६. महासुपिनसुत्तवण्णना
१९६. छट्ठे महासुपिनाति महन्तेहि पुरिसेहि पस्सितब्बतो महन्तानञ्च अत्थानं निमित्तभावतो महासुपिना. पातुरहेसुन्ति पाकटा अहेसुं. तत्थ सुपिनं पस्सन्तो चतूहि कारणेहि पस्सति धातुक्खोभतो वा अनुभूतपुब्बतो वा देवतोपसंहारतो वा पुब्बनिमित्ततो वाति.
तत्थ पित्तादीनं खोभकरणपच्चयप्पयोगेन खुभितधातुको धातुक्खोभतो सुपिनं पस्सति. पस्सन्तो च नानाविधं सुपिनं पस्सति पब्बता पतन्तो विय, आकासेन गच्छन्तो विय, वाळमिगहत्थिचोरादीहि अनुबद्धो विय च. अनुभूतपुब्बतो पस्सन्तो पुब्बे अनुभूतपुब्बं आरम्मणं पस्सति. देवतोपसंहारतो पस्सन्तस्स देवता अत्थकामताय वा अनत्थकामताय वा अत्थाय वा अनत्थाय वा नानाविधानि आरम्मणानि उपसंहरन्ति. सो तासं देवतानं आनुभावेन तानि आरम्मणानि पस्सति. पुब्बनिमित्ततो पस्सन्तो पुञ्ञापुञ्ञवसेन उप्पज्जितुकामस्स अत्थस्स वा अनत्थस्स वा पुब्बनिमित्तभूतं सुपिनं पस्सति बोधिसत्तमाता विय पुत्तपटिलाभनिमित्तं, कोसलराजा विय सोळस सुपिने, अयमेव भगवा बोधिसत्तभूतो इमे पञ्च महासुपिने विय चाति.
तत्थ यं धातुक्खोभतो अनुभूतपुब्बतो च सुपिने पस्सति, न तं सच्चं होति. यं देवतोपसंहारतो पस्सति, तं सच्चं वा होति अलिकं वा. कुद्धा हि देवता उपायेन विनासेतुकामा विपरीतम्पि कत्वा दस्सेन्ति. यं पन पुब्बनिमित्ततो पस्सति, तं एकन्तं सच्चमेव होति. एतेसं चतुन्नं मूलकारणानं संसग्गभेदतोपि सुपिनभेदो होतियेव.
तं पनेतं चतुब्बिधम्पि सुपिनं सेखपुथुज्जनाव पस्सन्ति अप्पहीनविपल्लासत्ता, असेखा न पस्सन्ति पहीनविपल्लासत्ता. किं पनेतं पस्सन्तो सुत्तो पस्सति पटिबुद्धो, उदाहु नेव सुत्तो न पटिबुद्धोति? किञ्चेत्थ यदि ताव सुत्तो पस्सति, अभिधम्मविरोधो आपज्जति. भवङ्गचित्तेन हि सुपति, तं रूपनिमित्तादिआरम्मणं रागादिसम्पयुत्तं वा न होति. सुपिनं पस्सन्तस्स च ईदिसानि चित्तानि उप्पज्जन्ति. अथ पटिबुद्धो पस्सति, विनयविरोधो आपज्जति. यञ्हि पटिबुद्धो पस्सति, तं सब्बोहारिकचित्तेन पस्सति. सब्बोहारिकचित्तेन च कते वीतिक्कमे अनापत्ति नाम नत्थि. सुपिनं पस्सन्तेन पन कतेपि वीतिक्कमे एकन्तं अनापत्ति एव. अथ नेव सुत्तो न पटिबुद्धो पस्सति, न नाम पस्सति. एवञ्च सति सुपिनस्स अभावो च आपज्जति? न अभावो. कस्मा? यस्मा कपिमिद्धपरेतो पस्सति. वुत्तञ्हेतं – ‘‘कपिमिद्धपरेतो खो, महाराज, सुपिनं पस्सती’’ति.
कपिमिद्धपरेतोति मक्कटनिद्दाय युत्तो. यथा हि मक्कटस्स निद्दा लहुपरिवत्ता होति, एवं या निद्दा पुनप्पुनं कुसलादिचित्तवोकिण्णत्ता लहुपरिवत्ता, यस्सा पवत्तियं पुनप्पुनं भवङ्गतो उत्तरणं होति, ताय युत्तो सुपिनं पस्सति. तेनायं सुपिनो कुसलोपि होति अकुसलोपि अब्याकतोपि. तत्थ सुपिनन्ते चेतियवन्दनधम्मस्सवनधम्मदेसनादीनि करोन्तस्स कुसलो, पाणातिपातादीनि करोन्तस्स अकुसलो, द्वीहि अन्तेहि मुत्तो आवज्जनतदारम्मणक्खणे अब्याकतोति वेदितब्बो. स्वायं दुब्बलवत्थुकत्ता चेतनाय पटिसन्धिं आकड्ढितुं असमत्थो. पवत्ते पन अञ्ञेहि कुसलाकुसलेहि उपत्थम्भितो विपाकं देति. किञ्चापि विपाकं देति, अथ खो अविसये उप्पन्नत्ता अब्बोहारिकाव सुपिनन्तचेतना. सो पनेस सुपिनो कालवसेनपि दिवा ताव दिट्ठो न समेति, तथा पठमयामे मज्झिमयामे पच्छिमयामे च. बलवपच्चूसे पन असितपीतखायिते सम्मा परिणामं गते कायस्मिं ओजाय पतिट्ठिताय अरुणे उग्गच्छमानेव दिट्ठो सुपिनो समेति. इट्ठनिमित्तं सुपिनं पस्सन्तो इट्ठं पटिलभति, अनिट्ठनिमित्तं पस्सन्तो अनिट्ठं.
इमे पन पञ्च महासुपिने नेव लोकियमहाजनो पस्सति, न महाराजानो, न चक्कवत्तिराजानो, न अग्गसावका, न पच्चेकबुद्धा, न सम्मासम्बुद्धा, एको सब्बञ्ञुबोधिसत्तोयेव पस्सति. अम्हाकं पन बोधिसत्तो कदा इमे सुपिने पस्सीति? ‘‘स्वे बुद्धो भविस्सामी’’ति चातुद्दसियं पक्खस्स रत्तिविभायनकाले पस्सि. तेरसियन्तिपि वदन्तियेव. सो इमे सुपिने दिस्वा उट्ठाय पल्लङ्कं आभुञ्जित्वा निसिन्नो चिन्तेसि – ‘‘सचे मया कपिलवत्थुनगरे इमे सुपिना दिट्ठा अस्सु, पितु महाराजस्स कथेय्यं. सचे पन मे माता जीवेय्य, तस्सा कथेय्यं. इमस्मिं खो पन ठाने इमेसं पटिग्गाहको नाम नत्थि, अहमेव पटिगण्हिस्सामी’’ति. ततो ‘‘इदं इमस्स पुब्बनिमित्तं इदं इमस्सा’’ति सयमेव सुपिने पटिग्गण्हित्वा उरुवेलगामे सुजाताय दिन्नं पायासं परिभुञ्जित्वा बोधिमण्डं आरुय्ह बोधिं पत्वा अनुक्कमेन जेतवने विहरन्तो अत्तनो मकुलबुद्धकाले दिट्ठे पञ्च महासुपिने वित्थारेतुं भिक्खू आमन्तेत्वा इमं देसनं आरभि.
तत्थ महापथवीति चक्कवाळगब्भं पूरेत्वा ठिता महापथवी. महासयनं अहोसीति सिरिसयनं अहोसि. ओहितोति ठपितो. सो पन न उदकस्मिंयेव ठपितो अहोसि, अथ खो पाचीनसमुद्दस्स उपरूपरिभागेन गन्त्वा पाचीनचक्कवाळमत्थके ठपितो अहोसीति वेदितब्बो. पच्छिमे समुद्दे दक्खिणे समुद्देति एतेसुपि एसेव नयो. तिरिया नाम तिणजातीति दब्बतिणं वुच्चति. नाभिया उग्गन्त्वा नभं आहच्च ठिता अहोसीति नङ्गलमत्तेन रत्तदण्डेन नाभितो उग्गन्त्वा पस्सन्तस्स पस्सन्तस्सेव विदत्थिमत्तं रतनमत्तं ब्याममत्तं यट्ठिमत्तं गावुतमत्तं अड्ढयोजनमत्तं योजनमत्तन्ति एवं उग्गन्त्वा उग्गन्त्वा अनेकयोजनसहस्सं नभं आहच्च ठिता अहोसि. पादेहि उस्सक्कित्वाति अग्गनखतो पट्ठाय पादेहि अभिरुहित्वा. नानावण्णाति एको नीलवण्णो, एको पीतवण्णो, एको लोहितवण्णो, एको पण्डुपलासवण्णोति एवं नानावण्णा. सेताति पण्डरा परिसुद्धा. महतो मीळ्हपब्बतस्साति तियोजनुब्बेधस्स गूथपब्बतस्स. उपरूपरि चङ्कमतीति मत्थकमत्थके चङ्कमति. दीघायुकबुद्धा पन तियोजनिके मीळ्हपब्बते अनुपविसित्वा निसिन्ना विय होन्ति.
एवं एत्तकेन ठानेन पुब्बनिमित्तानि दस्सेत्वा इदानि सह पुब्बनिमित्तेहि पटिलाभं दस्सेतुं यम्पि, भिक्खवेतिआदिमाह. तत्थ सब्बगुणदायकत्ता बुद्धानं अरहत्तमग्गो अनुत्तरा सम्मासम्बोधि नाम. तस्मा यं सो चक्कवाळमहापथविं सिरिसयनभूतं अद्दस, तं बुद्धभावस्स पुब्बनिमित्तं. यं हिमवन्तपब्बतराजानं बिम्बोहनं अद्दस, तं सब्बञ्ञुतञ्ञाणबिम्बोहनस्स पुब्बनिमित्तं. यं चत्तारो हत्थपादे चक्कवाळमत्थके ठिते अद्दस, तं धम्मचक्कस्स अप्पटिवत्तियभावे पुब्बनिमित्तं. यं अत्तानं उत्तानकं निपन्नं अद्दस, तं तीसु भवेसु अवकुज्जानं सत्तानं उत्तानमुखभावस्स पुब्बनिमित्तं. यं अक्खीनि उम्मीलेत्वा पस्सन्तो विय अहोसि, तं दिब्बचक्खुपटिलाभस्स पुब्बनिमित्तं. यं याव भवग्गा एकालोकं अहोसि, तं अनावरणञाणस्स पुब्बनिमित्तं. सेसं पाळिवसेनेव वेदितब्बन्ति.