इध पन चतूसु मग्गेसु चत्तारियेव नयसहस्सानि. तेसु पठमज्झानिके पठममग्गे अट्ठङ्गानि भाजितानि; तथा दुतियादीसु. तत्थ पठममग्गे सम्मादिट्ठि मिच्छादिट्ठिं पजहतीति सम्मादिट्ठि. सम्मासङ्कप्पादयोपि मिच्छासङ्कप्पादीनं पजहनट्ठेनेव वेदितब्बा. एवं सन्ते ‘पठममग्गेनेव द्वासट्ठिया दिट्ठिगतानं पहीनत्ता उपरिमग्गत्तयेन पहातब्बा दिट्ठि नाम नत्थि. तत्थ सम्मादिट्ठीति नामं कथं होती’ति? ‘यथा विसं अत्थि वा, होतु मा वा, अगदो अगदो त्वेव वुच्चति, एवं मिच्छादिट्ठि अत्थि वा, होतु मा वा, अयं सम्मादिट्ठि एव नाम’.
‘यदि एवं नाममत्तमेवेतं होति, उपरिमग्गत्तये पन सम्मादिट्ठिया किच्चाभावो आपज्जति, मग्गङ्गानि न परिपूरेन्ति, तस्मा सम्मादिट्ठि सकिच्चका कातब्बा मग्गङ्गानि पूरेतब्बानी’ति. सकिच्चका चेत्थ सम्मादिट्ठि यथालाभनियमेन दीपेतब्बा. उपरिमग्गत्तयवज्झो हि एको मानो अत्थि, सो दिट्ठिट्ठाने तिट्ठति. सा तं मानं पजहतीति सम्मादिट्ठि. सोतापत्तिमग्गस्मिञ्हि सम्मादिट्ठि मिच्छादिट्ठिं पजहति. सोतापन्नस्स पन सकदागामिमग्गवज्झो मानो अत्थि, सो दिट्ठिट्ठाने तिट्ठति सा तं मानं पजहतीति सम्मादिट्ठि. तस्सेव सत्तअकुसलचित्तसहजातो सङ्कप्पो अत्थि. तेहेव चित्तेहि वाचङ्गचोपनं अत्थि, कायङ्गचोपनं अत्थि, पच्चयपरिभोगो अत्थि, सहजातवायामो अत्थि, असतिभावो अत्थि, सहजातचित्तेकग्गता अत्थि. एते मिच्छासङ्कप्पादयो नाम सकदागामिमग्गे सम्मासङ्कप्पादयो. तेसं पहानेन सम्मासङ्कप्पादयोति वेदितब्बा. एवं सकदागामिमग्गे अट्ठङ्गानि सकिच्चकानि कत्वा आगतानि. सकदागामिस्स अनागामिमग्गवज्झो मानो अत्थि. सो दिट्ठिट्ठाने तिट्ठति. तस्सेव सत्तहि चित्तेहि सहजाता सङ्कप्पादयो. तेसं पहानेन अनागामिमग्गे अट्ठन्नं अङ्गानं सकिच्चकता वेदितब्बा. अनागामिस्स अरहत्तमग्गवज्झो मानो अत्थि. सो दिट्ठिट्ठाने तिट्ठति. यानि पनस्स पञ्च अकुसलचित्तानि, तेहि सहजाता सङ्कप्पादयो. तेसं पहानेन अरहत्तमग्गे अट्ठन्नं अङ्गानं सकिच्चकता वेदितब्बा.
इमेसु चतूसु मग्गेसु पठममग्गेन चत्तारि सच्चानि दिट्ठानि. ‘उपरिमग्गत्तयं दिट्ठकमेव पस्सति, अदिट्ठकं पस्सती’ति दिट्ठकमेव पस्सतीति अयं आचरियानं समानत्थकथा. वितण्डवादी पनाह ‘अदिट्ठं पस्सती’ति. सो वत्तब्बो – ‘पठममग्गे कतमं इन्द्रियं भाजेसी’ति? जानमानो ‘अनञ्ञातञ्ञस्सामीतिन्द्रिय’न्ति वक्खति. ‘उपरिमग्गेसु कतर’न्ति? वुत्तेपि ‘अञ्ञिन्द्रिय’न्ति वक्खति. सो वत्तब्बो – ‘अदिट्ठसच्चदस्सने सति उपरिमग्गेसुपि अनञ्ञातञ्ञस्सामीतिन्द्रियमेव भाजेहि. एवं ते पञ्हो समेस्सती’ति. ‘किलेसे पन अञ्ञे अञ्ञो पजहति; पहीने एव पजहती’ति? ‘अञ्ञे अञ्ञो पजहती’ति. ‘यदि अञ्ञे अञ्ञो, अप्पहीने किलेसे पजहति. सच्चानिपि अदिट्ठानेव पस्सती’ति एवंवादी पुग्गलो पुच्छितब्बो – ‘सच्चानि नाम कती’ति? जानन्तो ‘चत्तारी’ति वक्खति. सो वत्तब्बो – ‘तव वादे सोळस सच्चानि आपज्जन्ति. त्वं बुद्धेहिपि अदिट्ठं पस्ससि. बहुसच्चको नाम त्वं. एवं मा गण्ह. सच्चदस्सनं नाम अपुब्बं नत्थि, किलेसे पन अप्पहीने पजहती’ति.
तत्थ सच्चदस्सनस्स अपुब्बाभावे पेळोपमं नाम गहितं – एकस्स किर चत्तारो रतनपेळा सारगब्भे ठपिता. सो रत्तिभागे पेळासु उप्पन्नकिच्चो द्वारं विवरित्वा, दीपं जालेत्वा, दीपेन विहते अन्धकारे, पेळासु पाकटभावं गतासु, तासु किच्चं कत्वा द्वारं पिदहित्वा गतो. पुन अन्धकारं अवत्थरि. दुतियवारेपि ततियवारेपि तथेव अकासि. चतुत्थवारे द्वारे विवटे अन्धकारे पेळा न पञ्ञायन्तीति वीमंसन्तस्सेव सूरियो उग्गञ्छि, सूरियोभासेन विहते अन्धकारे पेळासु किच्चं कत्वा पक्कामि.
तत्थ चत्तारो पेळा विय चत्तारि सच्चानि. तासु किच्चे उप्पन्ने द्वारविवरणकालो विय सोतापत्तिमग्गस्स विपस्सनाभिनीहरणकालो. अन्धकारं विय सच्चपटिच्छादकतमं. दीपो भासो विय सोतापत्तिमग्गोभासो. विहते अन्धकारे तस्स पुरिसस्स पेळानं पाकटभावो विय मग्गञाणस्स सच्चानं पाकटभावो. मग्गञाणस्स पाकटानि पन मग्गसमङ्गिस्स पुग्गलस्स पाकटानेव होन्ति. पेळासु किच्चं कत्वा गतकालो विय सोतापत्तिमग्गस्स अत्तना पहातब्बकिलेसे पजहित्वा निरुद्धकालो. पुन अन्धकारावत्थरणं विय उपरिमग्गत्तयवज्झसच्चपटिच्छादकतमं.
दुतियवारे द्वारविवरणकालो विय सकदागामिमग्गस्स विपस्सनाभिनीहरणकालो. दीपोभासो विय सकदागामिमग्गोभासो. पेळासु किच्चं कत्वा गतकालो विय सकदागामिमग्गस्स अत्तना पहातब्बकिलेसे पजहित्वा निरुद्धकालो. पुन अन्धकारावत्थरणं विय उपरिमग्गद्वयवज्झसच्चपटिच्छादकतमं.
ततियवारे द्वारविवरणकालो विय अनागामिमग्गस्स विपस्सनाभिनीहरणकालो. दीपोभासो विय अनागामिमग्गोभासो. पेळासु किच्चं कत्वा गतकालो विय अनागामिमग्गस्स अत्तना पहातब्बकिलेसे पजहित्वा निरुद्धकालो. पुन अन्धकारावत्थरणं विय उपरिअरहत्तमग्गवज्झसच्चपटिच्छादकतमं.
चतुत्थवारे द्वारविवरणकालो विय अरहत्तमग्गस्स विपस्सनाभिनीहरणकालो. सूरियुग्गमनं विय अरहत्तमग्गुप्पादो. अन्धकारविधमनं विय अरहत्तमग्गस्स सच्चपटिच्छादकतमविनोदनं. विहते अन्धकारे तस्स पेळानं पाकटभावो विय अरहत्तमग्गञाणस्स चतुन्नं सच्चानं पाकटभावो. ञाणस्स पाकटानि पन पुग्गलस्स पाकटानेव होन्ति. पेळासु किच्चं कत्वा गतकालो विय अरहत्तमग्गस्स सब्बकिलेसखेपनं. सूरियुग्गमनतो पट्ठाय आलोकस्सेव पवत्तिकालो विय अरहत्तमग्गस्स उप्पन्नकालतो पट्ठाय पुन सच्चपटिच्छादकतमाभावो. इदं ताव सच्चदस्सनस्स अपुब्बाभावे ओपम्मं.
दिट्ठकमेव हि पस्सति. ‘किलेसे पन अञ्ञे अञ्ञो पजहती’ति एत्थ खारोपमं नाम गहितं. एको पुरिसो किलिट्ठं वत्थं रजकस्स अदासि. रजको ऊसखारं छारिकखारं गोमयखारन्ति तयो खारे दत्वा खारेहि खादितभावं ञत्वा उदके विक्खालेत्वा ओळारिकोळारिकं मलं पवाहेसि. ततो न ताव परिसुद्धन्ति दुतियम्पि तथेव खारे दत्वा, उदके विक्खालेत्वा, ततो नातिसण्हतरं मलं पवाहेसि. ततो न ताव परिसुद्धन्ति ततियम्पि ते खारे दत्वा उदके विक्खालेत्वा ततो सण्हतरं मलं पवाहेसि. ततो न ताव परिसुद्धन्ति चतुत्थम्पि ते खारे दत्वा, उदके विक्खालेत्वा अंसुअब्भन्तरगतम्पि निस्सेसं मलं पवाहेत्वा सामिकस्स अदासि. सो गन्धकरण्डके पक्खिपित्वा इच्छितिच्छितकाले परिदहति.
तत्थ किलिट्ठवत्थं विय किलेसानुगतं चित्तं. तिविधखारदानकालो विय तीसु अनुपस्सनासु कम्मस्स पवत्तनकालो. उदके विक्खालेत्वा ओळारिकोळारिकमलप्पवाहनं विय सोतापत्तिमग्गेन पञ्चकिलेसखेपनं. दुतियम्पि तेसं खारानं अनुप्पदानं विय ‘न ताव परिसुद्धं इदं चित्त’न्ति तासुयेव तीसु अनुपस्सनासु कम्मप्पवत्तनं. ततो नातिसण्हतरमलप्पवाहनं विय सकदागामिमग्गेन ओळारिकसंयोजनद्वयखेपनं. ततो ‘न ताव परिसुद्धं वत्थ’न्ति पुन खारत्तयदानं विय ‘न ताव परिसुद्धं इदं चित्त’न्ति तासुयेव तीसु अनुपस्सनासु कम्मप्पवत्तनं. ततो सण्हतरमलप्पवाहनं विय अनागामिमग्गेन अणुसहगतसंयोजनद्वयखेपनं. ‘न ताव परिसुद्धं वत्थ’न्ति पुन खारत्तयदानं विय ‘न ताव परिसुद्धं इदं चित्त’न्ति तासुयेव तीसु अनुपस्सनासु कम्मप्पवत्तनं. ततो विक्खालनेन अंसुअब्भन्तरगते मले पवाहेत्वा परिसुद्धस्स रजतपट्टसदिसस्स गन्धकरण्डके निक्खित्तस्स वत्थस्स इच्छितिच्छितक्खणे परिदहनं विय अरहत्तमग्गेन अट्ठन्नं किलेसानं खेपितत्ता परिसुद्धस्स खीणासवचित्तस्स इच्छितिच्छितक्खणे फलसमापत्तिविहारेन वीतिनामनं. इदं ‘अञ्ञे अञ्ञो किलेसे पजहती’ति एत्थ ओपम्मं. वुत्तम्पि चेतं –
‘‘सेय्यथापि, आवुसो, वत्थं संकिलिट्ठं मलग्गहितं, तमेनं सामिका रजकस्स अनुपदज्जेय्युं. तमेनं रजको ऊसे वा खारे वा गोमये वा सम्मद्दित्वा अच्छे उदके विक्खालेति. किञ्चापि तं होति वत्थं परिसुद्धं परियोदातं, अथ ख्वस्स होतियेव ‘अणुसहगतो ऊसगन्धो वा खारगन्धो वा गोमयगन्धो वा असमूहतो’. तमेनं रजको सामिकानं देति. तमेनं सामिका गन्धपरिभाविते करण्डके निक्खिपन्ति. योपिस्स होति अणुसहगतो ऊसगन्धो वा खारगन्धो वा गोमयगन्धो वा असमूहतो, सोपि समुग्घातं गच्छति. एवमेव खो, आवुसो, किञ्चापि अरियसावकस्स पञ्चोरम्भागियानि संयोजनानि पहीनानि भवन्ति, अथ ख्वस्स होतियेव पञ्चसु उपादानक्खन्धेसु अणुसहगतो ‘अस्मी’ति मानो, ‘अस्मी’ति छन्दो, ‘अस्मी’ति अनुसयो असमूहतो, सो अपरेन समयेन पञ्चसु उपादानक्खन्धेसु उदयब्बयानुपस्सी विहरति – ‘इति रूपं, इति रूपस्स समुदयो, इति रूपस्स अत्थङ्गमो; इति वेदना इति सञ्ञा इति सङ्खारा इति विञ्ञाणं, इति विञ्ञाणस्स समुदयो, इति विञ्ञाणस्स अत्थङ्गमो’ति. तस्सिमेसु पञ्चसु उपादानक्खन्धेसु उदयब्बयानुपस्सिनो विहरतो योपिस्स होति पञ्चसु उपादानक्खन्धेसु अणुसहगतो ‘अस्मी’ति मानो, ‘अस्मी’ति छन्दो, ‘अस्मी’ति अनुसयो असमूहतो, सोपि समुग्घातं गच्छती’’ति (सं. नि. ३.८९).
तत्थ सोतापत्तिमग्गेन पञ्च अकुसलचित्तानि पहीयन्ति सद्धिं चित्तङ्गवसेन उप्पज्जनकपापधम्मेहि. सकदागामिमग्गेन द्वे दोमनस्ससहगतचित्तानि तनुकानि भवन्ति सद्धिं चित्तङ्गवसेन उप्पज्जनकपापधम्मेहि. अनागामिमग्गेन तानियेव पहीयन्ति सद्धिं सम्पयुत्तधम्मेहि. अरहत्तमग्गेन पञ्च अकुसलचित्तानि पहीयन्ति सद्धिं चित्तङ्गवसेन उप्पज्जनकपापधम्मेहि. इमेसं द्वादसन्नं अकुसलचित्तानं पहीनकालतो पट्ठाय खीणासवस्स चित्तङ्गवसेन पुन पच्छतोपवत्तनककिलेसो नाम न होति.
तत्रिदं ओपम्मं – एको किर महाराजा पच्चन्ते आरक्खं दत्वा महानगरे इस्सरियं अनुभवन्तो वसति. अथस्स पच्चन्तो कुप्पि. तस्मिं समये द्वादस चोरजेट्ठका अनेकेहि पुरिससहस्सेहि सद्धिं रट्ठं विलुम्पन्ति. पच्चन्तवासिनो महामत्ता ‘पच्चन्तो कुपितो’ति रञ्ञो पहिणिंसु. राजा ‘विस्सट्ठा गण्हथ, अहं तुम्हाकं कत्तब्बं करिस्सामी’ति सासनं पहिणि. ते पठमसम्पहारेनेव अनेकेहि पुरिससहस्सेहि सद्धिं पञ्च चोरजेट्ठके घातयिंसु. सेसा सत्त जना अत्तनो अत्तनो परिवारे गहेत्वा पब्बतं पविसिंसु. अमच्चा तं पवत्तिं रञ्ञो पेसयिंसु.
राजा ‘तुम्हाकं कत्तब्बयुत्तं अहं जानिस्सामि, तेपि गण्हथा’ति धनं पहिणि. ते दुतियसम्पहारेन द्वे चोरजेट्ठके पहरिंसु, परिवारेपि तेसं दुब्बले अकंसु. ते सब्बेपि पलायित्वा पब्बतं पविसिंसु. तम्पि पवत्तिं अमच्चा रञ्ञो पेसयिंसु.
पुन राजा ‘विस्सट्ठा गण्हन्तू’ति धनं पहिणि. ते ततियसम्पहारेन सद्धिं सहायपुरिसेहि द्वे चोरजेट्ठके घातयित्वा तं पवत्तिं रञ्ञो पेसयिंसु.
पुन राजा ‘अवसेसे विस्सट्ठा गण्हन्तू’ति धनं पहिणि. ते चतुत्थसम्पहारेन सपरिवारे पञ्च चोरजेट्ठके घातयिंसु. द्वादसन्नं चोरजेट्ठकानं घातितकालतो पट्ठाय कोचि चोरो नाम नत्थि. खेमा जनपदा उरे पुत्ते नच्चेन्ता मञ्ञे विहरन्ति. राजा विजितसङ्गामेहि योधेहि परिवुतो वरपासादगतो महासम्पत्तिं अनुभवि.
तत्थ महन्तो राजा विय धम्मराजा. पच्चन्तवासिनो अमच्चा विय योगावचरा कुलपुत्ता. द्वादस चोरजेट्ठका विय द्वादस अकुसलचित्तानि. तेसं सहाया अनेकसहस्सपुरिसा विय चित्तङ्गवसेन उप्पज्जनकपापधम्मा. रञ्ञो पच्चन्तो कुपितोति पहितकालो विय आरम्मणे किलेसेसु उप्पन्नेसु ‘भन्ते, किलेसो मे उप्पन्नो’ति सत्थु आरोचनकालो. ‘विस्सट्ठा गण्हन्तू’ति धनदानं विय ‘किलेसे निग्गण्ह भिक्खू’ति धम्मरञ्ञो कम्मट्ठानाचिक्खनं. सपरिवारानं पञ्चन्नं चोरजेट्ठकानं घातितकालो विय सोतापत्तिमग्गेन सम्पयुत्तानं पञ्चन्नं अकुसलचित्तानं पहानं.
पुन रञ्ञो पवत्तिपेसनं विय सम्मासम्बुद्धस्स पटिलद्धगुणारोचनं. ‘सेसके च गण्हन्तू’ति पुन धनदानं विय भगवतो सकदागामिमग्गस्स विपस्सनाचिक्खनं. दुतियसम्पहारेन सपरिवारानं द्विन्नं चोरजेट्ठकानं दुब्बलीकरणं विय सकदागामिमग्गेन ससम्पयुत्तानं द्विन्नं दोमनस्सचित्तानं तनुभावकरणं.
पुन रञ्ञो पवत्तिपेसनं विय सत्थु पटिलद्धगुणारोचनं. ‘विस्सट्ठा गण्हन्तू’ति पुन धनदानं विय भगवतो अनागामिमग्गस्स विपस्सनाचिक्खनं. ततियसम्पहारेन सपरिवारानं द्विन्नं चोरजेट्ठकानं घातनं विय अनागामिमग्गेन ससम्पयुत्तानं द्विन्नं दोमनस्सचित्तानं पहानं.
पुन रञ्ञो पवत्तिपेसनं विय तथागतस्स पटिलद्धगुणारोचनं. ‘विस्सट्ठा गण्हन्तू’ति पुन धनदानं विय भगवतो अरहत्तमग्गस्स विपस्सनाचिक्खनं. चतुत्थसम्पहारेन सपरिवारानं पञ्चन्नं चोरजेट्ठकानं घातितकालतो पट्ठाय जनपदस्स खेमकालो विय अरहत्तमग्गेन ससम्पयुत्तेसु पञ्चसु अकुसलचित्तेसु पहीनेसु द्वादसन्नं अकुसलचित्तानं पहीनकालतो पट्ठाय पुन चित्तङ्गवसेन उप्पज्जनकस्स अकुसलधम्मस्स अभावो. रञ्ञो विजितसङ्गामस्स अमच्चगणपरिवुतस्स वरपासादे महासम्पत्तिअनुभवनं विय खीणासवपरिवुतस्स धम्मरञ्ञो सुञ्ञतअनिमित्तअप्पणिहितभेदेसु समापत्तिसुखेसु इच्छितिच्छितफलसमापत्तिसुखानुभवनं वेदितब्बन्ति.
कुसला धम्मातिपदस्स वण्णना निट्ठिता.