अट्ठमहाविपाकचित्तवण्णना

४९८. इदानि अट्ठमहाविपाकचित्तानि दस्सेतुं पुन कतमे धम्मा अब्याकतातिआदि आरद्धं. तत्थ पाळियं नयमत्तं दस्सेत्वा सब्बवारा संखित्ता. तेसं अत्थो हेट्ठा वुत्तनयेनेव वेदितब्बो. यो पनेत्थ विसेसो तं दस्सेतुं अलोभो अब्याकतमूलन्तिआदि वुत्तं. यम्पि न वुत्तं तं एवं वेदितब्बं – यो हि कामावचरकुसलेसु कम्मद्वारकम्मपथपुञ्ञकिरियवत्थुभेदो वुत्तो सो इध नत्थि. कस्मा? अविञ्ञत्तिजनकतो अविपाकधम्मतो तथा अप्पवत्तितो च. यापि ता येवापनकेसु करुणामुदिता वुत्ता, ता सत्तारम्मणत्ता विपाकेसु न सन्ति. एकन्तपरित्तारम्मणानि हि कामावचरविपाकानि. न केवलञ्च करुणामुदिता, विरतियोपेत्थ न सन्ति. ‘पञ्च सिक्खापदानि कुसलानेवा’ति (विभ. ७१५) हि वुत्तं.

असङ्खारससङ्खारविधानञ्चेत्थ कुसलतो चेव पच्चयभेदतो च वेदितब्बं. असङ्खारिकस्स हि कुसलस्स असङ्खारिकमेव विपाकं, ससङ्खारिकस्स ससङ्खारिकं. बलवपच्चयेहि च उप्पन्नं असङ्खारिकं, इतरेहि इतरं. हीनादिभेदेपि इमानि हीनमज्झिमपणीतेहि छन्दादीहि अनिप्फादितत्ता हीनमज्झिमपणीतानि नाम न होन्ति. हीनस्स पन कुसलस्स विपाकं हीनं, मज्झिमस्स मज्झिमं, पणीतस्स पणीतं. अधिपतिनो पेत्थ न सन्ति. कस्मा? छन्दादीनि धुरं कत्वा अनुप्पादेतब्बतो. सेसं सब्बं अट्ठसु कुसलेसु वुत्तसदिसमेव.

इदानि इमेसं अट्ठन्नं महाविपाकचित्तानं विपच्चनट्ठानं वेदितब्बं. एतानि हि चतूसु ठानेसु विपच्चन्ति – पटिसन्धियं, भवङ्गे, चुतियं, तदारम्मणेति. कथं? मनुस्सेसु ताव कामावचरदेवेसु च पुञ्ञवन्तानं दुहेतुकतिहेतुकानं पटिसन्धिग्गहणकाले पटिसन्धि हुत्वा विपच्चन्ति. पटिसन्धिया वीतिवत्ताय पवत्ते सट्ठिपि असीतिपि वस्सानि असङ्ख्येय्यम्पि आयुकालं भवङ्गं हुत्वा, बलवारम्मणे छसु द्वारेसु तदारम्मणं हुत्वा, मरणकाले चुति हुत्वाति. एवं चतूसु ठानेसु विपच्चन्ति.

तत्थ सब्बेपि सब्बञ्ञुबोधिसत्ता पच्छिमपटिसन्धिग्गहणे पठमेन सोमनस्ससहगततिहेतुकअसङ्खारिकमहाविपाकचित्तेन पटिसन्धिं गण्हन्ति. तं पन मेत्तापुब्बभागचित्तस्स विपाकं होति. तेन दिन्नाय पटिसन्धिया असङ्ख्येय्यं आयु. कालवसेन पन परिणमति. महासीवत्थेरो पनाह – ‘सोमनस्ससहगततो उपेक्खासहगतं बलवतरं. तेन पटिसन्धिं गण्हन्ति. तेन गहितपटिसन्धिका हि महज्झासया होन्ति. दिब्बेसुपि आरम्मणेसु उप्पिलाविनो न होन्ति, तिपिटकचूळनागत्थेरादयो विया’ति. अट्ठकथायं पन – ‘अयं थेरस्स मनोरथो,’‘नत्थि एत’न्ति पटिक्खिपित्वा ‘सब्बञ्ञुबोधिसत्तानं हितूपचारो बलवा होति, तस्मा मेत्तापुब्बभागकामावचरकुसलविपाकसोमनस्ससहगततिहेतुकअसङ्खारिकचित्तेन पटिसन्धिं गण्हन्ती’ति वुत्तं.

विपाकुद्धारकथा

इदानि विपाकुद्धारकथाय मातिका ठपेतब्बा – तिपिटकचूळनागत्थेरो ताव आह – एकाय कुसलचेतनाय सोळस विपाकचित्तानि उप्पज्जन्ति. एत्थेव द्वादसकमग्गोपि अहेतुकट्ठकम्पीति. मोरवापिवासी महादत्तत्थेरो पनाह – एकाय कुसलचेतनाय द्वादस विपाकचित्तानि उप्पज्जन्ति. एत्थेव दसकमग्गोपि अहेतुकट्ठकम्पीति. तिपिटकमहाधम्मरक्खितत्थेरो आह – एकाय कुसलचेतनाय दस विपाकचित्तानि उप्पज्जन्ति, एत्थेव अहेतुकट्ठकन्ति.

इमस्मिं ठाने साकेतपञ्हं नाम गण्हिंसु. साकेते किर उपासका सालायं निसीदित्वा ‘किं नु खो एकाय चेतनाय कम्मे आयूहिते एका पटिसन्धि होति उदाहु नाना’ति? पञ्हं नाम समुट्ठापेत्वा निच्छेतुं असक्कोन्ता आभिधम्मिकत्थेरे उपसङ्कमित्वा पुच्छिंसु. थेरा ‘यथा एकस्मा अम्बबीजा एकोव अङ्कुरो निक्खमति, एवं एकाव पटिसन्धि होती’ति सञ्ञापेसुं. अथेकदिवसं ‘किं नु खो नानाचेतनाहि कम्मे आयूहिते पटिसन्धियो नाना होन्ति उदाहु एका’ति? पञ्हं समुट्ठापेत्वा निच्छेतुं असक्कोन्ता थेरे पुच्छिंसु. थेरा ‘यथा बहूसु अम्बबीजेसु रोपितेसु बहू अङ्कुरा निक्खमन्ति, एवं बहुकाव पटिसन्धियो होन्ती’ति सञ्ञापेसुं.

अपरम्पि इमस्मिं ठाने उस्सदकित्तनं नाम गहितं. इमेसञ्हि सत्तानं लोभोपि उस्सन्नो होति, दोसोपि मोहोपि; अलोभोपि अदोसोपि अमोहोपि. तं नेसं उस्सन्नभावं को नियामेतीति? पुब्बहेतु नियामेति. कम्मायूहनक्खणेयेव नानत्तं होति. कथं? ‘‘यस्स हि कम्मायूहनक्खणे लोभो बलवा होति अलोभो मन्दो, अदोसामोहा बलवन्तो दोसमोहा मन्दा, तस्स मन्दो अलोभो लोभं परियादातुं न सक्कोति, अदोसामोहा पन बलवन्तो दोसमोहे परियादातुं सक्कोन्ति. तस्मा सो तेन कम्मेन दिन्नपटिसन्धिवसेन निब्बत्तो लुद्धो होति, सुखसीलो अक्कोधनो, पञ्ञवा पन होति वजिरूपमञाणो’’ति.

‘यस्स पन कम्मायूहनक्खणे लोभदोसा बलवन्तो होन्ति अलोभादोसा मन्दा, अमोहो बलवा मोहो मन्दो, सो पुरिमनयेनेव लुद्धो चेव होति दुट्ठो च, पञ्ञवा पन होति वजिरूपमञाणो दत्ताभयत्थेरो विय.

‘यस्स पन कम्मायूहनक्खणे लोभादोसमोहा बलवन्तो होन्ति इतरे मन्दा, सो पुरिमनयेनेव लुद्धो चेव होति दन्धो च, सुखसीलको पन होति अक्कोधनो.

‘तथा यस्स कम्मायूहनक्खणे तयोपि लोभदोसमोहा बलवन्तो होन्ति अलोभादयो मन्दा, सो पुरिमनयेनेव लुद्धो चेव होति दुट्ठो च मूळ्हो च.

‘यस्स पन कम्मायूहनक्खणे अलोभदोसमोहा बलवन्तो होन्ति इतरे मन्दा, सो पुरिमनयेनेव अप्पकिलेसो होति, दिब्बारम्मणम्पि दिस्वा निच्चलो, दुट्ठो पन होति दन्धपञ्ञो चाति.

‘यस्स पन कम्मायूहनक्खणे अलोभादोसमोहा बलवन्तो होन्ति इतरे मन्दा, सो पुरिमनयेनेव अलुद्धो चेव होति, सुखसीलको च, दन्धो पन होति.

‘तथा यस्स कम्मायूहनक्खणे अलोभदोसामोहा बलवन्तो होन्ति इतरे मन्दा, सो पुरिमनयेनेव अलुद्धो चेव होति पञ्ञवा च, दुट्ठो च पन होति कोधनो.

‘यस्स पन कम्मायूहनक्खणे तयोपि अलोभादयो बलवन्तो होन्ति लोभादयो मन्दा, सो महासङ्घरक्खितत्थेरो विय अलुद्धो अदुट्ठो पञ्ञवा च होती’ति.

अपरम्पि इमस्मिं ठाने हेतुकित्तनं नाम गहितं. तिहेतुककम्मञ्हि तिहेतुकम्पि दुहेतुकम्पि अहेतुकम्पि विपाकं देति. दुहेतुककम्मं तिहेतुकविपाकं न देति, इतरं देति. तिहेतुककम्मेन पटिसन्धि तिहेतुकापि होति, दुहेतुकापि; अहेतुका न होति. दुहेतुकेन दुहेतुकापि होति अहेतुकापि; तिहेतुका न होति. असङ्खारिकं कुसलं असङ्खारिकम्पि ससङ्खारिकम्पि विपाकं देति. ससङ्खारिकं ससङ्खारिकम्पि असङ्खारिकम्पि विपाकं देति. आरम्मणेन वेदना परिवत्तेतब्बा. जवनेन तदारम्मणं नियामेतब्बं.

इदानि तस्स तस्स थेरस्स वादे सोळसमग्गादयो वेदितब्बा. पठमकामावचरकुसलसदिसेन हि पठममहाविपाकचित्तेन गहितपटिसन्धिकस्स गब्भावासतो निक्खमित्वा संवरासंवरे पट्ठपेतुं समत्थभावं उपगतस्स चक्खुद्वारस्मिं ‘इट्ठारम्मणे’ आपाथमागते किरियमनोधातुया भवङ्गे अनावट्टितेयेव अतिक्कमनआरम्मणानं पमाणं नत्थि. कस्मा एवं होति? आरम्मणदुब्बलताय. अयं ताव एको मोघवारो.

सचे पन भवङ्गं आवट्टेति, किरियमनोधातुया भवङ्गे आवट्टिते, वोट्ठब्बनं अपापेत्वाव अन्तरा, चक्खुविञ्ञाणे वा सम्पटिच्छने वा सन्तीरणे वा ठत्वा निवत्तिस्सतीति नेतं ठानं विज्जति. वोट्ठब्बनवसेन पन ठत्वा एकं वा द्वे वा चित्तानि पवत्तन्ति. ततो आसेवनं लभित्वा जवनट्ठाने ठत्वा पुन भवङ्गं ओतरति इदम्पि आरम्मणदुब्बलताय एव होति. अयं पन वारो ‘दिट्ठं विय मे, सुतं विय मे’तिआदीनि वदनकाले लब्भति. अयम्पि दुतियो मोघवारो.

अपरस्स किरियमनोधातुया भवङ्गे आवट्टिते वीथिचित्तानि उप्पज्जन्ति, जवनं जवति. जवनपरियोसाने पन तदारम्मणस्स वारो. तस्मिं अनुप्पन्नेयेव भवङ्गं ओतरति. तत्रायं उपमा – यथा हि नदिया आवरणं बन्धित्वा महामातिकाभिमुखे उदके कते उदकं गन्त्वा उभोसु तीरेसु केदारे पूरेत्वा अतिरेकं कक्कटकमग्गादीहि पलायित्वा पुन नदिंयेव ओतरति, एवमेतं दट्ठब्बं. एत्थ हि नदियं उदकप्पवत्तनकालो विय भवङ्गवीथिप्पवत्तनकालो. आवरणबन्धनकालो विय किरियमनोधातुया भवङ्गस्स आवट्टनकालो. महामातिकाय उदकप्पवत्तनकालो विय वीथिचित्तप्पवत्ति. उभोसु तीरेसु केदारपूरणं विय जवनं. कक्कटकमग्गादीहि पलायित्वा पुन उदकस्स नदीओतरणं विय जवनं जवित्वा तदारम्मणे अनुप्पन्नेयेव पुन भवङ्गोतरणं. एवं भवङ्गं ओतरणचित्तानम्पि गणनपथो नत्थि. इदञ्चापि आरम्मणदुब्बलताय एव होति. अयं ततियो मोघवारो.

सचे पन बलवारम्मणं आपाथगतं होति किरियमनोधातुया भवङ्गे आवट्टिते चक्खुविञ्ञाणादीनि उप्पज्जन्ति. जवनट्ठाने पन पठमकामावचरकुसलचित्तं जवनं हुत्वा छसत्तवारे जवित्वा तदारम्मणस्स वारं देति. तदारम्मणं पतिट्ठहमानं तंसदिसमेव महाविपाकचित्तं पतिट्ठाति. इदं द्वे नामानि लभति – पटिसन्धिचित्तसदिसत्ता ‘मूलभवङ्ग’न्ति च, यं जवनेन गहितं आरम्मणं तस्स गहितत्ता ‘तदारम्मण’न्ति च. इमस्मिं ठाने चक्खुविञ्ञाणं सम्पटिच्छनं सन्तीरणं तदारम्मणन्ति चत्तारि विपाकचित्तानि गणनूपगानि होन्ति.

यदा पन दुतियकुसलचित्तं जवनं होति, तदा तंसदिसं दुतियविपाकचित्तमेव तदारम्मणं हुत्वा पतिट्ठाति. इदञ्च द्वे नामानि लभति. पटिसन्धिचित्तेन असदिसत्ता ‘आगन्तुकभवङ्ग’न्ति च पुरिमनयेनेव ‘तदारम्मण’न्ति च. इमिना सद्धिं पुरिमानि चत्तारि पञ्च होन्ति.

यदा पन ततियकुसलचित्तं जवनं होति, तदा तंसदिसं ततियविपाकचित्तं तदारम्मणं हुत्वा पतिट्ठाति. इदम्पि वुत्तनयेनेव ‘आगन्तुकभवङ्गं’‘तदारम्मण’न्ति च द्वे नामानि लभति. इमिना सद्धिं पुरिमानि पञ्च छ होन्ति.

यदा पन चतुत्थकुसलचित्तं जवनं होति, तदा तंसदिसं चतुत्थविपाकचित्तं तदारम्मणं हुत्वा पतिट्ठाति. इदम्पि वुत्तनयेनेव ‘आगन्तुकभवङ्गं’‘तदारम्मण’न्ति च द्वे नामानि लभति. इमिना सद्धिं पुरिमानि छ सत्त होन्ति.

यदा पन तस्मिं द्वारे ‘इट्ठमज्झत्तारम्मणं’ आपाथमागच्छति, तत्रापि वुत्तनयेनेव तयो मोघवारा लब्भन्ति. यस्मा पन आरम्मणेन वेदना परिवत्तति तस्मा तत्थ उपेक्खासहगतसन्तीरणं. चतुन्नञ्च उपेक्खासहगतमहाकुसलजवनानं परियोसाने चत्तारि उपेक्खासहगतमहाविपाकचित्तानेव तदारम्मणभावेन पतिट्ठहन्ति. तानिपि वुत्तनयेनेव ‘आगन्तुकभवङ्गं’‘तदारम्मण’न्ति च द्वे नामानि लभन्ति. ‘पिट्ठिभवङ्गानी’तिपि वुच्चन्ति एव. इति इमानि पञ्च पुरिमेहि सत्तहि सद्धिं द्वादस होन्ति. एवं चक्खुद्वारे द्वादस, सोतद्वारादीसु द्वादस द्वादसाति, समसट्ठि होन्ति. एवं एकाय चेतनाय कम्मे आयूहिते समसट्ठि विपाकचित्तानि उप्पज्जन्ति. अग्गहितग्गहणेन पन चक्खुद्वारे द्वादस, सोतघानजिव्हाकायविञ्ञाणानि चत्तारीति सोळस होन्ति.

इमस्मिं ठाने अम्बोपमं नाम गण्हिंसु – एको किर पुरिसो फलितम्बरुक्खमूले ससीसं पारुपित्वा निपन्नो निद्दायति. अथेकं अम्बपक्कं वण्टतो मुच्चित्वा तस्स कण्णसक्खलिं पुञ्छमानं विय ‘थ’न्ति भूमियं पति. सो तस्स सद्देन पबुज्झित्वा उम्मीलेत्वा ओलोकेसि. ततो हत्थं पसारेत्वा फलं गहेत्वा मद्दित्वा उपसिङ्घित्वा परिभुञ्जि.

तत्थ, तस्स पुरिसस्स अम्बरुक्खमूले निद्दायनकालो विय भवङ्गसमङ्गिकालो. अम्बपक्कस्स वण्टतो मुच्चित्वा कण्णसक्खलिं पुञ्छमानस्स पतनकालो विय आरम्मणस्स पसादघट्टनकालो. तेन सद्देन पबुद्धकालो विय किरियमनोधातुया भवङ्गस्स आवट्टितकालो. उम्मीलेत्वा ओलोकितकालो विय चक्खुविञ्ञाणस्स दस्सनकिच्चसाधनकालो. हत्थं पसारेत्वा गहितकालो विय विपाकमनोधातुया आरम्मणस्स सम्पटिच्छितकालो. गहेत्वा मद्दितकालो विय विपाकमनोविञ्ञाणधातुया आरम्मणस्स सन्तीरणकालो. उपसिङ्घितकालो विय किरियमनोविञ्ञाणधातुया आरम्मणस्स ववत्थापितकालो. परिभुत्तकालो विय जवनस्स आरम्मणरसं अनुभवितकालो. अयं उपमा किं दीपेति? आरम्मणस्स पसादघट्टनमेव किच्चं. तेन पसादे घट्टिते किरियमनोधातुया भवङ्गावट्टनमेव, चक्खुविञ्ञाणस्स दस्सनमत्तकमेव, विपाकमनोधातुया आरम्मणसम्पटिच्छनमत्तकमेव, विपाकमनोविञ्ञाणधातुया आरम्मणसन्तीरणमत्तकमेव, किरियमनोविञ्ञाणधातुया आरम्मणववत्थापनमत्तकमेव किच्चं. एकन्तेन पन आरम्मणरसं जवनमेव अनुभवतीति दीपेति.

एत्थ च ‘त्वं भवङ्गं नाम होहि, त्वं आवज्जनं नाम, त्वं दस्सनं नाम, त्वं सम्पटिच्छनं नाम, त्वं सन्तीरणं नाम, त्वं वोट्ठब्बनं नाम, त्वं जवनं नाम, होही’ति कोचि कत्ता वा कारेता वा नत्थि.

इमस्मिं पन ठाने पञ्चविधं नियामं नाम गण्हिंसु – बीजनियामं उतुनियामं कम्मनियामं धम्मनियामं चित्तनियामन्ति. तत्थ कुलत्थगच्छस्स उत्तरग्गभावो, दक्खिणवल्लिया दक्खिणतो रुक्खपरिहरणं, सूरियावट्टपुप्फानं सूरियाभिमुखभावो, मालुवलताय रुक्खाभिमुखगमनमेव, नाळिकेरस्स मत्थके छिद्दसब्भावोति तेसं तेसं बीजानं तंतंसदिसफलदानं बीजनियामो नाम. तस्मिं तस्मिं समये तेसं तेसं रुक्खानं एकप्पहारेनेव पुप्फफलपल्लवग्गहणं उतुनियामो नाम. तिहेतुककम्मं तिहेतुकदुहेतुकाहेतुकविपाकं देति. दुहेतुककम्मं दुहेतुकाहेतुकविपाकं देति, तिहेतुकं न देतीति, एवं तस्स तस्स कम्मस्स तंतंसदिसविपाकदानमेव कम्मनियामो नाम.

अपरोपि कम्मसरिक्खकविपाकवसेनेव कम्मनियामो होति. तस्स दीपनत्थमिदं वत्थुं कथेन्ति – सम्मासम्बुद्धकाले सावत्थिया द्वारगामो झायि. ततो पज्जलितं तिणकरळं उट्ठहित्वा आकासेन गच्छतो काकस्स गीवाय पटिमुञ्चि. सो विरवन्तो भूमियं पतित्वा कालमकासि. महासमुद्देपि एका नावा निच्चला अट्ठासि. हेट्ठा केनचि निरुद्धभावं अपस्सन्ता काळकण्णिसलाकं विचारेसुं. सा नाविकस्सेव उपासिकाय हत्थे पति. ततो एकिस्सा कारणा मा सब्बे नस्सन्तु, उदके नं खिपामाति आहंसु. नाविको ‘न सक्खिस्सामि एतं उदके उप्पिलवमानं पस्सितु’न्ति वालिकाघटं गीवायं बन्धापेत्वा खिपापेसि. तङ्खणञ्ञेव नावा खित्तसरो विय पक्खन्दि. एको भिक्खु लेणे वसति. महन्तं पब्बतकूटं पतित्वा द्वारं पिदहि. तं सत्तमे दिवसे सयमेव अपगतं. सम्मासम्बुद्धस्स जेतवने निसीदित्वा धम्मं कथेन्तस्स इमानि तीणि वत्थूनि एकप्पहारेनेव आरोचेसुं. सत्था ‘न एतं अञ्ञेहि कतं, तेहि कतकम्ममेव त’न्ति अतीतं आहरित्वा दस्सेन्तो आह –

काको पुरिमत्तभावे मनुस्सो हुत्वा एकं दुट्ठगोणं दमेतुं असक्कोन्तो गीवाय पलालवेणिं बन्धित्वा अग्गिं अदासि. गोणो तेनेव मतो. इदानि तं कम्मं एतस्स आकासेन गच्छतोपि न मुच्चितुं अदासि. सापि इत्थी पुरिमत्तभावे एका इत्थीयेव. एको कुक्कुरो ताय परिचितो हुत्वा अरञ्ञं गच्छन्तिया सद्धिं गच्छति, सद्धिमेवागच्छति. मनुस्सा ‘निक्खन्तो इदानि अम्हाकं सुनखलुद्दको’ति उप्पण्डेन्ति. सा तेन अट्टीयमाना कुक्कुरं निवारेतुं असक्कोन्ती वालिकाघटं गीवाय बन्धित्वा उदके खिपि. तं कम्मं तस्सा समुद्दमज्झे मुच्चितुं नादासि. सोपि भिक्खु पुरिमत्तभावे गोपालको हुत्वा बिलं पविट्ठाय गोधाय साखाभङ्गमुट्ठिया द्वारं थकेसि. ततो सत्तमे दिवसे सयं आगन्त्वा विवरि. गोधा कम्पमाना निक्खमि. करुणाय तं न मारेसि. तं कम्मं तस्स पब्बतन्तरं पविसित्वा निसिन्नस्स मुच्चितुं नादासीति. इमानि तीणि वत्थूनि समोधानेत्वा इमं गाथमाह –

‘‘न अन्तलिक्खे न समुद्दमज्झे,

न पब्बतानं विवरं पविस्स;

न विज्जते सो जगतिप्पदेसो,

यत्थट्ठितो मुच्चेय्य पापकम्मा’’ति. (ध. प. १२७);

अयम्पि कम्मनियामोयेव नाम. अञ्ञानिपि एवरूपानि वत्थूनि कथेतब्बानि.

बोधिसत्तानं पन पटिसन्धिग्गहणे, मातुकुच्छितो निक्खमने, अभिसम्बोधियं तथागतस्स धम्मचक्कप्पवत्तने, आयुसङ्खारस्स ओस्सज्जने, परिनिब्बाने च दससहस्सचक्कवाळकम्पनं धम्मनियामो नाम.

आरम्मणेन पन पसादे घट्टिते ‘त्वं आवज्जनं नाम होहि…पे… त्वं जवनं नाम होही’ति कोचि कत्ता वा कारेता वा नत्थि, अत्तनो अत्तनो पन धम्मताय एव आरम्मणेन पसादस्स घट्टितकालतो पट्ठाय किरियमनोधातुचित्तं भवङ्गं आवट्टेति, चक्खुविञ्ञाणं दस्सनकिच्चं साधेति, विपाकमनोधातु सम्पटिच्छनकिच्चं साधेति, विपाकमनोविञ्ञाणधातु सन्तीरणकिच्चं साधेति, किरियमनोविञ्ञाणधातु वोट्ठब्बनकिच्चं साधेति, जवनं आरम्मणरसं अनुभवतीति अयं चित्तनियामो नाम. अयं इध अधिप्पेतो.

ससङ्खारिकतिहेतुककुसलेनापि उपेक्खासहगतेहि असङ्खारिकससङ्खारिककुसलचित्तेहिपि कम्मे आयूहिते तंसदिसविपाकचित्तेहि आदिन्नाय पटिसन्धिया एसेव नयो. उपेक्खासहगतद्वये पन पठमं ‘इट्ठमज्झत्तारम्मणवसेन’ पवत्तिं दस्सेत्वा पच्छा ‘इट्ठारम्मणवसेन’ दस्सेतब्बा.

एवम्पि एकेकस्मिं द्वारे द्वादस द्वादस हुत्वा समसट्ठि होन्ति. अग्गहितग्गहणेन सोळस विपाकचित्तानि उप्पज्जन्ति.

इमस्मिं ठाने पञ्चउच्छुनाळियन्तोपमं नाम गण्हिंसु. उच्छुपीळनसमये किर एकस्मा गामा एकादस यन्तवाहा निक्खमित्वा एकं उच्छुवाटं दिस्वा तस्स परिपक्कभावं ञत्वा उच्छुसामिकं उपसङ्कमित्वा ‘यन्तवाहा मय’न्ति आरोचेसुं. सो ‘अहं तुम्हेयेव परियेसामी’ति उच्छुसालं ते गहेत्वा अगमासि. ते तत्थ नाळियन्तं सज्जेत्वा ‘मयं एकादस जना, अपरम्पि एकं लद्धुं वट्टति, वेतनेन गण्हथा’ति आहंसु. उच्छुसामिको ‘अहमेव सहायो भविस्सामी’ति उच्छूनं सालं पूरापेत्वा तेसं सहायो अहोसि. ते अत्तनो अत्तनो किच्चानि कत्वा, फाणितपाचकेन उच्छुरसे पक्के, गुळबन्धकेन बद्धे, उच्छुसामिकेन तुलयित्वा भागेसु दिन्नेसु, अत्तनो अत्तनो भागं आदाय उच्छुसालं सामिकस्स पटिच्छापेत्वा, एतेनेव उपायेन अपरासुपि चतूसु सालासु कम्मं कत्वा पक्कमिंसु.

तत्थ पञ्च यन्तसाला विय पञ्च पसादा दट्ठब्बा. पञ्च उच्छुवाटा विय पञ्च आरम्मणानि. एकादस विचरणकयन्तवाहा विय एकादस विपाकचित्तानि. पञ्च उच्छुसालासामिनो विय पञ्चविञ्ञाणानि. पठमकसालायं सामिकेन सद्धिं द्वादसन्नं जनानं एकतोव हुत्वा कतकम्मानं भागग्गहणकालो विय एकादसन्नं विपाकचित्तानं चक्खुविञ्ञाणेन सद्धिं एकतो हुत्वा चक्खुद्वारे रूपारम्मणे सकसककिच्चकरणकालो. सालासामिकस्स सालाय सम्पटिच्छनकालो विय चक्खुविञ्ञाणस्स द्वारसङ्कन्तिअकरणं. दुतिय ततिय चतुत्थ पञ्चमसालाय द्वादसन्नं एकतो हुत्वा कतकम्मानं भागग्गहणकालो विय एकादसन्नं विपाकचित्तानं कायविञ्ञाणेन सद्धिं एकतो हुत्वा कायद्वारे फोट्ठब्बारम्मणे सकसककिच्चकरणकालो. सालासामिकस्स सालाय सम्पटिच्छनकालो विय कायविञ्ञाणस्स द्वारसङ्कन्तिअकरणं वेदितब्बं. एत्तावता तिहेतुककम्मेन पटिसन्धि तिहेतुका होतीति वारो कथितो. या पन तेन दुहेतुकपटिसन्धि होति, सा पटिच्छन्नाव हुत्वा गता.

इदानि दुहेतुककम्मेन दुहेतुका पटिसन्धि होतीति वारो कथेतब्बो. दुहेतुकेन हि सोमनस्ससहगतअसङ्खारिकचित्तेन कम्मे आयूहिते तंसदिसेनेव दुहेतुकविपाकचित्तेन गहितपटिसन्धिकस्स वुत्तनयेनेव चक्खुद्वारे ‘इट्ठारम्मणे’ आपाथमागते तयो मोघवारा. दुहेतुकसोमनस्ससहगतअसङ्खारिकजवनावसाने तंसदिसमेव मूलभवङ्गसङ्खातं तदारम्मणं. ससङ्खारिकजवनावसाने तंसदिसमेव आगन्तुकभवङ्गसङ्खातं तदारम्मणं. ‘इट्ठमज्झत्तारम्मणे’ द्विन्नं उपेक्खासहगतजवनानं अवसाने तादिसानेव द्वे तदारम्मणानि उप्पज्जन्ति. इध एकेकस्मिं द्वारे अट्ठ अट्ठ कत्वा समचत्तालीस चित्तानि. अग्गहितग्गहणेन पन चक्खुद्वारे अट्ठ, सोतघानजिव्हाकायविञ्ञाणानि चत्तारीति द्वादस होन्ति. एवं एकाय चेतनाय कम्मे आयूहिते द्वादस विपाकचित्तानि उप्पज्जन्ति. अम्बोपमपञ्चनियामकथा पाकतिका एव. दुहेतुकसेसचित्तत्तयसदिसविपाकेन गहितपटिसन्धिकेपि एसेव नयो. यन्तवाहोपमाय पनेत्थ सत्त यन्तवाहा. तेहि तत्थ यन्ते नाम सज्जिते सालासामिकं अट्ठमं कत्वा वुत्तनयानुसारेन योजना वेदितब्बा. एत्तावता दुहेतुककम्मेन दुहेतुकपटिसन्धि होतीति वारो कथितो.

इदानि अहेतुकपटिसन्धिकथा होति – चतुन्नञ्हि दुहेतुककुसलचित्तानं अञ्ञतरेन कम्मे आयूहिते कुसलविपाकउपेक्खासहगताहेतुकमनोविञ्ञाणधातुचित्तेन गहितपटिसन्धिकस्स पटिसन्धि कम्मसदिसाति न वत्तब्बा. कम्मञ्हि दुहेतुकं पटिसन्धि अहेतुका. तस्स वुड्ढिप्पत्तस्स चक्खुद्वारे ‘इट्ठमज्झत्तारम्मणे’ आपाथमागते पुरिमनयेनेव तयो मोघवारा वेदितब्बा. चतुन्नं पन दुहेतुककुसलचित्तानं अञ्ञतरजवनस्स परियोसाने अहेतुकचित्तं तदारम्मणभावेन पतिट्ठाति. तं ‘मूलभवङ्गं’‘तदारम्मण’न्ति द्वे नामानि लभति. एवमेत्थ चक्खुविञ्ञाणं सम्पटिच्छनं उपेक्खासहगतसन्तीरणं तदारम्मणम्पि उपेक्खासहगतमेवाति तेसु एकं गहेत्वा गणनूपगानि तीणेव होन्ति.

‘इट्ठारम्मणे’ पन सन्तीरणम्पि तदारम्मणम्पि सोमनस्ससहगतमेव. तेसु एकं गहेत्वा पुरिमानि तीणि चत्तारि होन्ति. एवं पञ्चसु द्वारेसु चत्तारि चत्तारि कत्वा एकाय चेतनाय कम्मे आयूहिते वीसति विपाकचित्तानि उप्पज्जन्तीति वेदितब्बानि. अग्गहितग्गहणेन पन चक्खुद्वारे चत्तारि सोतघानजिव्हाकायविञ्ञाणानि चत्तारीति अट्ठ होन्ति. इदं ‘अहेतुकट्ठकं’ नाम. इदं मनुस्सलोकेन गहितं.

चतूसु पन अपायेसु पवत्ते लब्भति. यदा हि महामोग्गल्लानत्थेरो निरये पदुमं मापेत्वा पदुमकण्णिकाय निसिन्नो नेरयिकानं धम्मकथं कथेसि, तदा तेसं थेरं पस्सन्तानं कुसलविपाकं चक्खुविञ्ञाणं उप्पज्जति. सद्दं सुणन्तानं सोतविञ्ञाणं, चन्दनवने दिवाविहारं निसीदित्वा गतस्स चीवरगन्धघायनकाले घानविञ्ञाणं, निरयग्गिं निब्बापेतुं देवं वस्सापेत्वा पानीयदानकाले जिव्हाविञ्ञाणं, मन्दमन्दवातसमुट्ठापनकाले कायविञ्ञाणन्ति एवं चक्खुविञ्ञाणादीनि पञ्च, एकं सम्पटिच्छनं, द्वे सन्तीरणानीति अहेतुकट्ठकं लब्भति. नागसुपण्णवेमानिकपेतानम्पि अकुसलेन पटिसन्धि होति. पवत्ते कुसलं विपच्चति. तथा चक्कवत्तिनो मङ्गलहत्थिअस्सादीनं. अयं ताव ‘इट्ठइट्ठमज्झत्तारम्मणेसु’ कुसलजवनवसेन कथामग्गो.

‘इट्ठारम्मणे’ पन चतूसु सोमनस्ससहगताकुसलचित्तेसु जवितेसु कुसलविपाकं सोमनस्ससहगताहेतुकचित्तं तदारम्मणं होति. ‘इट्ठमज्झत्तारम्मणे’ चतूसु उपेक्खासहगतलोभसम्पयुत्तेसु जवितेसु कुसलविपाकं उपेक्खासहगताहेतुकचित्तं तदारम्मणं होति. यं पन ‘जवनेन तदारम्मणं नियमेतब्ब’न्ति वुत्तं तं कुसलं सन्धाय वुत्तन्ति वेदितब्बं. दोमनस्ससहगतजवनानन्तरं तदारम्मणं उप्पज्जमानं किं उप्पज्जतीति? अकुसलविपाकाहेतुकमनोविञ्ञाणधातुचित्तं उप्पज्जति.

इदं पन जवनं कुसलत्थाय वा अकुसलत्थाय वा को नियामेतीति? आवज्जनञ्चेव वोट्ठब्बनञ्च. आवज्जनेन हि योनिसो आवट्टिते वोट्ठब्बनेन योनिसो ववत्थापिते जवनं अकुसलं भविस्सतीति अट्ठानमेतं. आवज्जनेन अयोनिसो आवट्टिते वोट्ठब्बनेन अयोनिसो ववत्थापिते जवनं कुसलं भविस्सतीतिपि अट्ठानमेतं. उभयेन पन योनिसो आवट्टिते ववत्थापिते च जवनं कुसलं होति, अयोनिसो अकुसलन्ति वेदितब्बं.

‘इट्ठारम्मणे’ पन कङ्खतो उद्धतस्स च तदारम्मणं किं होतीति? इट्ठारम्मणस्मिं कङ्खतु वा मा वा, उद्धतो वा होतु मा वा, कुसलविपाकाहेतुकसोमनस्सचित्तमेव तदारम्मणं होति, ‘इट्ठमज्झत्तारम्मणे’ ‘कुसलविपाकाहेतुकउपेक्खासहगत’न्ति, अयं पनेत्थ सङ्खेपतो अत्थदीपनो महाधम्मरक्खितत्थेरवादो नाम. सोमनस्ससहगतस्मिञ्हि जवने जविते पञ्च तदारम्मणानि गवेसितब्बानीति. उपेक्खासहगतस्मिं जवने जविते छ गवेसितब्बानीति.

अथ यदा सोमनस्ससहगतपटिसन्धिकस्स पवत्ते झानं निब्बत्तेत्वा पमादेन परिहीनज्झानस्स ‘पणीतधम्मो मे नट्ठो’ति पच्चवेक्खतो विप्पटिसारवसेन दोमनस्सं उप्पज्जति, तदा किं उप्पज्जति? ‘सोमनस्सानन्तरञ्हि दोमनस्सं दोमनस्सानन्तरञ्च सोमनस्सं’ पट्ठाने पटिसिद्धं. महग्गतधम्मं आरब्भ जवने जविते तदारम्मणम्पि तत्थेव पटिसिद्धन्ति? कुसलविपाका वा अकुसलविपाका वा उपेक्खासहगताहेतुकमनोविञ्ञाणधातु उप्पज्जति, किमस्सा आवज्जनन्ति? ‘भवङ्गावज्जनानं विय नत्थस्सा आवज्जनकिच्च’न्ति. ‘एतानि ताव अत्तनो निन्नत्ता च चिण्णत्ता च समुदाचारत्ता च उप्पज्जन्तु, अयं कथं उप्पज्जती’ति? ‘यथा निरोधस्स अनन्तरपच्चयं नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं, निरोधा वुट्ठहन्तस्स फलसमापत्तिचित्तं, अरियमग्गचित्तं, मग्गानन्तरानि फलचित्तानि, एवं असन्तेपि आवज्जने, निन्नचिण्णसमुदाचारभावेन उप्पज्जति. विना हि आवज्जनेन चित्तं उप्पज्जति, आरम्मणेन पन विना नुप्पज्जती’ति. ‘अथ किमस्सारम्मण’न्ति? ‘रूपादीसु परित्तधम्मेसु अञ्ञतरं. एतेसु हि यदेव तस्मिं समये आपाथमागतं होति, तं आरब्भ एतं चित्तं उप्पज्जती’ति वेदितब्बं.

इदानि सब्बेसम्पि एतेसं चित्तानं पाकटभावत्थं अयं पकिण्णकनयो वुत्तो –

सुत्तं दोवारिको च, गामिल्लो अम्बो कोलियकेन च;

जच्चन्धो पीठसप्पी च, विसयग्गाहो च उपनिस्सयमत्थसोति.

तत्थ ‘सुत्त’न्ति, एको पन्थमक्कटको पञ्चसु दिसासु सुत्तं पसारेत्वा जालं कत्वा मज्झे निपज्जति. पठमदिसाय पसारितसुत्ते पाणकेन वा पटङ्गेन वा मक्खिकाय वा पहटे निपन्नट्ठानतो चलित्वा निक्खमित्वा सुत्तानुसारेन गन्त्वा तस्स यूसं पिवित्वा पुनआगन्त्वा तत्थेव निपज्जति. दुतियदिसादीसु पहटकालेपि एवमेव करोति.

तत्थ पञ्चसु दिसासु पसारितसुत्तं विय पञ्चपसादा. मज्झे निपन्नमक्कटको विय चित्तं. पाणकादीहि सुत्तघट्टनकालो विय आरम्मणेन पसादस्स घट्टितकालो. मज्झे निपन्नमक्कटकस्स चलनं विय पसादघट्टनकं आरम्मणं गहेत्वा किरियमनोधातुया भवङ्गस्स आवट्टितकालो. सुत्तानुसारेन गमनकालो विय वीथिचित्तप्पवत्ति. सीसे विज्झित्वा यूसपिवनं विय जवनस्स आरम्मणे जवितकालो. पुनआगन्त्वा मज्झे निपज्जनं विय चित्तस्स हदयवत्थुमेव निस्साय पवत्तनं.

इदं ओपम्मं किं दीपेति? आरम्मणेन पसादे घट्टिते पसादवत्थुकचित्ततो हदयरूपवत्थुकचित्तं पठमतरं उप्पज्जतीति दीपेति. एकेकं आरम्मणं द्वीसु द्वीसु द्वारेसु आपाथमागच्छतीतिपि.

‘दोवारिको’ति, एको राजा सयनगतो निद्दायति. तस्स परिचारको पादे परिमज्जन्तो निसीदि. बधिरदोवारिको द्वारे ठितो. तयो पटिहारा पटिपाटिया ठिता. अथेको पच्चन्तवासी मनुस्सो पण्णाकारं आदाय आगन्त्वा द्वारं आकोटेसि. बधिरदोवारिको सद्दं न सुणाति. पादपरिमज्जको सञ्ञं अदासि. ताय सञ्ञाय द्वारं विवरित्वा पस्सि. पठमपटिहारो पण्णाकारं गहेत्वा दुतियस्स अदासि, दुतियो ततियस्स, ततियो रञ्ञो. राजा परिभुञ्जि.

तत्थ सो राजा विय जवनं दट्ठब्बं. पादपरिमज्जको विय आवज्जनं. बधिरदोवारिको विय चक्खुविञ्ञाणं. तयो पटिहारा विय सम्पटिच्छनादीनि तीणि वीथिचित्तानि. पच्चन्तवासिनो पण्णाकारं आदाय आगन्त्वा द्वाराकोटनं विय आरम्मणस्स पसादघट्टनं. पादपरिमज्जकेन सञ्ञाय दिन्नकालो विय किरियमनोधातुया भवङ्गस्स आवट्टितकालो. तेन दिन्नसञ्ञाय बधिरदोवारिकस्स द्वारविवरणकालो विय चक्खुविञ्ञाणस्स आरम्मणे दस्सनकिच्चसाधनकालो. पठमपटिहारेन पण्णाकारस्स गहितकालो विय विपाकमनोधातुया आरम्मणस्स सम्पटिच्छितकालो. पठमेन दुतियस्स दिन्नकालो विय विपाकमनोविञ्ञाणधातुया आरम्मणस्स सन्तीरणकालो. दुतियेन ततियस्स दिन्नकालो विय किरियमनोविञ्ञाणधातुया आरम्मणस्स ववत्थापितकालो. ततियेन रञ्ञो दिन्नकालो विय वोट्ठब्बनेन जवनस्स निय्यादितकालो. रञ्ञो परिभोगकालो विय जवनस्स आरम्मणरसानुभवनकालो.

इदं ओपम्मं किं दीपेति? आरम्मणस्स पसादघट्टमत्तनमेव किच्चं, किरियमनोधातुया भवङ्गावट्टनमत्तमेव, चक्खुविञ्ञाणादीनं दस्सनसम्पटिच्छनसन्तीरणववत्थापनमत्तानेव किच्चानि. एकन्तेन पन जवनमेव आरम्मणरसं अनुभोतीति दीपेति.

‘गामिल्लो’ति, सम्बहुला गामदारका अन्तरवीथियं पंसुकीळं कीळन्ति. तत्थेकस्स हत्थे कहापणो पटिहञ्ञि. सो ‘मय्हं हत्थे पटिहतं, किं नु खो एत’न्ति आह. अथेको ‘पण्डरं एत’न्ति आह. अपरो सह पंसुना गाळ्हं गण्हि. अञ्ञो ‘पुथुलं चतुरस्सं एत’न्ति आह. अपरो ‘कहापणो एसो’ति आह. अथ नं आहरित्वा मातु अदासि. सा कम्मे उपनेसि.

तत्थ सम्बहुलानं दारकानं अन्तरवीथियं कीळन्तानं निसिन्नकालो विय भवङ्गचित्तप्पवत्ति दट्ठब्बा. कहापणस्स हत्थे पटिहतकालो विय आरम्मणेन पसादस्स घट्टितकालो. ‘किं नु खो एत’न्ति वुत्तकालो विय तं आरम्मणं गहेत्वा किरियमनोधातुया भवङ्गस्स आवट्टितकालो. ‘पण्डरं एत’न्ति वुत्तकालो विय चक्खुविञ्ञाणेन दस्सनकिच्चस्स साधितकालो. सह पंसुना गाळ्हं गहितकालो विय विपाकमनोधातुया आरम्मणस्स सम्पटिच्छितकालो. ‘पुथुलं चतुरस्सं एत’न्ति वुत्तकालो विय विपाकमनोविञ्ञाणधातुया आरम्मणस्स सन्तीरणकालो. ‘एसो कहापणो’ति वुत्तकालो विय किरियमनोविञ्ञाणधातुया आरम्मणस्स ववत्थापितकालो. मातरा कम्मे उपनीतकालो विय जवनस्स आरम्मणरसानुभवनं वेदितब्बं.

इदं ओपम्मं किं दीपेति? किरियमनोधातु अदिस्वाव भवङ्गं आवट्टेति, विपाकमनोधातु अदिस्वाव सम्पटिच्छति, विपाकमनोविञ्ञाणधातु अदिस्वाव सन्तीरेति, किरियमनोविञ्ञाणधातु अदिस्वाव ववत्थापेति, जवनं अदिस्वाव आरम्मणरसं अनुभोति. एकन्तेन पन चक्खुविञ्ञाणमेव दस्सनकिच्चं साधेतीति दीपेति.

‘अम्बो कोलियकेन चा’ति, इदं हेट्ठा वुत्तं अम्बोपमञ्च उच्छुसालासामिकोपमञ्च सन्धाय वुत्तं.

‘जच्चन्धो पीठसप्पी चा’ति, उभोपि किर ते नगरद्वारे सालायं निसीदिंसु. तत्थ पीठसप्पी आह – ‘भो अन्धक, कस्मा त्वं इध सुस्समानो विचरसि, असुको पदेसो सुभिक्खो बह्वन्नपानो, किं तत्थ गन्त्वा सुखेन जीवितुं न वट्टती’ति? ‘मय्हं ताव तया आचिक्खितं, तुय्हं पन तत्थ गन्त्वा सुखेन जीवितुं किं न वट्टती’ति? ‘मय्हं गन्तुं पादा नत्थी’ति. ‘मय्हम्पि पस्सितुं चक्खूनि नत्थी’ति. ‘यदि एवं, तव पादा होन्तु, मम चक्खूनी’ति उभोपि ‘साधू’ति सम्पटिच्छित्वा जच्चन्धो पीठसप्पिं खन्धं आरोपेसि. सो तस्स खन्धे निसीदित्वा वामहत्थेनस्स सीसं परिक्खिपित्वा दक्खिणहत्थेन ‘इमस्मिं ठाने मूलं आवरित्वा ठितं, इमस्मिं पासाणो, वामं मुञ्च दक्खिणं गण्ह, दक्खिणं मुञ्च वामं गण्हा’ति मग्गं नियमेत्वा आचिक्खति. एवं जच्चन्धस्स पादा पीठसप्पिस्स चक्खूनीति उभोपि सम्पयोगेन इच्छितट्ठानं गन्त्वा सुखेन जीविंसु.

तत्थ जच्चन्धो विय रूपकायो, पीठसप्पी विय अरूपकायो. पीठसप्पिना विना जच्चन्धस्स दिसं गन्तुं गमनाभिसङ्खारस्स अनिब्बत्तितकालो विय रूपस्स अरूपेन विना आदानगहणचोपनं पापेतुं असमत्थता. जच्चन्धेन विना पीठसप्पिस्स दिसं गन्तुं गमनाभिसङ्खारस्स अप्पवत्तनं विय पञ्चवोकारे रूपं, विना अरूपस्स अप्पवत्ति. द्विन्नम्पि सम्पयोगेन इच्छितट्ठानं गन्त्वा सुखेन जीवितकालो विय रूपारूपधम्मानं अञ्ञमञ्ञयोगेन सब्बकिच्चेसु पवत्तिसम्भावोति. अयं पञ्हो पञ्चवोकारभववसेन कथितो.

‘विसयग्गाहो’ चाति, चक्खु रूपविसयं गण्हाति. सोतादीनि सद्दादिविसये.

‘उपनिस्सयमत्थसो’ति, ‘उपनिस्सयतो’ च ‘अत्थतो’ च. तत्थ असम्भिन्नत्ता चक्खुस्स, आपाथगतत्ता रूपानं, आलोकसन्निस्सितं, मनसिकारहेतुकं चतूहि पच्चयेहि उप्पज्जति चक्खुविञ्ञाणं, सद्धिं सम्पयुत्तधम्मेहि. तत्थ मतस्सापि चक्खु सम्भिन्नं होति. जीवतो निरुद्धम्पि, पित्तेन वा सेम्हेन वा रुहिरेन वा पलिबुद्धम्पि, चक्खुविञ्ञाणस्स पच्चयो भवितुं असक्कोन्तं ‘सम्भिन्नं’ नाम होति. सक्कोन्तं असम्भिन्नं नाम. सोतादीसुपि एसेव नयो. चक्खुस्मिं पन असम्भिन्नेपि बहिद्धा रूपारम्मणे आपाथं अनागच्छन्ते चक्खुविञ्ञाणं नुप्पज्जति. तस्मिं पन आपाथं आगच्छन्तेपि आलोकसन्निस्सये असति नुप्पज्जति. तस्मिं सन्तेपि किरियमनोधातुया भवङ्गे अनावट्टिते नुप्पज्जति. आवट्टितेयेव उप्पज्जति. एवं उप्पज्जमानं सम्पयुत्तधम्मेहि सद्धिंयेव उप्पज्जति. इति इमे चत्तारो पच्चये लभित्वा उप्पज्जति चक्खुविञ्ञाणं (म. नि. १.३०६ थोकं विसदिसं).

असम्भिन्नत्ता सोतस्स, आपाथगतत्ता सद्दानं, आकाससन्निस्सितं, मनसिकारहेतुकं चतूहि पच्चयेहि उप्पज्जति सोतविञ्ञाणं, सद्धिं सम्पयुत्तधम्मेहि. तत्थ ‘आकाससन्निस्सित’न्ति आकाससन्निस्सयं लद्धाव उप्पज्जति, न विना तेन. न हि पिहितकण्णच्छिद्दस्स सोतविञ्ञाणं पवत्तति. सेसं पुरिमनयेनेव वेदितब्बं. यथा चेत्थ एवं इतो परेसुपि. विसेसमत्तं पन वक्खाम.

असम्भिन्नत्ता घानस्स, आपाथगतत्ता गन्धानं, वायोसन्निस्सितं, मनसिकारहेतुकं चतूहि पच्चयेहि उप्पज्जति घानविञ्ञाणं, सद्धिं सम्पयुत्तधम्मेहि. तत्थ ‘वायोसन्निस्सित’न्ति घानबिलं वायुम्हि पविसन्तेयेव उप्पज्जति, तस्मिं असति नुप्पज्जतीति अत्थो.

असम्भिन्नत्ता जिव्हाय, आपाथगतत्ता रसानं, आपोसन्निस्सितं, मनसिकारहेतुकं चतूहि पच्चयेहि उप्पज्जति जिव्हाविञ्ञाणं, सद्धिं सम्पयुत्तधम्मेहि. तत्थ ‘आपोसन्निस्सित’न्ति जिव्हातेमनं आपं लद्धाव उप्पज्जति, न विना तेन. सुक्खजिव्हानञ्हि सुक्खखादनीये जिव्हाय ठपितेपि जिव्हाविञ्ञाणं नुप्पज्जतेव.

असम्भिन्नत्ता कायस्स, आपाथगतत्ता फोट्ठब्बानं, पथविसन्निस्सितं, मनसिकारहेतुकं चतूहि पच्चयेहि उप्पज्जति कायविञ्ञाणं, सद्धिं सम्पयुत्तधम्मेहि. तत्थ ‘पथविसन्निस्सित’न्ति कायपसादपच्चयं पथविसन्निस्सयं लद्धाव उप्पज्जति, न तेन विना. कायद्वारस्मिञ्हि बहिद्धामहाभूतारम्मणं अज्झत्तिकं कायपसादं घट्टेत्वा पसादपच्चयेसु महाभूतेसु पटिहञ्ञति.

असम्भिन्नत्ता मनस्स, आपाथगतत्ता धम्मानं, वत्थुसन्निस्सितं, मनसिकारहेतुकं चतूहि पच्चयेहि उप्पज्जति मनोविञ्ञाणं, सद्धिं सम्पयुत्तधम्मेहि. तत्थ ‘मनो’ति भवङ्गचित्तं. तं निरुद्धम्पि, आवज्जनचित्तस्स पच्चयो भवितुं असमत्थं मन्दथामगतमेव पवत्तमानम्पि, सम्भिन्नं नाम होति. आवज्जनस्स पन पच्चयो भवितुं समत्थं असम्भिन्नं नाम. ‘आपाथगतत्ता धम्मान’न्ति धम्मारम्मणे आपाथगते. ‘वत्थुसन्निस्सित’न्ति हदयवत्थुसन्निस्सयं लद्धाव उप्पज्जति, न तेन विना. अयम्पि पञ्हो पञ्चवोकारभवं सन्धाय कथितो. ‘मनसिकारहेतुक’न्ति किरियमनोविञ्ञाणधातुया भवङ्गे आवट्टितेयेव उप्पज्जतीति अत्थो. अयं ताव ‘उपनिस्सयमत्थसो’ति एत्थ उपनिस्सयवण्णना.

‘अत्थतो’ पन चक्खु दस्सनत्थं, सोतं सवनत्थं, घानं घायनत्थं, जिव्हा सायनत्था, कायो फुसनत्थो, मनो विजाननत्थो. तत्थ दस्सनं अत्थो अस्स. तञ्हि तेन निप्फादेतब्बन्ति दस्सनत्थं. सेसेसुपि एसेव नयो. एत्तावता तिपिटकचूळनागत्थेरवादे सोळसकमग्गो निट्ठितो, सद्धिं द्वादसकमग्गेन चेव अहेतुकट्ठकेन चाति.

इदानि मोरवापीवासीमहादत्तत्थेरवादे द्वादसकमग्गकथा होति. तत्थ साकेतपञ्हउस्सदकित्तनहेतुकित्तनानि पाकतिकानेव. अयं पन थेरो असङ्खारिकससङ्खारिकेसु दोसं दिस्वा ‘असङ्खारिकं असङ्खारिकमेव विपाकं देति, नो ससङ्खारिकं; ससङ्खारिकम्पि ससङ्खारिकमेव नो असङ्खारिक’न्ति आह. जवनेन चेस चित्तनियामं न कथेति. आरम्मणेन पन वेदनानियामं कथेति. तेनस्स विपाकुद्धारे द्वादसकमग्गो नाम जातो. दसकमग्गोपि, अहेतुकट्ठकम्पि एत्थेव पविट्ठं.

तत्रायं नयो – सोमनस्ससहगततिहेतुकअसङ्खारिकचित्तेन हि कम्मे आयूहिते तादिसेनेव विपाकचित्तेन गहितपटिसन्धिकस्स वुड्ढिप्पत्तस्स चक्खुद्वारे ‘इट्ठारम्मणे’ आपाथगते हेट्ठा वुत्तनयेनेव तयो मोघवारा होन्ति. तस्स कुसलतो चत्तारि सोमनस्ससहगतानि, अकुसलतो चत्तारि, किरियतो पञ्चाति इमेसं तेरसन्नं चित्तानं अञ्ञतरेन जवितपरियोसाने तदारम्मणं पतिट्ठहमानं सोमनस्ससहगतअसङ्खारिकतिहेतुकचित्तम्पि दुहेतुकचित्तम्पि पतिट्ठाति. एवमस्स चक्खुद्वारे चक्खुविञ्ञाणादीनि तीणि, तदारम्मणानि द्वेति, पञ्च गणनूपगचित्तानि होन्ति.

आरम्मणेन पन वेदनं परिवत्तेत्वा कुसलतो चतुन्नं, अकुसलतो चतुन्नं, किरियतो चतुन्नन्ति, द्वादसन्नं उपेक्खासहगतचित्तानं अञ्ञतरेन जवितावसाने उपेक्खासहगततिहेतुकअसङ्खारिकविपाकम्पि दुहेतुकअसङ्खारिकविपाकम्पि तदारम्मणं हुत्वा उप्पज्जति. एवमस्स चक्खुद्वारे उपेक्खासहगतसन्तीरणं, इमानि द्वे तदारम्मणानीति, तीणि गणनूपगचित्तानि होन्ति. तानि पुरिमेहि पञ्चहि सद्धिं अट्ठ. सोतद्वारादीसुपि अट्ठ अट्ठाति एकाय चेतनाय कम्मे आयूहिते समचत्तालीस चित्तानि उप्पज्जन्ति. अग्गहितग्गहणेन पन चक्खुद्वारे अट्ठ, सोतविञ्ञाणादीनि चत्तारीति, द्वादस होन्ति. तत्थ ‘मूलभवङ्गता’‘आगन्तुकभवङ्गता’‘अम्बोपमनियामकथा’ च वुत्तनयेनेव वेदितब्बा.

सोमनस्ससहगततिहेतुकससङ्खारिककुसलचित्तेन कम्मे आयूहितेपि उपेक्खासहगततिहेतुकअसङ्खारिकससङ्खारिकेहि कम्मे आयूहितेपि एसेव नयो. तत्थ यन्तोपमापि एत्थ पाकतिका एव. एत्तावता तिहेतुककम्मेन तिहेतुकपटिसन्धि होतीति वारो कथितो. तिहेतुककम्मेन दुहेतुकपटिसन्धि होतीति वारो पन पटिच्छन्नो हुत्वा गतो.

इदानि दुहेतुककम्मेन दुहेतुकपटिसन्धिकथा होति. सोमनस्ससहगतदुहेतुकअसङ्खारिकचित्तेन हि कम्मे आयूहिते तादिसेनेव विपाकचित्तेन गहितपटिसन्धिकस्स वुड्ढिप्पत्तस्स चक्खुद्वारे इट्ठारम्मणे आपाथगते हेट्ठा वुत्तनयेनेव तयो मोघवारा होन्ति. दुहेतुकस्स पन जवनकिरिया नत्थि. तस्मा कुसलतो चत्तारि सोमनस्ससहगतानि, अकुसलतो चत्तारीति इमेसं अट्ठन्नं अञ्ञतरेन जवितपरियोसाने दुहेतुकमेव सोमनस्ससहगतअसङ्खारिकं तदारम्मणं होति. एवमस्स चक्खुविञ्ञाणादीनि तीणि, इदञ्च तदारम्मणन्ति, चत्तारि गणनूपगचित्तानि होन्ति. ‘इट्ठमज्झत्तारम्मणे’ पन कुसलतो उपेक्खासहगतानं चतुन्नं, अकुसलतो चतुन्नन्ति, अट्ठन्नं अञ्ञतरेन जवितपरियोसाने दुहेतुकमेव उपेक्खासहगतं असङ्खारिकं तदारम्मणं होति. एवमस्स उपेक्खासहगतसन्तीरणं, इदञ्च तदारम्मणन्ति, द्वे गणनूपगचित्तानि होन्ति. तानि पुरिमेहि चतूहि सद्धिं छ. सोतद्वारादीसुपि छ छाति एकाय चेतनाय कम्मे आयूहिते समतिंस चित्तानि उप्पज्जन्ति. अग्गहितग्गहणेन पन चक्खुद्वारे छ, सोतविञ्ञाणादीनि चत्तारीति दस होन्ति. अम्बोपमनियामकथा पाकतिका एव. यन्तोपमा इध न लब्भतीति वुत्तं.

सोमनस्ससहगतदुहेतुकससङ्खारिककुसलचित्तेन कम्मे आयूहितेपि उपेक्खासहगतदुहेतुकअसङ्खारिकससङ्खारिकेहि कम्मे आयूहितेपि एसेव नयो. एत्तावता दुहेतुककम्मेन दुहेतुकपटिसन्धि होतीति वारो कथितो.

अहेतुकपटिसन्धि होतीति वारो पन एवं वेदितब्बो – कुसलतो चतूहि ञाणविप्पयुत्तेहि कम्मे आयूहिते, कुसलविपाकाहेतुकमनोविञ्ञाणधातुया उपेक्खासहगताय पटिसन्धिया गहिताय, कम्मसदिसा पटिसन्धीति न वत्तब्बा. इतो पट्ठाय हेट्ठा वुत्तनयेनेव कथेत्वा इट्ठेपि इट्ठमज्झत्तेपि चित्तप्पवत्ति वेदितब्बा. इमस्स हि थेरस्स वादे पिण्डजवनं जवति. सेसा इदं पन जवनं कुसलत्थाय वा अकुसलत्थाय वा को नियामेतीतिआदिकथा सब्बा हेट्ठा वुत्तनयेनेव वेदितब्बाति. एत्तावता मोरवापीवासीमहादत्तत्थेरवादे द्वादसकमग्गो निट्ठितो सद्धिं दसकमग्गेन चेव अहेतुकट्ठकेन च.

इदानि महाधम्मरक्खितत्थेरवादे दसकमग्गकथा होति. तत्थ साकेतपञ्हउस्सदकित्तनानि पाकतिकानेव. हेतुकित्तने पन अयं विसेसो. तिहेतुककम्मं तिहेतुकविपाकम्पि दुहेतुकविपाकम्पि अहेतुकविपाकम्पि देति. दुहेतुककम्मं तिहेतुकमेव न देति, इतरं देति. तिहेतुककम्मेन पटिसन्धि तिहेतुकाव होति; दुहेतुकाहेतुका न होति. दुहेतुककम्मेन दुहेतुकाहेतुका होति, तिहेतुका न होति. असङ्खारिककम्मं विपाकं असङ्खारिकमेव देति, नो ससङ्खारिकं. ससङ्खारिकम्पि ससङ्खारिकमेव देति, नो असङ्खारिकं. आरम्मणेन वेदना परिवत्तेतब्बा. जवनं पिण्डजवनमेव जवति. आदितो पट्ठाय चित्तानि कथेतब्बानि.

तत्रायं कथा – एको पठमकुसलचित्तेन कम्मं आयूहति, पठमविपाकचित्तेनेव पटिसन्धिं गण्हाति. अयं कम्मसदिसा पटिसन्धि. तस्स वुड्ढिप्पत्तस्स चक्खुद्वारे ‘इट्ठारम्मणे’ आपाथगते वुत्तनयेनेव तयो मोघवारा होन्ति. अथस्स हेट्ठा वुत्तानं तेरसन्नं सोमनस्ससहगतजवनानं अञ्ञतरेन जवितपरियोसाने पठमविपाकचित्तमेव तदारम्मणं होति. तं ‘मूलभवङ्गं’ ‘तदारम्मण’न्ति द्वे नामानि लभति. एवमस्स चक्खुविञ्ञाणादीनि तीणि, इदञ्च तदारम्मणन्ति, चत्तारि गणनूपगचित्तानि होन्ति. ‘इट्ठमज्झत्तारम्मणे’ हेट्ठा वुत्तानंयेव द्वादसन्नं उपेक्खासहगतजवनानं अञ्ञतरेन जवितपरियोसाने उपेक्खासहगतं तिहेतुकं असङ्खारिकचित्तं तदारम्मणताय पवत्तति. तं ‘आगन्तुकभवङ्गं’‘तदारम्मण’न्ति द्वे नामानि लभति. एवमस्स उपेक्खासहगतसन्तीरणं इदञ्च तदारम्मणन्ति द्वे गणनूपगचित्तानि. तानि पुरिमेहि चतूहि सद्धिं छ होन्ति. एवं एकाय चेतनाय कम्मे आयूहिते पञ्चसु द्वारेसु समतिंस चित्तानि उप्पज्जन्ति. अग्गहितग्गहणेन पन चक्खुद्वारे छ, सोतविञ्ञाणादीनि चत्तारीति दस होन्ति. अम्बोपमनियामकथा पाकतिकायेव.

दुतियततियचतुत्थकुसलचित्तेहि कम्मे आयूहितेपि एत्तकानेव विपाकचित्तानि होन्ति. चतूहि उपेक्खासहगतचित्तेहि आयूहितेपि एसेव नयो. इध पन पठमं इट्ठमज्झत्तारम्मणं दस्सेतब्बं. पच्छा इट्ठारम्मणेन वेदना परिवत्तेतब्बा. अम्बोपमनियामकथा पाकतिका एव. यन्तोपमा न लब्भति. ‘कुसलतो पन चतुन्नं ञाणविप्पयुत्तानं अञ्ञतरेन कम्मे आयूहिते’ति इतो पट्ठाय सब्बं वित्थारेत्वा अहेतुकट्ठकं कथेतब्बं. एत्तावता महाधम्मरक्खितत्थेरवादे दसकमग्गो निट्ठितो होति, सद्धिं अहेतुकट्ठकेनाति.

इमेसं पन तिण्णं थेरानं कतरस्स वादो गहेतब्बोति? न कस्सचि एकंसेन. सब्बेसं पन वादेसु युत्तं गहेतब्बं. पठमवादस्मिञ्हि ससङ्खारासङ्खारविधानं पच्चयभेदतो अधिप्पेतं. तेनेत्थ, असङ्खारिककुसलस्स दुब्बलपच्चयेहि उप्पन्नं ससङ्खारिकविपाकं, ससङ्खारिककुसलस्स बलवपच्चयेहि उप्पन्नं असङ्खारिकविपाकञ्च गहेत्वा, लब्भमानानिपि किरियजवनानि पहाय, कुसलजवनेन तदारम्मणं आरम्मणेन च वेदनं नियामेत्वा, सेक्खपुथुज्जनवसेन सोळसकमग्गो कथितो. यं पनेत्थ अकुसलजवनावसाने अहेतुकविपाकमेव तदारम्मणं दस्सितं, तं इतरेसु न दस्सितमेव. तस्मा तं तत्थ तेसु वुत्तं सहेतुकविपाकञ्च, एत्थापि सब्बमिदं लब्भतेव. तत्रायं नयो – यदा हि कुसलजवनानं अन्तरन्तरा अकुसलं जवति, तदा कुसलावसाने आचिण्णसदिसमेव, अकुसलावसाने सहेतुकं तदारम्मणं युत्तं. यदा निरन्तरं अकुसलमेव तदा अहेतुकं. एवं ताव पठमवादे युत्तं गहेतब्बं.

दुतियवादे पन कुसलतो ससङ्खारासङ्खारविधानं अधिप्पेतं. तेनेत्थ असङ्खारिककुसलस्स असङ्खारिकमेव विपाकं, ससङ्खारिककुसलस्स च ससङ्खारिकमेव गहेत्वा, जवनेन तदारम्मणनियामं अकत्वा, सब्बेसम्पि सेक्खासेक्खपुथुज्जनानं उप्पत्तिरहो पिण्डजवनवसेनेव द्वादसकमग्गो कथितो. तिहेतुकजवनावसाने पनेत्थ तिहेतुकं तदारम्मणं युत्तं. दुहेतुकजवनावसाने दुहेतुकं, अहेतुकजवनावसाने अहेतुकं भाजेत्वा पन न वुत्तं. एवं दुतियवादे युत्तं गहेतब्बं.

ततियवादेपि कुसलतोव असङ्खारससङ्खारविधानं अधिप्पेतं. ‘तिहेतुककम्मं तिहेतुकविपाकम्पि दुहेतुकविपाकम्पि अहेतुकविपाकम्पि देती’ति पन वचनतो असङ्खारिकतिहेतुकपटिसन्धिकस्स असङ्खारिकदुहेतुकेनपि तदारम्मणेन भवितब्बं. तं अदस्सेत्वा हेतुसदिसमेव तदारम्मणं दस्सितं. तं पुरिमाय हेतुकित्तनलद्धिया न युज्जति. केवलं दसकमग्गविभावनत्थमेव वुत्तं. इतरम्पि पन लब्भतेव. एवं ततियवादेपि युत्तं गहेतब्बं. अयञ्च सब्बापि पटिसन्धिजनकस्सेव कम्मस्स विपाकं सन्धाय तदारम्मणकथा. ‘सहेतुकं भवङ्गं अहेतुकस्स भवङ्गस्स अनन्तरपच्चयेन पच्चयो’ति (पट्ठा. ३.१.१०२) वचनतो पन नानाकम्मेन अहेतुकपटिसन्धिकस्सापि सहेतुकविपाकं तदारम्मणं उप्पज्जति. तस्स उप्पत्तिविधानं महापकरणे आवि भविस्सतीति.

कामावचरकुसलविपाककथा निट्ठिता.

रूपावचरारूपावचरविपाककथा

४९९. इदानि रूपावचरादिविपाकं दस्सेतुं पुन कतमे धम्मा अब्याकतातिआदि आरद्धं. तत्थ यस्मा कामावचरविपाकं अत्तनो कुसलेन सदिसम्पि होति, असदिसम्पि, तस्मा न तं कुसलानुगतिकं कत्वा भाजितं. रूपावचरारूपावचरविपाकं पन यथा हत्थिअस्सपब्बतादीनं छाया हत्थिआदिसदिसाव होन्ति, तथा अत्तनो कुसलसदिसमेव होतीति कुसलानुगतिकं कत्वा भाजितं. कामावचरकम्मञ्च यदा कदाचि विपाकं देति, रूपावचरारूपावचरं पन अनन्तरायेन, दुतियस्मिंयेव अत्तभावे, विपाकं देतीतिपि कुसलानुगतिकमेव कत्वा भाजितं. सेसं कुसले वुत्तनयेनेव वेदितब्बं. अयं पन विसेसो – पटिपदादिभेदो च हीनपणीतमज्झिमभावो च एतेसु झानागमनतो वेदितब्बो. छन्दादीनं पन अञ्ञतरं धुरं कत्वा अनुप्पादनीयत्ता निरधिपतिकानेव एतानीति.

रूपावचरारूपावचरविपाककथा निट्ठिता.

लोकुत्तरविपाककथा

५०५. लोकुत्तरविपाकम्पि कुसलसदिसत्ता कुसलानुगतिकमेव कत्वा भाजितं. यस्मा पन तेभूमककुसलं चुतिपटिसन्धिवसेन वट्टं आचिनाति वड्ढेति, तस्मा तत्थ कतत्ता उपचितत्ताति वुत्तं. लोकुत्तरं पन तेन आचितम्पि अपचिनाति, सयम्पि चुतिपटिसन्धिवसेन न आचिनाति, तेनेत्थ ‘कतत्ता उपचितत्ता’ति अवत्वा कतत्ता भावितत्ताति वुत्तं.

सुञ्ञतन्तिआदीसु ‘मग्गो’ ताव ‘आगमनतो सगुणतो आरम्मणतोति तीहि कारणेहि नामं लभती’ति, इदं हेट्ठा कुसलाधिकारे वित्थारितं. तत्थ सुत्तन्तिकपरियायेन सगुणतोपि आरम्मणतोपि नामं लभति. परियायदेसना हेसा. अभिधम्मकथा पन निप्परियायदेसना. तस्मा इध सगुणतो वा आरम्मणतो वा नामं न लभति, आगमनतोव लभति. आगमनमेव हि धुरं. तं दुविधं होति – विपस्सनागमनं मग्गागमनन्ति.

तत्थ मग्गस्स आगतट्ठाने विपस्सनागमनं धुरं, फलस्स आगतट्ठाने मग्गागमनं धुरन्ति, इदम्पि हेट्ठा वुत्तमेव. तेसु इदं फलस्स आगतट्ठानं, तस्मा इध मग्गागमनं धुरन्ति वेदितब्बं. सो पनेस मग्गो आगमनतो ‘सुञ्ञत’न्ति नामं लभित्वा सगुणतो च आरम्मणतो च ‘अनिमित्तो’‘अप्पणिहितो’तिपि वुच्चति. तस्मा सयं आगमनीयट्ठाने ठत्वा अत्तनो फलस्स तीणि नामानि देति. कथं? अयञ्हि सुद्धागमनवसेनेव लद्धनामो ‘सुञ्ञतमग्गो’ सयं आगमनीयट्ठाने ठत्वा अत्तनो फलस्स नामं ददमानो ‘सुञ्ञत’न्ति नामं अकासि. ‘सुञ्ञतअनिमित्तमग्गो’ सयं आगमनीयट्ठाने ठत्वा अत्तनो फलस्स नामं ददमानो ‘अनिमित्त’न्ति नामं अकासि. ‘सुञ्ञतअप्पणिहितमग्गो’ सयं आगमनीयट्ठाने ठत्वा अत्तनो फलस्स नामं ददमानो ‘अप्पणिहित’न्ति नामं अकासि. इमानि पन तीणि नामानि मग्गानन्तरे फलचित्तस्मिंयेव इमिना नयेन लब्भन्ति, नो अपरभागे वळञ्जनकफलसमापत्तिया. अपरभागे पन अनिच्चतादीहि तीहि विपस्सनाहि विपस्सितुं सक्कोति. अथस्स वुट्ठितवुट्ठितविपस्सनावसेन अनिमित्तअप्पणिहितसुञ्ञतसङ्खातानि तीणि फलानि उप्पज्जन्ति. तेसं तानेव सङ्खारारम्मणानि. अनिच्चानुपस्सनादीनि ञाणानि अनुलोमञाणानि नाम होन्ति.

यो चायं सुञ्ञतमग्गे वुत्तो. अप्पणिहितमग्गेपि एसेव नयो. अयम्पि हि सुद्धागमनवसेन लद्धनामो ‘अप्पणिहितमग्गो’ सयं आगमनीयट्ठाने ठत्वा अत्तनो फलस्स नामं ददमानो ‘अप्पणिहित’न्ति नामं अकासि. ‘अप्पणिहितअनिमित्तमग्गो’ सयं आगमनीयट्ठाने ठत्वा अत्तनो फलस्स नामं ददमानो ‘अनिमित्त’न्ति नामं अकासि. ‘अप्पणिहितसुञ्ञतमग्गो’ सयं आगमनीयट्ठाने ठत्वा अत्तनो फलस्स नामं ददमानो ‘सुञ्ञत’न्ति नामं अकासि. इमानिपि तीणि नामानि मग्गानन्तरे फलचित्तस्मिंयेव इमिना नयेन लब्भन्ति, न अपरभागे वळञ्जनकफलसमापत्तियाति. एवं इमस्मिं विपाकनिद्देसे कुसलचित्तेहि तिगुणानि विपाकचित्तानि वेदितब्बानि.

यथा पन तेभूमककुसलानि अत्तनो विपाकं अधिपतिं लभापेतुं न सक्कोन्ति, न एवं लोकुत्तरकुसलानि. कस्मा? तेभूमककुसलानञ्हि अञ्ञो आयूहनकालो अञ्ञो विपच्चनकालो. तेन तानि अत्तनो विपाकं अधिपतिं लभापेतुं न सक्कोन्ति. लोकुत्तरानि पन ताय सद्धाय, तस्मिं वीरिये, ताय सतिया, तस्मिं समाधिम्हि, ताय पञ्ञाय अवूपसन्ताय, अपण्णकं अविरद्धं मग्गानन्तरमेव विपाकं पटिलभन्ति, तेन अत्तनो विपाकं अधिपतिं लभापेतुं सक्कोन्ति.

यथा हि परित्तकस्स अग्गिनो गतट्ठाने अग्गिस्मिं निब्बुतमत्तेयेव उण्हाकारो निब्बायित्वा किञ्चि न होति, महन्तं पन आदित्तं अग्गिक्खन्धं निब्बापेत्वा गोमयपरिभण्डे कतेपि उण्हाकारो अवूपसन्तोव होति, एवमेव तेभूमककुसले अञ्ञो कम्मक्खणो अञ्ञो विपाकक्खणो परित्तअग्गिट्ठाने उण्हभावनिब्बुतकालो विय होति. तस्मा तं अत्तनो विपाकं अधिपतिं लभापेतुं न सक्कोति. लोकुत्तरे पन ताय सद्धाय…पे… ताय पञ्ञाय अवूपसन्ताय, मग्गानन्तरमेव फलं उप्पज्जति, तस्मा तं अत्तनो विपाकं अधिपतिं लभापेतीति वेदितब्बं. तेनाहु पोराणा – ‘विपाके अधिपति नत्थि ठपेत्वा लोकुत्तर’न्ति.

५५५. चतुत्थफलनिद्देसे अञ्ञाताविन्द्रियन्ति अञ्ञाताविनो चतूसु सच्चेसु निट्ठितञाणकिच्चस्स इन्द्रियं, अञ्ञातावीनं वा चतूसु सच्चेसु निट्ठितकिच्चानं चत्तारि सच्चानि ञत्वा पटिविज्झित्वा ठितानं धम्मानं अब्भन्तरे इन्दट्ठसाधनेन इन्द्रियं. निद्देसवारेपिस्स अञ्ञातावीनन्ति आजानित्वा ठितानं. धम्मानन्ति सम्पयुत्तधम्मानं अब्भन्तरे. अञ्ञाति आजानना, पञ्ञा पजाननातिआदीनि वुत्तत्थानेव. मग्गङ्गं मग्गपरियापन्नन्ति फलमग्गस्स अङ्गं, फलमग्गे च परियापन्नन्ति अत्थो.

अपिचेत्थ इदं पकिण्णकं – एकं इन्द्रियं एकं ठानं गच्छति, एकं छ ठानानि गच्छति, एकं एकं ठानं गच्छति. एकञ्हि ‘अनञ्ञातञ्ञस्सामीतिन्द्रियं’ एकं ठानं गच्छति सोतापत्तिमग्गं. एकं ‘अञ्ञिन्द्रियं’ हेट्ठा तीणि फलानि, उपरि तयो मग्गेति छ ठानानि गच्छति. एकं ‘अञ्ञाताविन्द्रियं’ एकं ठानं गच्छति अरहत्तफलं. सब्बेसुपि मग्गफलेसु अत्थतो अट्ठ अट्ठ इन्द्रियानीति चतुसट्ठि लोकुत्तरिन्द्रियानि कथितानि. पाळितो पन नव नव कत्वा द्वासत्तति होन्ति. मग्गे मग्गङ्गन्ति वुत्तं. फलेपि मग्गङ्गं. मग्गे बोज्झङ्गोति वुत्तो फलेपि बोज्झङ्गो. मग्गक्खणे आरति विरतीति वुत्ता फलक्खणेपि आरति विरतीति. तत्थ मग्गो मग्गभावेनेव मग्गो, फलं पन मग्गं उपादाय मग्गो नाम; फलङ्गं फलपरियापन्नन्ति वत्तुम्पि वट्टति. मग्गे बुज्झनकस्स अङ्गोति सम्बोज्झङ्गो, फले बुद्धस्स अङ्गोति सम्बोज्झङ्गो. मग्गे आरमणविरमणवसेनेव आरति विरति. फले पन आरतिविरतिवसेनाति.

लोकुत्तरविपाककथा निट्ठिता.

अकुसलविपाककथा

५५६. इतो परानि अकुसलविपाकानि – पञ्च चक्खुसोतघानजिव्हाकायविञ्ञाणानि, एका मनोधातु, एका मनोविञ्ञाणधातूति इमानि सत्त चित्तानि – पाळितो च अत्थतो च हेट्ठा वुत्तेहि तादिसेहेव कुसलविपाकचित्तेहि सदिसानि.

केवलञ्हि तानि कुसलकम्मपच्चयानि इमानि अकुसलकम्मपच्चयानि. तानि च इट्ठइट्ठमज्झत्तेसु आरम्मणेसु वत्तन्ति, इमानि अनिट्ठअनिट्ठमज्झत्तेसु. तत्थ च सुखसहगतं कायविञ्ञाणं, इध दुक्खसहगतं. तत्थ च उपेक्खासहगता मनोविञ्ञाणधातु मनुस्सेसु जच्चन्धादीनं पटिसन्धिं आदिं कत्वा पञ्चसु ठानेसु विपच्चति. इध पन एकादसविधेनापि अकुसलचित्तेन कम्मे आयूहिते कम्मकम्मनिमित्तगतिनिमित्तेसु अञ्ञतरं आरम्मणं कत्वा चतूसु अपायेसु पटिसन्धि हुत्वा विपच्चति; दुतियवारतो पट्ठाय यावतायुकं भवङ्गं हुत्वा, अनिट्ठअनिट्ठमज्झत्तारम्मणाय पञ्चविञ्ञाणवीथिया सन्तीरणं हुत्वा, बलवारम्मणे छसु द्वारेसु तदारम्मणं हुत्वा, मरणकाले चुति हुत्वाति, एवं पञ्चसु एव ठानेसु विपच्चतीति.

अकुसलविपाककथा निट्ठिता.