किरियाब्याकतवण्णना

मनोधातुचित्तं

५६६. इदानि किरियाब्याकतं भाजेत्वा दस्सेतुं पुन कतमे धम्मा अब्याकतातिआदि आरद्धं. तत्थ किरियाति करणमत्तं. सब्बेसुयेव हि किरियचित्तेसु यं जवनभावं अप्पत्तं तं वातपुप्फं विय. यं जवनभावप्पत्तं तं छिन्नमूलकरुक्खपुप्फं विय अफलं होति, तंतं किच्चसाधनवसेन पवत्तत्ता पन करणमत्तमेव होति. तस्मा किरियाति वुत्तं. नेवकुसलानाकुसलातिआदीसु कुसलमूलसङ्खातस्स कुसलहेतुनो अभावा ‘नेवकुसला’; अकुसलमूलसङ्खातस्स अकुसलहेतुनो अभावा ‘नेवअकुसला’; योनिसोमनसिकारअयोनिसोमनसिकारसङ्खातानम्पि कुसलाकुसलपच्चयानं अभावा ‘नेवकुसलानाकुसला’. कुसलाकुसलसङ्खातस्स जनकहेतुनो अभावा नेवकम्मविपाका.

इधापि चित्तस्सेकग्गतानिद्देसे पवत्तिट्ठितिमत्तमेव लब्भति. द्वे पञ्चविञ्ञाणानि, तिस्सो मनोधातुयो, तिस्सो मनोविञ्ञाणधातुयो, विचिकिच्छासहगतन्ति इमेसु सत्तरससु चित्तेसु दुब्बलत्ता सण्ठिति अवट्ठितिआदीनि न लब्भन्ति. सेसं सब्बं विपाकमनोधातुनिद्देसे वुत्तनयेनेव वेदितब्बं, अञ्ञत्र उप्पत्तिट्ठाना. तञ्हि चित्तं पञ्चविञ्ञाणानन्तरं उप्पज्जति. इदं पन पञ्चद्वारे वळञ्जनकप्पवत्तिकाले सब्बेसं पुरे उप्पज्जति. कथं? चक्खुद्वारे ताव इट्ठइट्ठमज्झत्तअनिट्ठअनिट्ठमज्झत्तेसु रूपारम्मणेसु येन केनचि पसादे घट्टिते तं आरम्मणं गहेत्वा आवज्जनवसेन पुरेचारिकं हुत्वा भवङ्गं आवट्टयमानं उप्पज्जति. सोतद्वारादीसुपि एसेव नयोति.

किरियमनोधातुचित्तं निट्ठितं.

किरियमनोविञ्ञाणधातुचित्तानि

५६८. मनोविञ्ञाणधातु उप्पन्ना होति…पे… सोमनस्ससहगताति, इदं चित्तं अञ्ञेसं असाधारणं. खीणासवस्सेव पाटिपुग्गलिकं. छसु द्वारेसु लब्भति. चक्खुद्वारे हि पधानसारुप्पं ठानं दिस्वा खीणासवो इमिना चित्तेन सोमनस्सितो होति. सोतद्वारे भण्डभाजनीयट्ठानं पत्वा महासद्दं कत्वा लुद्धलुद्धेसु गण्हन्तेसु ‘एवरूपा नाम मे लोलुप्पतण्हा पहीना’ति इमिना चित्तेन सोमनस्सितो होति. घानद्वारे गन्धेहि वा पुप्फेहि वा चेतियं पूजेन्तो इमिना चित्तेन सोमनस्सितो होति. जिव्हाद्वारे रससम्पन्नं पिण्डपातं लद्धा भाजेत्वा परिभुञ्जन्तो ‘सारणीयधम्मो वत मे पूरितो’ति इमिना चित्तेन सोमनस्सितो होति. कायद्वारे अभिसमाचारिकवत्तं करोन्तो ‘कायद्वारे मे वत्तं पूरित’न्ति इमिना चित्तेन सोमनस्सितो होति. एवं ताव पञ्चद्वारे लब्भति.

मनोद्वारे पन अतीतानागतमारब्भ उप्पज्जति. जोतिपालमाणव(म. नि. २.२८२ आदयो) मग्घदेवराज(म. नि. २.३०८ आदयो) कण्हतापसादिकालस्मिञ्हि (जा. १.१०.११ आदयो) कतं कारणं आवज्जेत्वा तथागतो सितं पात्वाकासि. तं पन पुब्बेनिवासञाणसब्बञ्ञुतञ्ञाणानं किच्चं. तेसं पन द्विन्नं ञाणानं चिण्णपरियन्ते इदं चित्तं हासयमानं उप्पज्जति. अनागते ‘तन्तिस्सरो मुदिङ्गस्सरो पच्चेकबुद्धो भविस्सती’ति सितं पात्वाकासि. तम्पि अनागतंसञाणसब्बञ्ञुतञ्ञाणानं किच्चं. तेसं पन द्विन्न ञाणानं चिण्णपरियन्ते इदं चित्तं हासयमानं उप्पज्जति.

निद्देसवारे पनस्स सेसअहेतुकचित्तेहि बलवतरताय चित्तेकग्गता समाधिबलं पापेत्वा ठपिता. वीरियम्पि वीरियबलं पापेत्वा. उद्देसवारे पन ‘समाधिबलं होति वीरियबलं होती’ति अनागतत्ता परिपुण्णेन बलट्ठेनेतं द्वयं बलं नाम न होति. यस्मा पन ‘नेव कुसलं नाकुसलं’ तस्मा बलन्ति वत्वान ठपितं. यस्मा च न निप्परियायेन बलं, तस्मा सङ्गहवारेपि ‘द्वे बलानि होन्ती’ति न वुत्तं. सेसं सब्बं सोमनस्ससहगताहेतुकमनोविञ्ञाणधातुनिद्देसे वुत्तनयेनेव वेदितब्बं.

५७४. उपेक्खासहगताति इदं चित्तं तीसु भवेसु सब्बेसं सचित्तकसत्तानं साधारणं, न कस्सचि सचित्तकस्स नुप्पज्जति नाम. उप्पज्जमानं पन पञ्चद्वारे वोट्ठब्बनं होति, मनोद्वारे आवज्जनं. छ असाधारणञाणानिपि इमिना गहितारम्मणमेव गण्हन्ति. महागजं नामेतं चित्तं; इमस्स अनारम्मणं नाम नत्थि. ‘असब्बञ्ञुतञ्ञाणं सब्बञ्ञुतञ्ञाणगतिकं नाम कतम’न्ति वुत्ते ‘इद’न्ति वत्तब्बं. सेसमेत्थ पुरिमचित्ते वुत्तनयेनेव वेदितब्बं. केवलञ्हि तत्थ सप्पीतिकत्ता नवङ्गिको सङ्खारक्खन्धो विभत्तो. इध निप्पीतिकत्ता अट्ठङ्गिको.

इदानि यानि कुसलतो अट्ठ महाचित्तानेव खीणासवस्स उप्पज्जनताय किरियानि जातानि, तस्मा तानि कुसलनिद्देसे वुत्तनयेनेव वेदितब्बानि.

इध ठत्वा हसनकचित्तानि समोधानेतब्बानि. कति पनेतानि होन्तीति? वुच्चते तेरस. पुथुज्जना हि कुसलतो चतूहि सोमनस्ससहगतेहि, अकुसलतो चतूहीति, अट्ठहि चित्तेहि हसन्ति. सेक्खा कुसलतो चतूहि सोमनस्ससहगतेहि, अकुसलतो द्वीहि दिट्ठिगतविप्पयुत्तेहि सोमनस्ससहगतेहीति, छहि चित्तेहि हसन्ति. खीणासवा किरियतो पञ्चहि सोमनस्ससहगतेहि हसन्तीति.

रूपावचरारूपावचरकिरियं

५७७. रूपावचरारूपावचरकिरियनिद्देसेसु दिट्ठधम्मसुखविहारन्ति दिट्ठधम्मे, इमस्मिंयेव अत्तभावे, सुखविहारमत्तं. तत्थ खीणासवस्स पुथुज्जनकाले निब्बत्तिता समापत्ति याव न नं समापज्जति ताव कुसलाव समापन्नकाले किरिया होति. खीणासवकाले पनस्स निब्बत्तिता समापत्ति किरियाव होति. सेसं सब्बं तंसदिसत्ता कुसलनिद्देसे वुत्तनयेनेव वेदितब्बन्ति.

अट्ठसालिनिया धम्मसङ्गहअट्ठकथाय

चित्तुप्पादकण्डकथा निट्ठिता.

अब्याकतपदं पन नेव ताव निट्ठितन्ति.

चित्तुप्पादकण्डवण्णना निट्ठिता.