४. चतुत्थपण्णासकं
(१६) १. सद्धम्मवग्गो
१. पठमसम्मत्तनियामसुत्तवण्णना
१५१. चतुत्थस्स पठमे अभब्बो नियामं ओक्कमितुं कुसलेसु धम्मेसु सम्मत्तन्ति कुसलेसु धम्मेसु सम्मत्तभूतं मग्गनियामं ओक्कमितुं अभब्बो अभाजनं. कथं परिभोतीतिआदीसु ‘‘किं कथा नाम एसा’’ति वदन्तो कथं परिभोति नाम. ‘‘किं नामेस कथेति, किं अयं जानाती’’ति वदन्तो कथिकं परिभोति नाम. ‘‘मयं किं जानाम, कुतो अम्हाकं एतं सोतुं बल’’न्ति वदन्तो अत्तानं परिभोति नाम. विपरियायेन सुक्कपक्खो वेदितब्बो.
२. दुतियसम्मत्तनियामसुत्तवण्णना
१५२. दुतिये अनञ्ञाते अञ्ञातमानीति अविञ्ञातस्मिंयेव ‘‘विञ्ञातमिदं मया’’ति एवंमानी.
३. ततियसम्मत्तनियामसुत्तवण्णना
१५३. ततिये मक्खी धम्मं सुणातीति मक्खी हुत्वा गुणमक्खनचित्तेन धम्मं सुणाति. उपारम्भचित्तोति निग्गहारोपनचित्तो. रन्धगवेसीति गुणरन्धं गुणच्छिद्दं गवेसन्तो.
४. पठमसद्धम्मसम्मोससुत्तवण्णना
१५४. चतुत्थे न सक्कच्चं धम्मं सुणन्तीति ओहितसोता सुकतकारिनो हुत्वा न सुणन्ति. न परियापुणन्तीति यथासुतं धम्मं वळञ्जन्तापि सक्कच्चं न वळञ्जेन्ति. पञ्चमं उत्तानमेव.
६. ततियसद्धम्मसम्मोससुत्तवण्णना
१५६. छट्ठे अप्पटिसरणोति अप्पतिट्ठो. आचरिया हि सुत्तन्तस्स पटिसरणं नाम, तेसं अभावा अप्पटिसरणो होति. सेसमेत्थ हेट्ठा वुत्तनयमेव.
७. दुक्कथासुत्तवण्णना
१५७. सत्तमे पुग्गलं उपनिधायाति तं तं पुग्गलं उपनिक्खिपित्वा, सक्खिं कत्वाति अत्थो. कच्छमानायाति कथियमानाय. सेसमेत्थ अट्ठमञ्च उत्तानत्थमेवाति.
९. उदायीसुत्तवण्णना
१५९. नवमे अनुपुब्बिं कथं कथेस्सामीति दानानन्तरं सीलं, सीलानन्तरं सग्गन्ति एवं देसनानुपुब्बिं कथं वा, यं यं सुत्तपदं वा गाथापदं वा निक्खित्तं होति, तस्स तस्स अनुरूपकथं कथेस्सामीति चित्तं उपट्ठपेत्वा परेसं धम्मो देसेतब्बो. परियायदस्सावीति तस्स तस्स अत्थस्स तं तं कारणं दस्सेन्तो. कारणञ्हि इध परियायोति वुत्तं. अनुद्दयतं पटिच्चाति ‘‘महासम्बाधप्पत्ते सत्ते सम्बाधतो मोचेस्सामी’’ति अनुकम्पं आगम्म. न आमिसन्तरोति न आमिसहेतुको, अत्तनो चतुपच्चयलाभं अनासीसन्तोति अत्थो. अत्तानञ्च परञ्च अनुपहच्चाति अत्तुक्कंसनपरवम्भनादिवसेन अत्तानञ्च परञ्च गुणुपघातेन अनुपहन्त्वा.
१०. दुप्पटिविनोदयसुत्तवण्णना
१६०. दसमे दुप्पटिविनोदयाति यानि हस्सादीनि किच्चानि निप्फादेतुं ठानानि उप्पन्नानि होन्ति, तेसु मत्थकं असम्पत्तेसु अन्तरायेव दुन्नीहारा दुविक्खम्भया होन्ति. पटिभानन्ति कथेतुकामता वुच्चति. इमानि पञ्च दुप्पटिविनोदयानि, न सुप्पटिविनोदयानि. उपायेन पन कारणेन अनुरूपाहि पच्चवेक्खणअनुसासनादीहि सक्का पटिविनोदेतुन्ति.
सद्धम्मवग्गो पठमो.
(१७) २. आघातवग्गो
१. पठमआघातपटिविनयसुत्तवण्णना
१६१. दुतियस्स पठमे आघातं पटिविनेन्ति वूपसमेन्तीति आघातपटिविनया. यत्थ भिक्खुनो उप्पन्नो आघातो सब्बसो पटिविनेतब्बोति यत्थ आरम्मणे भिक्खुनो आघातो उप्पन्नो होति, तत्थ सो सब्बो इमेहि पञ्चहि पटिविनोदेतब्बोति अत्थो. मेत्ता तस्मिं पुग्गले भावेतब्बाति तिकचतुक्कज्झानवसेन मेत्ता भावेतब्बा. करुणायपि एसेव नयो. उपेक्खा पन चतुक्कपञ्चकज्झानवसेन भावेतब्बा. यस्मा पन यं पुग्गलं पस्सतो चित्तं न निब्बाति, तस्मिं मुदिता न सण्ठहति, तस्मा सा न वुत्ता. असतिअमनसिकारोति यथा सो पुग्गलो न उपट्ठाति, कुट्टादीहि अन्तरितो विय होति, एवं तस्मिं असतिअमनसिकारो आपज्जितब्बो. सेसं हेट्ठा वुत्तनयत्ता उत्तानमेव.
२. दुतियआघातपटिविनयसुत्तवण्णना
१६२. दुतिये आघातो एतेसु पटिविनेतब्बोति आघातपटिविनया. आघातो एतेहि पटिविनेतब्बोतिपि आघातपटिविनया. पटिविनयोति हि पटिविनयवत्थूनम्पि पटिविनयकारणानम्पि एतं अधिवचनं, तदुभयम्पि इध वट्टति. पञ्च हि पुग्गला पटिविनयवत्थू होन्ति पञ्चहि उपमाहि पञ्च पटिपत्तियो पटिविनयकारणानि. लभति च कालेन कालं चेतसो विवरं चेतसो पसादन्ति काले काले समथविपस्सनाचित्तस्स उप्पन्नोकाससङ्खातं विवरञ्चेव सद्धासम्पन्नभावसङ्खातं पसादञ्च लभति.
रथियायाति अन्तरवीथियं. नन्तकन्ति पिलोतिकखण्डं. निग्गहेत्वाति अक्कमित्वा. यो तत्थ सारोति यं तत्थ थिरट्ठानं. तं परिपातेत्वाति तं लुञ्चित्वा. एवमेव खोति एत्थ पंसुकूलिको विय मेत्ताविहारी दट्ठब्बो, रथियाय नन्तकं विय वेरिपुग्गलो, दुब्बलट्ठानं विय अपरिसुद्धकायसमाचारता, थिरट्ठानं विय परिसुद्धवचीसमाचारता, दुब्बलट्ठानं छड्डेत्वा थिरट्ठानं आदाय गन्त्वा सिब्बित्वा रजित्वा पारुपित्वा विचरणकालो विय अपरिसुद्धकायसमाचारतं अमनसिकत्वा परिसुद्धवचीसमाचारतं मनसिकत्वा वेरिम्हि चित्तुप्पादं निब्बापेत्वा फासुविहारकालो दट्ठब्बो.
सेवालपणकपरियोनद्धाति सेवालेन च उदकपप्पटकेन च पटिच्छन्ना. घम्मपरेतोति घम्मेन अनुगतो. किलन्तोति मग्गकिलन्तो. तसितोति तण्हाभिभूतो. पिपासितोति पानीयं पातुकामो. अपवियूहित्वाति अपनेत्वा. पिवित्वाति पसन्नउदकं पिवित्वा. एवमेव खोति एत्थ घम्माभितत्तो पुरिसो विय मेत्ताविहारी दट्ठब्बो, सेवालपणकं विय अपरिसुद्धवचीसमाचारता, पसन्नउदकं विय परिसुद्धकायसमाचारता, सेवालपणकं अपब्यूहित्वा पसन्नोदकं पिवित्वा गमनं विय अपरिसुद्धवचीसमाचारतं अमनसिकत्वा परिसुद्धकायसमाचारतं मनसिकत्वा वेरिम्हि चित्तुप्पादं निब्बापेत्वा फासुविहारकालो दट्ठब्बो.
खोभेस्सामीति चालेस्सामि. लोळेस्सामीति आकुलं करिस्सामि. अपेय्यम्पि तं करिस्सामीति पिवितुं असक्कुणेय्यं करिस्सामि. चतुक्कुण्डिकोति जाणूहि च हत्थेहि च भूमियं पतिट्ठानेन चतुक्कुण्डिको हुत्वा. गोपीतकं पिवित्वाति गावियो विय मुखेन आकड्ढेन्तो पिवित्वा. एवमेव खोति एत्थ घम्माभितत्तो पुरिसो विय मेत्ताविहारी दट्ठब्बो, गोपदं विय वेरिपुग्गलो, गोपदे परित्तउदकं विय तस्सब्भन्तरे परित्तगुणो, चतुक्कुण्डिकस्स गोपीतकं पिवित्वा पक्कमनं विय तस्स अपरिसुद्धकायवचीसमाचारतं अमनसिकत्वा यं सो कालेन कालं धम्मस्सवनं निस्साय चेतसो विवरप्पसादसङ्खातं पीतिपामोज्जं लभति, तं मनसिकत्वा चित्तुप्पादनिब्बापनं वेदितब्बं.
आबाधिकोति इरियापथभञ्जनकेन विसभागाबाधेन आबाधिको. पुरतोपिस्साति पुरतोपि भवेय्य. अनयब्यसनन्ति अवड्ढिविनासं. एवमेव खोति एत्थ सो अनाथगिलानो विय सब्बकण्हधम्मसमन्नागतो पुग्गलो, अद्धानमग्गो विय अनमतग्गसंसारो, पुरतो च पच्छतो च गामानं दूरभावो विय निब्बानस्स दूरभावो, सप्पायभोजनानं अलाभो विय सामञ्ञफलभोजनानं अलाभो, सप्पायभेसज्जानं अलाभो विय समथविपस्सनानं अभावो, पतिरूपउपट्ठाकानं अलाभो विय ओवादानुसासनीहि किलेसतिकिच्छकानं अभावो, गामन्तनायकस्स अलाभो विय निब्बानसम्पापकस्स तथागतस्स वा तथागतसावकस्स वा अलद्धभावो, अञ्ञतरस्स पुरिसस्स दिस्वा कारुञ्ञुपट्ठानं विय तस्मिं पुग्गले मेत्ताविहारिकस्स कारुञ्ञं उप्पादेत्वा चित्तनिब्बापनं वेदितब्बं.
अच्छोदकाति पसन्नोदका. सातोदकाति मधुरोदका. सीतोदकाति तनुसीतसलिला. सेतकाति ऊमिभिज्जनट्ठानेसु सेतवण्णा. सुपतित्थाति समतित्था. एवमेव खोति एत्थ घम्माभितत्तो पुरिसो विय मेत्ताविहारी दट्ठब्बो, सा पोक्खरणी विय परिसुद्धसब्बद्वारो पुरिसो, न्हत्वा पिवित्वा पच्चुत्तरित्वा रुक्खच्छायाय निपज्जित्वा यथाकामं गमनं विय तेसु द्वारेसु यं इच्छति, तं आरम्मणं कत्वा चित्तनिब्बापनं वेदितब्बं. ततियचतुत्थानि हेट्ठा वुत्तनयानेव.
५. पञ्हपुच्छासुत्तवण्णना
१६५. पञ्चमे परिभवन्ति परिभवन्तो, एवं परिभविस्सामीति परिभवनत्थाय पुच्छतीति अत्थो. अञ्ञातुकामोति जानितुकामो हुत्वा.
६. निरोधसुत्तवण्णना
१६६. छट्ठे अत्थेतं ठानन्ति अत्थि एतं कारणं. नो चे दिट्ठेव धम्मे अञ्ञं आराधेय्याति नो चे इमस्मिंयेव अत्तभावे अरहत्तं पापुणेय्य. कबळीकाराहारभक्खानं देवानन्ति कामावचरदेवानं. अञ्ञतरं मनोमयं कायन्ति झानमनेन निब्बत्तं अञ्ञतरं सुद्धावासब्रह्मकायं. उदायीति लाळुदायी. सो हि ‘‘मनोमय’’न्ति सुत्वा ‘‘आरुप्पे न भवितब्ब’’न्ति पटिबाहि. थेरो ‘‘सारिपुत्तो किं जानाति, यस्स सम्मुखा एवं भिक्खू वचनं पटिक्कोसन्ती’’ति एवं बालानं लद्धिउप्पत्तिपटिबाहनत्थं तं वचनं अनधिवासेत्वा येन भगवा तेनुपसङ्कमि.
अत्थि नामाति अमरिसनत्थे निपातो. तेनेव चेत्थ ‘‘अज्झुपेक्खिस्सथा’’ति अनागतवचनं कतं. अयञ्हेत्थत्थो – आनन्द, तुम्हे थेरं भिक्खुं विहेठियमानं अज्झुपेक्खथ, न वो एतं मरिसयामि न सहामि नाधिवासेमीति. कस्मा पन भगवा आनन्दथेरंयेव एवमाहाति? धम्मभण्डागारिकत्ता. धम्मभण्डागारिकस्स हि एवं वदन्तो पटिबाहितुं भारो. अपिचेस सारिपुत्तत्थेरस्स पियसहायो, तेनापिस्स एस भारो. तत्थ किञ्चापि भगवा आनन्दत्थेरं गरहन्तो एवमाह, न पनेसा तस्सेव गरहा, सम्मुखीभूतानं सब्बेसंयेव गरहाति वेदितब्बा. विहारन्ति गन्धकुटिं.
अनच्छरियन्ति न अच्छरियं. यथाति कारणवचनं. आयस्मन्तंयेवेत्थ उपवानं पटिभासेय्याति एत्थ भगवता च एवं एतदेव कारणं आरब्भ उदाहटे आयस्मतोयेव उपवानस्स पटिवचनं पटिभातु उपट्ठातूति दीपेति. सारज्जं ओक्कन्तन्ति दोमनस्सं अनुपविट्ठं. सीलवातिआदीहि खीणासवसीलादीनियेव कथितानि. खण्डिच्चेनातिआदीनि सक्कारादीनं कारणपुच्छावसेन वुत्तानि. किं खण्डिच्चादीहि कारणेहि तं तं सब्रह्मचारिं सक्करेय्युन्ति अयञ्हेत्थ अधिप्पायो.
७. चोदनासुत्तवण्णना
१६७. सत्तमे चोदकेनाति वत्थुसन्दस्सना आपत्तिसन्दस्सना संवासप्पटिक्खेपो सामीचिप्पटिक्खेपोति चतूहि चोदनावत्थूहि चोदयमानेन. कालेन वक्खामि नो अकालेनाति एत्थ चुदितकस्स कालो कथितो, न चोदकस्स. परं चोदेन्तेन हि परिसमज्झे वा उपोसथपवारणग्गे वा आसनसालाभोजनसालादीसु वा न चोदेतब्बो, दिवाट्ठाने निसिन्नकाले ‘‘करोतायस्मा ओकासं, अहं आयस्मन्तं वत्तुकामो’’ति एवं ओकासं कारेत्वा चोदेतब्बो. पुग्गलं पन उपपरिक्खित्वा यो लोलपुग्गलो अभूतं वत्वा भिक्खूनं अयसं आरोपेति, सो ओकासकम्मं विनापि चोदेतब्बो. भूतेनाति तच्छेन सभावेन. सण्हेनाति मट्ठेन मुदुकेन. अत्थसंहितेनाति अत्थकामताय हितकामताय उपेतेन. अविप्पटिसारो उपदहातब्बोति अमङ्कुभावो उपनेतब्बो. अलं ते अविप्पटिसारायाति युत्तं ते अमङ्कुभावाय. सेसमेत्थ उत्तानमेवाति. अट्ठमं हेट्ठा वुत्तनयत्ता पाकटमेव.
९. खिप्पनिसन्तिसुत्तवण्णना
१६९. नवमे खिप्पं निसामयति उपधारेतीति खिप्पनिसन्ति. सुग्गहितं कत्वा गण्हातीति सुग्गहितग्गाही. अत्थकुसलोति अट्ठकथाय छेको. धम्मकुसलोति पाळियं छेको. निरुत्तिकुसलोति निरुत्तिवचनेसु छेको. ब्यञ्जनकुसलोति अक्खरप्पभेदे छेको. पुब्बापरकुसलोति अत्थपुब्बापरं, धम्मपुब्बापरं, अक्खरपुब्बापरं, ब्यञ्जनपुब्बापरं, अनुसन्धिपुब्बापरन्ति इमस्मिं पञ्चविधे पुब्बापरे छेको. तत्थ अत्थपुब्बापरकुसलोति हेट्ठा अत्थेन उपरि अत्थं जानाति, उपरि अत्थेन हेट्ठा अत्थं जानाति. कथं? सो हि हेट्ठा अत्थं ठपेत्वा उपरि अत्थे वुत्ते ‘‘हेट्ठा अत्थो अत्थी’’ति जानाति. उपरि अत्थं ठपेत्वा हेट्ठा अत्थे वुत्तेपि ‘‘उपरि अत्थो अत्थी’’ति जानाति. उभतो ठपेत्वा मज्झे अत्थे वुत्ते ‘‘उभतो अत्थो अत्थी’’ति जानाति. मज्झे अत्थं ठपेत्वा उभतोभागेसु अत्थे वुत्ते ‘‘मज्झे अत्थो अत्थी’’ति जानाति. धम्मपुब्बापरादीसुपि एसेव नयो. अनुसन्धिपुब्बापरे पन सीलं आदिं कत्वा आरद्धे सुत्तन्ते मत्थके छसु अभिञ्ञासु आगतासु ‘‘यथानुसन्धिं यथानुपरिच्छेदं सुत्तन्तो गतो’’ति जानाति. दिट्ठिवसेन आरद्धे उपरि सच्चेसु आगतेसुपि ‘‘यथानुसन्धिना गतो’’ति जानाति. कलहभण्डनवसेन आरद्धे उपरि सारणीयधम्मेसु आगतेसुपि, द्वत्तिंसतिरच्छानकथावसेन आरद्धे उपरि दसकथावत्थूसु (अ. नि. १०.६९; उदा.३१) आगतेसुपि ‘‘यथानुसन्धिना गतो’’ति जानातीति.
१०. भद्दजिसुत्तवण्णना
१७०. दसमे अभिभूति अभिभवित्वा ठितो जेट्ठको. अनभिभूतोति अञ्ञेहि अनभिभूतो. अञ्ञदत्थूति एकंसवचने निपातो. दस्सनवसेन दसो, सब्बं पस्सतीति अधिप्पायो. वसवत्तीति सब्बं जनं वसे वत्तेति. यथा पस्सतोति इट्ठारम्मणं वा होतु अनिट्ठारम्मणं वा, येनाकारेन तं पस्सन्तस्स. अनन्तरा आसवानं खयो होतीति अनन्तरायेव अरहत्तं उप्पज्जति. यथा सुणतोति एत्थापि एसेव नयो. अथ वा यं चक्खुना रूपं दिस्वा निरन्तरमेव विपस्सनं पट्ठपेत्वा अरहत्तं पापुणाति, तं तस्स अरहत्तं चक्खुविञ्ञाणानन्तरं नाम होति. तं सन्धाय वुत्तं – इदं दस्सनानं अग्गन्ति. दुतियपदेपि एसेव नयो.
यथा सुखितस्साति येन मग्गसुखेन सुखितस्स. अनन्तरा आसवानं खयो होतीति समनन्तरमेव अरहत्तं उप्पज्जति. इदं सुखानं अग्गन्ति इदं मग्गसुखं सुखानं उत्तमं. यथा सञ्ञिस्साति इधापि मग्गसञ्ञाव अधिप्पेता. यथा भूतस्साति यस्मिं भवे यस्मिं अत्तभावे ठितस्स. अनन्तराति अनन्तरायेन अरहत्तं उप्पज्जति. इदं भवानं अग्गन्ति अयं पच्छिमो अत्तभावो भवानं अग्गं नाम. अथ वा यथा भूतस्साति येहि खन्धेहि मग्गक्खणे भूतस्स विज्जमानस्स. अनन्तरा आसवानं खयो होतीति मग्गानन्तरमेव फलं उप्पज्जति. इदं भवानं अग्गन्ति इदं मग्गक्खणे खन्धपञ्चकं भवानं अग्गं नामाति.
आघातवग्गो दुतियो.
(१८) ३. उपासकवग्गो
१-३. सारज्जसुत्तादिवण्णना
१७१-१७३. ततियस्स पठमदुतियततियेसु अगारियप्पटिपत्ति कथिता. सोतापन्नसकदागामिनोपि होन्तु, वट्टन्तियेव.
४. वेरसुत्तवण्णना
१७४. चतुत्थे भयानीति चित्तुत्रासभयानि. वेरानीति अकुसलवेरानिपि पुग्गलवेरानिपि. चेतसिकन्ति चित्तनिस्सितं. दुक्खन्ति कायपसादवत्थुकं दुक्खं. दोमनस्सन्ति दोमनस्सवेदनं. इमस्मिं सुत्ते विरतिपहानं कथितं.
५. चण्डालसुत्तवण्णना
१७५. पञ्चमे उपासकपतिकुट्ठोति उपासकपच्छिमको. कोतूहलमङ्गलिकोति ‘‘इमिना इदं भविस्सती’’ति एवं पवत्तत्ता कोतूहलसङ्खातेन दिट्ठसुतमुतमङ्गलेन समन्नागतो. मङ्गलं पच्चेति नो कम्मन्ति मङ्गलं ओलोकेति, कम्मं न ओलोकेति. इतो च बहिद्धाति इमम्हा सासना बहिद्धा. पुब्बकारं करोतीति दानादिकं कुसलकिच्चं पठमतरं करोति.
६. पीतिसुत्तवण्णना
१७६. छट्ठे किन्ति मयन्ति केन नाम उपायेन मयं. पविवेकं पीतिन्ति पठमदुतियज्झानानि निस्साय उप्पज्जनकपीतिं. कामूपसंहितन्ति कामनिस्सितं दुविधे कामे आरब्भ उप्पज्जनकं. अकुसलूपसंहितन्ति ‘‘मिगसूकरादयो विज्झिस्सामी’’ति सरं खिपित्वा तस्मिं विरद्धे ‘‘विरद्धं मया’’ति एवं अकुसले निस्साय उप्पज्जनकं. तादिसेसु पन ठानेसु अविरज्झन्तस्स ‘‘सुट्ठु मे विद्धं, सुट्ठु मे पहट’’न्ति उप्पज्जनकं अकुसलूपसंहितं सुखं सोमनस्सं नाम. दानादिउपकरणानं असम्पत्तिया उप्पज्जमानं पन कुसलूपसंहितं दुक्खं दोमनस्सन्ति वेदितब्बं.
७. वणिज्जासुत्तवण्णना
१७७. सत्तमे वणिज्जाति वाणिजकम्मानि. उपासकेनाति तिसरणगतेन. सत्थवणिज्जाति आवुधभण्डं कारेत्वा तस्स विक्कयो. सत्तवणिज्जाति मनुस्सविक्कयो. मंसवणिज्जाति सूकरमिगादयो पोसेत्वा तेसं विक्कयो. मज्जवणिज्जाति यंकिञ्चि मज्जं कारेत्वा तस्स विक्कयो. विसवणिज्जाति विसं कारेत्वा तस्स विक्कयो. इति सब्बम्पि इमं वणिज्जं नेव अत्तना कातुं, न परे समादपेत्वा कारेतुं वट्टति.
८. राजसुत्तवण्णना
१७८. अट्ठमे पब्बाजेन्तीति रट्ठम्हा पब्बाजेन्ति. यथापच्चयं वा करोन्तीति यथाधिप्पायं यथाज्झासयं करोन्ति. तथेव पापकम्मं पवेदेन्तीति यथा तेन कतं, तं तथेव अञ्ञेसं आरोचेन्ति कथेन्ति.
९. गिहिसुत्तवण्णना
१७९. नवमे संवुतकम्मन्तन्ति पिहितकम्मन्तं. आभिचेतसिकानन्ति उत्तमचित्तनिस्सितानं. दिट्ठधम्मसुखविहारानन्ति पच्चक्खेयेव धम्मे पवत्तिक्खणे सुखविहारानं. अरियकन्तेहीति अरियानं कन्तेहि मग्गफलसीलेहि.
अरियधम्मं समादायाति एत्थ अरियधम्मोति पञ्च सीलानि कथितानि. मेरयं वारुणिन्ति चतुब्बिधं मेरयं पञ्चविधञ्च सुरं. धम्मञ्चानुवितक्कयेति नवविधं लोकुत्तरधम्मं अनुस्सतिवसेनेव वितक्केय्य. अब्यापज्झं हितं चित्तन्ति निद्दुक्खं मेत्तादिब्रह्मविहारचित्तं. देवलोकाय भावयेति ब्रह्मलोकत्थाय भावेय्य. पुञ्ञत्थस्स जिगीसतोति पुञ्ञेन अत्थिकस्स पुञ्ञं गवेसन्तस्स. सन्तेसूति बुद्धपच्चेकबुद्धतथागतसावकेसु. विपुला होति दक्खिणाति एवं दिन्नदानं महप्फलं होति. अनुपुब्बेनाति सीलपूरणादिना अनुक्कमेन. सेसं तिकनिपाते वुत्तत्थमेव.
१०. गवेसीसुत्तवण्णना
१८०. दसमे सितं पात्वाकासीति महामग्गेनेव गच्छन्तो तं सालवनं ओलोकेत्वा ‘‘अत्थि नु खो इमस्मिं ठाने किञ्चि सुकारणं उप्पन्नपुब्ब’’न्ति अद्दस कस्सपबुद्धकाले गवेसिना उपासकेन कतं सुकारणं. अथस्स एतदहोसि – ‘‘इदं सुकारणं भिक्खुसङ्घस्स अपाकटं पटिच्छन्नं, हन्द नं भिक्खुसङ्घस्स पाकटं करोमी’’ति मग्गा ओक्कम्म अञ्ञतरस्मिं पदेसे ठितोव सितपातुकम्मं अकासि, अग्गग्गदन्ते दस्सेत्वा मन्दहसितं हसि. यथा हि लोकियमनुस्सा उदरं पहरन्ता ‘‘कहं कह’’न्ति हसन्ति, न एवं बुद्धा. बुद्धानं पन हसितं हट्ठपहट्ठाकारमत्तमेव होति.
हसितञ्च नामेतं तेरसहि सोमनस्ससहगतचित्तेहि होति. तत्थ लोकियमहाजनो अकुसलतो चतूहि, कामावचरकुसलतो चतूहीति अट्ठहि चित्तेहि हसति, सेखा अकुसलतो दिट्ठिगतसम्पयुत्तानि द्वे अपनेत्वा छहि चित्तेहि हसन्ति, खीणासवा चतूहि सहेतुककिरियचित्तेहि, एकेन अहेतुककिरियचित्तेनाति पञ्चहि चित्तेहि हसन्ति. तेसुपि बलवारम्मणे आपाथमागते द्वीहि ञाणसम्पयुत्तचित्तेहि हसन्ति, दुब्बलारम्मणे दुहेतुकचित्तद्वयेन च अहेतुकचित्तेन चाति तीहि चित्तेहि हसन्ति. इमस्मिं पन ठाने किरियाहेतुकमनोविञ्ञाणधातुसोमनस्ससहगतचित्तं भगवतो पहट्ठाकारमत्तहसितं उप्पादेति.
तं पनेतं हसितं एवं अप्पमत्तकम्पि थेरस्स पाकटं अहोसि. कथं? तथारूपे हि काले तथागतस्स चतूहि दाठाहि चातुद्दीपिकमहामेघमुखतो समोसरिता विज्जुलता विय विरोचमाना महातालक्खन्धप्पमाणा रस्मिवट्टियो उट्ठहित्वा तिक्खत्तुं सिरवरं पदक्खिणं कत्वा दाठग्गेसुयेव अन्तरधायन्ति. तेन सञ्ञाणेन आयस्मा आनन्दो भगवतो पच्छतो गच्छमानोपि सितपातुभावं जानाति.
इद्धन्ति समिद्धं. फीतन्ति अतिसमिद्धं सब्बपालिफुल्लं विय. आकिण्णमनुस्सन्ति जनसमाकुलं. सीलेसु अपरिपूरकारीति पञ्चसु सीलेसु असमत्तकारी. पटिदेसितानीति उपासकभावं पटिदेसितानि. समादपितानीति सरणेसु पतिट्ठापितानीति अत्थो. इच्चेतं समसमन्ति इति एतं कारणं सब्बाकारतो समभावेनेव समं, न एकदेसेन. नत्थि किञ्चि अतिरेकन्ति मय्हं इमेहि किञ्चि अतिरेकं नत्थि. हन्दाति ववस्सग्गत्थे निपातो. अतिरेकायाति विसेसकारणत्थाय पटिपज्जामीति अत्थो. सीलेसु परिपूरकारिं धारेथाति पञ्चसु सीलेसु समत्तकारीति जानाथ. एत्तावता तेन पञ्च सीलानि समादिन्नानि नाम होन्ति. किमङ्ग पन न मयन्ति मयं पन केनेव कारणेन परिपूरकारिनो न भविस्साम. सेसमेत्थ उत्तानमेवाति.
उपासकवग्गो ततियो.
(१९) ४. अरञ्ञवग्गो
१. आरञ्ञिकसुत्तवण्णना
१८१. चतुत्थस्स पठमे मन्दत्ता मोमूहत्ताति नेव समादानं जानाति, न आनिसंसं. अत्तनो पन मन्दत्ता मोमूहत्ता अञ्ञाणेनेव आरञ्ञको होति. पापिच्छो इच्छापकतोति ‘‘अरञ्ञे मे विहरन्तस्स ‘अयं आरञ्ञको’ति चतुपच्चयसक्कारं करिस्सन्ति, ‘अयं भिक्खु लज्जी पविवित्तो’तिआदीहि च गुणेहि सम्भावेस्सन्ती’’ति एवं पापिकाय इच्छाय ठत्वा ताय एव इच्छाय अभिभूतो हुत्वा आरञ्ञको होति. उम्मादवसेन अरञ्ञं पविसित्वा विहरन्तो पन उम्मादा चित्तक्खेपा आरञ्ञको नाम होति. वण्णितन्ति इदं आरञ्ञकङ्गं नाम बुद्धेहि च बुद्धसावकेहि च वण्णितं पसत्थन्ति आरञ्ञको होति. इदमत्थितन्ति इमाय कल्याणाय पटिपत्तिया अत्थो एतस्साति इदमत्थी, इदमत्थिनो भावो इदमत्थिता. तं इदमत्थितंयेव निस्साय, न अञ्ञं किञ्चि लोकामिसन्ति अत्थो. सेसमेत्थ इतो परेसु च उत्तानत्थमेव.
अरञ्ञवग्गो चतुत्थो.
(२०) ५. ब्राह्मणवग्गो
१. सोणसुत्तवण्णना
१९१. पञ्चमस्स पठमे ब्राह्मणधम्माति ब्राह्मणसभावा. सुनखेसूति कुक्कुरेसु. नेव किणन्ति न विक्किणन्तीति न गण्हन्ता किणन्ति, न ददन्ता विक्किणन्ति. सम्पियेनेव संवासं संबन्धाय सम्पवत्तेन्तीति पियो पियं उपसङ्कमित्वा पवेणिया बन्धनत्थं संवासं पवत्तयन्ति. उदरावदेहकन्ति उदरं अवदिहित्वा उपचिनित्वा पूरेत्वा. अवसेसं आदाय पक्कमन्तीति यं भुञ्जितुं न सक्कोन्ति, तं भण्डिकं कत्वा गहेत्वा गच्छन्ति. इमस्मिं सुत्ते वट्टमेव कथितं.
२. दोणब्राह्मणसुत्तवण्णना
१९२. दुतिये त्वम्पि नोति त्वम्पि नु. पवत्तारोति पवत्तयितारो. येसन्ति येसं सन्तकं. मन्तपदन्ति वेदसङ्खातं मन्तमेव. गीतन्ति अट्ठकादीहि दसहि पोराणकब्राह्मणेहि सरसम्पत्तिवसेन सज्झायितं. पवुत्तन्ति अञ्ञेसं वुत्तं, वाचितन्ति अत्थो. समीहितन्ति समुपब्यूळ्हं रासिकतं, पिण्डं कत्वा ठपितन्ति अत्थो. तदनुगायन्तीति एतरहि ब्राह्मणा तं तेहि पुब्बेहि गीतं अनुगायन्ति अनुसज्झायन्ति. तदनुभासन्तीति तं अनुभासन्ति. इदं पुरिमस्सेव वेवचनं. भासितमनुभासन्तीति तेहि भासितं अनुभासन्ति. सज्झायितमनुसज्झायन्तीति तेहि सज्झायितं अनुसज्झायन्ति. वाचितमनुवाचेन्तीति तेहि अञ्ञेसं वाचितं अनुवाचेन्ति. सेय्यथिदन्ति ते कतमेति अत्थो. अट्ठकोतिआदीनि तेसं नामानि. ते किर दिब्बेन चक्खुना ओलोकेत्वा परूपघातं अकत्वा कस्सपसम्मासम्बुद्धस्स भगवतो पावचनेन सह संसन्देत्वा मन्ते गन्थेसुं. अपरापरे पन ब्राह्मणा पाणातिपातादीनि पक्खिपित्वा तयो वेदे भिन्दित्वा बुद्धवचनेन सद्धिं विरुद्धे अकंसु. त्यास्सु’मेति एत्थ अस्सूति निपातमत्तं, ते ब्राह्मणा इमे पञ्च ब्राह्मणे पञ्ञापेन्तीति अत्थो.
मन्ते अधीयमानोति वेदे सज्झायन्तो गण्हन्तो. आचरियधनन्ति आचरियदक्खिणं आचरियभागं. न इस्सत्थेनाति न योधाजीवकम्मेन उप्पादेति. न राजपोरिसेनाति न राजुपट्ठाकभावेन. केवलं भिक्खाचरियायाति सुद्धाय भिक्खाचरियाय एव. कपालं अनतिमञ्ञमानोति तं भिक्खाभाजनं अनतिमञ्ञमानो. सो हि पुण्णपत्तं आदाय सीसं न्हातो कुलद्वारेसु ठत्वा ‘‘अहं अट्ठचत्तालीस वस्सानि कोमारब्रह्मचरियं चरिं, मन्तापि मे गहिता, आचरियस्स आचरियधनं दस्सामि, धनं मे देथा’’ति याचति. तं सुत्वा मनुस्सा यथासत्ति यथाबलं अट्ठपि सोळसपि सतम्पि सहस्सम्पि देन्ति. एवं सकलगामं चरित्वा लद्धधनं आचरियस्स निय्यादेति. तं सन्धायेतं वुत्तं. एवं खो दोण ब्राह्मणो ब्रह्मसमो होतीति एवं ब्रह्मविहारेहि समन्नागतत्ता ब्राह्मणो ब्रह्मसमो नाम होति.
नेव कयेन न विक्कयेनाति नेव अत्तना कयं कत्वा गण्हाति, न परेन विक्कयं कत्वा दिन्नं. उदकूपस्सट्ठन्ति उदकेन उपस्सट्ठं परिच्चत्तं. सो हि यस्मिं कुले वयप्पत्ता दारिका अत्थि, गन्त्वा तस्स द्वारे तिट्ठति. ‘‘कस्मा ठितोसी’’ति वुत्ते ‘‘अहं अट्ठचत्तालीस वस्सानि कोमारब्रह्मचरियं चरिं, तं सब्बं तुम्हाकं देमि, तुम्हे मय्हं दारिकं देथा’’ति वदति. ते दारिकं आनेत्वा तस्स हत्थे उदकं पातेत्वा देन्ति. सो तं उदकूपस्सट्ठं भरियं गण्हित्वा गच्छति. अतिमीळ्हजोति अतिमीळ्हे महागूथरासिम्हि जातो. तस्स साति तस्स एसा. न दवत्थाति न कीळनत्था. न रतत्थाति न कामरतिअत्था. मेथुनं उप्पादेत्वाति धीतरं वा पुत्तं वा उप्पादेत्वा ‘‘इदानि पवेणि घटीयिस्सती’’ति निक्खमित्वा पब्बजति. सुगतिं सग्गं लोकन्ति ब्रह्मलोकमेव सन्धायेतं वुत्तं. देवसमो होतीति दिब्बविहारेहि समन्नागतत्ता देवसमो नाम होति.
तमेव पुत्तस्सादं निकामयमानोति य्वास्स धीतरं वा पुत्तं वा जातं दिस्वा पुत्तपेमं पुत्तस्सादो उप्पज्जति, तं पत्थयमानो इच्छमानो. कुटुम्बं अज्झावसतीति कुटुम्बं सण्ठपेत्वा कुटुम्बमज्झे वसति. सेसमेत्थ उत्तानमेवाति.
३. सङ्गारवसुत्तवण्णना
१९३. ततिये पगेवाति पठमञ्ञेव. कामरागपरियुट्ठितेनाति कामरागग्गहितेन. कामरागपरेतेनाति कामरागानुगतेन. निस्सरणन्ति तिविधं कामरागस्स निस्सरणं विक्खम्भननिस्सरणं, तदङ्गनिस्सरणं, समुच्छेदनिस्सरणन्ति. तत्थ असुभे पठमज्झानं विक्खम्भननिस्सरणं नाम, विपस्सना तदङ्गनिस्सरणं नाम, अरहत्तमग्गो समुच्छेदनिस्सरणं नाम. तं तिविधम्पि नप्पजानातीति अत्थो. अत्तत्थम्पीतिआदीसु अरहत्तसङ्खातो अत्तनो अत्थो अत्तत्थो नाम, पच्चयदायकानं अत्थो परत्थो नाम, स्वेव दुविधो उभयत्थो नाम. इमिना नयेन सब्बवारेसु अत्थो वेदितब्बो.
अयं पन विसेसो – ब्यापादस्स निस्सरणन्तिआदीसु हि द्वेव निस्सरणानि विक्खम्भननिस्सरणञ्च समुच्छेदनिस्सरणञ्च. तत्थ ब्यापादस्स ताव मेत्ताय पठमज्झानं विक्खम्भननिस्सरणं नाम, अनागामिमग्गो समुच्छेदनिस्सरणं, थिनमिद्धस्स आलोकसञ्ञा विक्खम्भननिस्सरणं, अरहत्तमग्गो समुच्छेदनिस्सरणं. उद्धच्चकुक्कुच्चस्स यो कोचि समथो विक्खम्भननिस्सरणं, उद्धच्चस्स पनेत्थ अरहत्तमग्गो, कुक्कुच्चस्स अनागामिमग्गो समुच्छेदनिस्सरणं. विचिकिच्छाय धम्मववत्थानं विक्खम्भननिस्सरणं, पठममग्गो समुच्छेदनिस्सरणं.
या पनेत्थ सेय्यथापि, ब्राह्मण, उदपत्तो संसट्ठो लाखाय वातिआदिका उपमा वुत्ता, तासु उदपत्तोति उदकभरिता पाति. संसट्ठोति वण्णभेदकरणवसेन संसट्ठो. उक्कुधितोति कुधितो. उस्सदकजातोति उसुमकजातो. सेवालपणकपरियोनद्धोति तिलबीजकादिभेदेन सेवालेन वा नीलमण्डूकपिट्ठिवण्णेन वा उदकपिट्ठिं छादेत्वा निब्बत्तेन पणकेन परियोनद्धो. वातेरितोति वातेन एरितो कम्पितो. आविलोति अप्पसन्नो. लुळितोति असन्निसिन्नो. कललीभूतोति कद्दमीभूतो. अन्धकारे निक्खित्तोति कोट्ठकन्तरादिभेदे अनालोकट्ठाने ठपितो. इमस्मिं सुत्ते भगवा तीहि भवेहि देसनं निवट्टेत्वा अरहत्तनिकूटेन निट्ठपेसि, ब्राह्मणो पन सरणमत्ते पतिट्ठितोति.
४. कारणपालीसुत्तवण्णना
१९४. चतुत्थे कारणपालीति पालोति तस्स नामं, राजकुलानं पन कम्मन्ते कारेतीति कारणपाली नाम जातो. कम्मन्तं कारेतीति पातोव उट्ठाय द्वारट्टालकपाकारे अकते कारेति, जिण्णे पटिजग्गापेति. पिङ्गियानिं ब्राह्मणन्ति एवंनामकं अनागामिफले पतिट्ठितं अरियसावकं ब्राह्मणं. सो किर पातोव उट्ठाय गन्धमालादीनि गाहापेत्वा सत्थु सन्तिकं गन्त्वा वन्दित्वा गन्धमालादीहि पूजेत्वा नगरं आगच्छति, इदं ब्राह्मणस्स देवसिकं वत्तन्ति. तं सो एवं वत्तं कत्वा आगच्छन्तं अद्दस. एतदवोचाति ‘‘अयं ब्राह्मणो पञ्ञवा ञाणुत्तरो, कहं नु खो पातोव गन्त्वा आगच्छती’’ति चिन्तेत्वा अनुक्कमेन सन्तिकं आगतं सञ्जानित्वा ‘‘हन्द कुतो नू’’तिआदिवचनं अवोच.
तत्थ दिवा दिवस्साति दिवसस्सापि दिवा, मज्झन्हिककालेति अत्थो. पण्डितो मञ्ञेति भवं पिङ्गियानी समणं गोतमं पण्डितोति मञ्ञति, उदाहु नोति अयमेत्थ अत्थो. को चाहं, भोति, भो, समणस्स गोतमस्स पञ्ञावेय्यत्तियजानने अहं को नाम? को च समणस्स गोतमस्स पञ्ञावेय्यत्तियं जानिस्सामीति कुतो चाहं समणस्स गोतमस्स पञ्ञावेय्यत्तियं जानिस्सामि, केन नाम कारणेन जानिस्सामीति एवं सब्बथापि अत्तनो अजाननभावं दीपेति. सोपि नूनस्स तादिसोवाति यो समणस्स गोतमस्स पञ्ञावेय्यत्तियं जानेय्य, सोपि नून दस पारमियो पूरेत्वा सब्बञ्ञुतं पत्तो तादिसो बुद्धोयेव भवेय्य. सिनेरुं वा हि पथविं वा आकासं वा पमेतुकामेन तप्पमाणो दण्डो वा रज्जु वा लद्धुं वट्टति, समणस्स गोतमस्स पञ्ञं जानन्तेनपि तस्स ञाणसदिसमेव सब्बञ्ञुतञ्ञाणं लद्धुं वट्टतीति दीपेति. आदरवसेन पनेत्थ आमेडितं कतं. उळारायाति उत्तमाय सेट्ठाय. को चाहं, भोति, भो, अहं समणस्स गोतमस्स पसंसने को नाम. को च समणं गोतमं पसंसिस्सामीति केन कारणेन पसंसिस्सामि.
पसत्थप्पसत्थोति सब्बगुणानं उपरि चरेहि सब्बलोकपसत्थेहि अत्तनो गुणेहेव पसत्थो, न तस्स अञ्ञेहि पसंसनकिच्चं अत्थि. यथा हि चम्पकपुप्फं वा नीलुप्पलं वा पदुमं वा लोहितचन्दनं वा अत्तनो वण्णगन्धसिरियाव पासादिकञ्चेव सुगन्धञ्च, न तस्स आगन्तुकेहि वण्णगन्धेहि थोमनकिच्चं अत्थि. यथा च मणिरतनं वा चन्दमण्डलं वा अत्तनो आलोकेनेव ओभासति, न तस्स अञ्ञेन ओभासनकिच्चं अत्थि, एवं समणो गोतमो सब्बलोकपसत्थेहि अत्तनो गुणेहेव पसत्थो थोमितो, सब्बलोकस्स सेट्ठतं पापितो. न तस्स अञ्ञेन पसंसनकिच्चं अत्थि.
पसत्थेहि वा पसत्थोतिपि पसत्थप्पसत्थो. के पन पसत्था नाम? राजा पसेनदि कोसलो कासिकोसलवासिकेहि पसत्थो, बिम्बिसारो अङ्गमगधवासीहि, वेसालिका लिच्छवी वज्जितट्ठवासीहि पसत्था, पावेय्यका मल्ला कोसिनारका मल्ला अञ्ञेपि ते ते खत्तिया तेहि तेहि जानपदेहि पसत्था, चङ्किआदयो ब्राह्मणा ब्राह्मणगणेहि, अनाथपिण्डिकादयो उपासका उपासकगणेहि, विसाखाआदिका उपासिका अनेकसताहि उपासिकाहि, सकुलुदायिआदयो परिब्बाजका अनेकेहि परिब्बाजकसतेहि, उप्पलवण्णत्थेरिआदिका महासाविका अनेकेहि भिक्खुनिसतेहि, सारिपुत्तत्थेरादयो महाथेरा अनेकसतेहि भिक्खूहि, सक्कादयो देवा अनेकसहस्सेहि देवेहि, महाब्रह्मादयो ब्रह्मानो अनेकसहस्सेहि ब्रह्मेहि पसत्था. ते सब्बेपि दसबलं थोमेन्ति वण्णेन्ति पसंसन्तीति भगवा ‘‘पसत्थप्पसत्थो’’ति वुच्चति. अत्थवसन्ति अत्थानिसंसं.
अथस्स सो अत्तनो पसादकारणं आचिक्खन्तो सेय्यथापि, भो, पुरिसोतिआदिमाह. तत्थ अग्गरसपरितित्तोति भोजनरसेसु पायासो स्नेहरसेसु गोसप्पि, कसावरसेसु खुद्दकमधु अनेळकं, मधुररसेसु सक्कराति एवमादयो अग्गरसा नाम. तेसु येन केनचि परितित्तो आकण्ठप्पमाणं भुञ्जित्वा ठितो. अञ्ञेसं हीनानन्ति अग्गरसेहि अञ्ञेसं हीनरसानं. सुत्तसोति सुत्ततो, सुत्तभावेनाति अत्थो. सेसुपि एसेव नयो. ततो ततोति सुत्तादीसु ततो ततो. अञ्ञेसं पुथुसमणब्राह्मणाप्पवादानन्ति ये अञ्ञेसं पुथूनं समणब्राह्मणानं लद्धिसङ्खातप्पवादा, तेसं. न पिहेतीति न पत्थेति, ते कथियमाने सोतुम्पि न इच्छति. जिघच्छादुब्बल्यपरेतोति जिघच्छाय चेव दुब्बलभावेन च अनुगतो. मधुपिण्डिकन्ति सालिपिट्ठं भज्जित्वा चतुमधुरेन योजेत्वा कतं बद्धसत्तुपिण्डिकं, मधुरपूवमेव वा. अधिगच्छेय्याति लभेय्य. असेचनकन्ति मधुरभावकरणत्थाय अञ्ञेन रसेन अनासित्तकं ओजवन्तं पणीतरसं.
हरिचन्दनस्साति सुवण्णवण्णचन्दनस्स. लोहितचन्दनस्साति रत्तवण्णचन्दनस्स. सुरभिगन्धन्ति सुगन्धं. दरथादयो वट्टदरथा, वट्टकिलमथा, वट्टपरिळाहा एव. उदानं उदानेसीति उदाहारं उदाहरि. यथा हि यं तेलं मानं गहेतुं न सक्कोति, विस्सन्दित्वा गच्छति, तं अवसेकोति वुच्चति. यञ्च जलं तळाकं गहेतुं न सक्कोति, अज्झोत्थरित्वा गच्छति, तं ओघोति वुच्चति. एवमेवं यं पीतिवचनं हदयं गहेतुं न सक्कोति, अधिकं हुत्वा अन्तो असण्ठहित्वा बहि निक्खमति, तं उदानन्ति वुच्चति. एवरूपं पीतिमयवचनं निच्छारेसीति अत्थो.
५. पिङ्गियानीसुत्तवण्णना
१९५. पञ्चमे नीलाति इदं सब्बसङ्गाहिकं. नीलवण्णातिआदि तस्सेव विभागदस्सनं. तत्थ न तेसं पकतिवण्णो नीलो, नीलविलेपनविलित्तत्ता पनेतं वुत्तं. नीलवत्थाति पटदुकूलकोसेय्यादीनिपि तेसं नीलानेव होन्ति. नीलालङ्काराति नीलमणीहि नीलपुप्फेहि अलङ्कता, तेसं हत्थालङ्कार-अस्सालङ्कार-रथालङ्कार-साणिवितानकञ्चुकापि सब्बे नीलायेव होन्ति. इमिना नयेन सब्बपदेसु अत्थो वेदितब्बो.
पदुमं यथाति यथा सतपत्तं रत्तपदुमं. कोकनदन्ति तस्सेव वेवचनं. पातोति पगेव सुरियुग्गमनकाले. सियाति भवेय्य. अवीतगन्धन्ति अविगतगन्धं. अङ्गीरसन्ति भगवतो अङ्गमङ्गेहि रस्मियो निच्छरन्ति, तस्मा अङ्गीरसोति वुच्चति. तपन्तमादिच्चमिवन्तलिक्खेति द्विसहस्सदीपपरिवारेसु चतूसु महादीपेसु आलोककरणवसेन अन्तलिक्खे तपन्तं आदिच्चं विय विरोचमानं. अङ्गीरसं पस्साति अत्तानमेव वा महाजनं वा सन्धाय एवं वदति.
६. महासुपिनसुत्तवण्णना
१९६. छट्ठे महासुपिनाति महन्तेहि पुरिसेहि पस्सितब्बतो महन्तानञ्च अत्थानं निमित्तभावतो महासुपिना. पातुरहेसुन्ति पाकटा अहेसुं. तत्थ सुपिनं पस्सन्तो चतूहि कारणेहि पस्सति धातुक्खोभतो वा अनुभूतपुब्बतो वा देवतोपसंहारतो वा पुब्बनिमित्ततो वाति.
तत्थ पित्तादीनं खोभकरणपच्चयप्पयोगेन खुभितधातुको धातुक्खोभतो सुपिनं पस्सति. पस्सन्तो च नानाविधं सुपिनं पस्सति पब्बता पतन्तो विय, आकासेन गच्छन्तो विय, वाळमिगहत्थिचोरादीहि अनुबद्धो विय च. अनुभूतपुब्बतो पस्सन्तो पुब्बे अनुभूतपुब्बं आरम्मणं पस्सति. देवतोपसंहारतो पस्सन्तस्स देवता अत्थकामताय वा अनत्थकामताय वा अत्थाय वा अनत्थाय वा नानाविधानि आरम्मणानि उपसंहरन्ति. सो तासं देवतानं आनुभावेन तानि आरम्मणानि पस्सति. पुब्बनिमित्ततो पस्सन्तो पुञ्ञापुञ्ञवसेन उप्पज्जितुकामस्स अत्थस्स वा अनत्थस्स वा पुब्बनिमित्तभूतं सुपिनं पस्सति बोधिसत्तमाता विय पुत्तपटिलाभनिमित्तं, कोसलराजा विय सोळस सुपिने, अयमेव भगवा बोधिसत्तभूतो इमे पञ्च महासुपिने विय चाति.
तत्थ यं धातुक्खोभतो अनुभूतपुब्बतो च सुपिने पस्सति, न तं सच्चं होति. यं देवतोपसंहारतो पस्सति, तं सच्चं वा होति अलिकं वा. कुद्धा हि देवता उपायेन विनासेतुकामा विपरीतम्पि कत्वा दस्सेन्ति. यं पन पुब्बनिमित्ततो पस्सति, तं एकन्तं सच्चमेव होति. एतेसं चतुन्नं मूलकारणानं संसग्गभेदतोपि सुपिनभेदो होतियेव.
तं पनेतं चतुब्बिधम्पि सुपिनं सेखपुथुज्जनाव पस्सन्ति अप्पहीनविपल्लासत्ता, असेखा न पस्सन्ति पहीनविपल्लासत्ता. किं पनेतं पस्सन्तो सुत्तो पस्सति पटिबुद्धो, उदाहु नेव सुत्तो न पटिबुद्धोति? किञ्चेत्थ यदि ताव सुत्तो पस्सति, अभिधम्मविरोधो आपज्जति. भवङ्गचित्तेन हि सुपति, तं रूपनिमित्तादिआरम्मणं रागादिसम्पयुत्तं वा न होति. सुपिनं पस्सन्तस्स च ईदिसानि चित्तानि उप्पज्जन्ति. अथ पटिबुद्धो पस्सति, विनयविरोधो आपज्जति. यञ्हि पटिबुद्धो पस्सति, तं सब्बोहारिकचित्तेन पस्सति. सब्बोहारिकचित्तेन च कते वीतिक्कमे अनापत्ति नाम नत्थि. सुपिनं पस्सन्तेन पन कतेपि वीतिक्कमे एकन्तं अनापत्ति एव. अथ नेव सुत्तो न पटिबुद्धो पस्सति, न नाम पस्सति. एवञ्च सति सुपिनस्स अभावो च आपज्जति? न अभावो. कस्मा? यस्मा कपिमिद्धपरेतो पस्सति. वुत्तञ्हेतं – ‘‘कपिमिद्धपरेतो खो, महाराज, सुपिनं पस्सती’’ति.
कपिमिद्धपरेतोति मक्कटनिद्दाय युत्तो. यथा हि मक्कटस्स निद्दा लहुपरिवत्ता होति, एवं या निद्दा पुनप्पुनं कुसलादिचित्तवोकिण्णत्ता लहुपरिवत्ता, यस्सा पवत्तियं पुनप्पुनं भवङ्गतो उत्तरणं होति, ताय युत्तो सुपिनं पस्सति. तेनायं सुपिनो कुसलोपि होति अकुसलोपि अब्याकतोपि. तत्थ सुपिनन्ते चेतियवन्दनधम्मस्सवनधम्मदेसनादीनि करोन्तस्स कुसलो, पाणातिपातादीनि करोन्तस्स अकुसलो, द्वीहि अन्तेहि मुत्तो आवज्जनतदारम्मणक्खणे अब्याकतोति वेदितब्बो. स्वायं दुब्बलवत्थुकत्ता चेतनाय पटिसन्धिं आकड्ढितुं असमत्थो. पवत्ते पन अञ्ञेहि कुसलाकुसलेहि उपत्थम्भितो विपाकं देति. किञ्चापि विपाकं देति, अथ खो अविसये उप्पन्नत्ता अब्बोहारिकाव सुपिनन्तचेतना. सो पनेस सुपिनो कालवसेनपि दिवा ताव दिट्ठो न समेति, तथा पठमयामे मज्झिमयामे पच्छिमयामे च. बलवपच्चूसे पन असितपीतखायिते सम्मा परिणामं गते कायस्मिं ओजाय पतिट्ठिताय अरुणे उग्गच्छमानेव दिट्ठो सुपिनो समेति. इट्ठनिमित्तं सुपिनं पस्सन्तो इट्ठं पटिलभति, अनिट्ठनिमित्तं पस्सन्तो अनिट्ठं.
इमे पन पञ्च महासुपिने नेव लोकियमहाजनो पस्सति, न महाराजानो, न चक्कवत्तिराजानो, न अग्गसावका, न पच्चेकबुद्धा, न सम्मासम्बुद्धा, एको सब्बञ्ञुबोधिसत्तोयेव पस्सति. अम्हाकं पन बोधिसत्तो कदा इमे सुपिने पस्सीति? ‘‘स्वे बुद्धो भविस्सामी’’ति चातुद्दसियं पक्खस्स रत्तिविभायनकाले पस्सि. तेरसियन्तिपि वदन्तियेव. सो इमे सुपिने दिस्वा उट्ठाय पल्लङ्कं आभुञ्जित्वा निसिन्नो चिन्तेसि – ‘‘सचे मया कपिलवत्थुनगरे इमे सुपिना दिट्ठा अस्सु, पितु महाराजस्स कथेय्यं. सचे पन मे माता जीवेय्य, तस्सा कथेय्यं. इमस्मिं खो पन ठाने इमेसं पटिग्गाहको नाम नत्थि, अहमेव पटिगण्हिस्सामी’’ति. ततो ‘‘इदं इमस्स पुब्बनिमित्तं इदं इमस्सा’’ति सयमेव सुपिने पटिग्गण्हित्वा उरुवेलगामे सुजाताय दिन्नं पायासं परिभुञ्जित्वा बोधिमण्डं आरुय्ह बोधिं पत्वा अनुक्कमेन जेतवने विहरन्तो अत्तनो मकुलबुद्धकाले दिट्ठे पञ्च महासुपिने वित्थारेतुं भिक्खू आमन्तेत्वा इमं देसनं आरभि.
तत्थ महापथवीति चक्कवाळगब्भं पूरेत्वा ठिता महापथवी. महासयनं अहोसीति सिरिसयनं अहोसि. ओहितोति ठपितो. सो पन न उदकस्मिंयेव ठपितो अहोसि, अथ खो पाचीनसमुद्दस्स उपरूपरिभागेन गन्त्वा पाचीनचक्कवाळमत्थके ठपितो अहोसीति वेदितब्बो. पच्छिमे समुद्दे दक्खिणे समुद्देति एतेसुपि एसेव नयो. तिरिया नाम तिणजातीति दब्बतिणं वुच्चति. नाभिया उग्गन्त्वा नभं आहच्च ठिता अहोसीति नङ्गलमत्तेन रत्तदण्डेन नाभितो उग्गन्त्वा पस्सन्तस्स पस्सन्तस्सेव विदत्थिमत्तं रतनमत्तं ब्याममत्तं यट्ठिमत्तं गावुतमत्तं अड्ढयोजनमत्तं योजनमत्तन्ति एवं उग्गन्त्वा उग्गन्त्वा अनेकयोजनसहस्सं नभं आहच्च ठिता अहोसि. पादेहि उस्सक्कित्वाति अग्गनखतो पट्ठाय पादेहि अभिरुहित्वा. नानावण्णाति एको नीलवण्णो, एको पीतवण्णो, एको लोहितवण्णो, एको पण्डुपलासवण्णोति एवं नानावण्णा. सेताति पण्डरा परिसुद्धा. महतो मीळ्हपब्बतस्साति तियोजनुब्बेधस्स गूथपब्बतस्स. उपरूपरि चङ्कमतीति मत्थकमत्थके चङ्कमति. दीघायुकबुद्धा पन तियोजनिके मीळ्हपब्बते अनुपविसित्वा निसिन्ना विय होन्ति.
एवं एत्तकेन ठानेन पुब्बनिमित्तानि दस्सेत्वा इदानि सह पुब्बनिमित्तेहि पटिलाभं दस्सेतुं यम्पि, भिक्खवेतिआदिमाह. तत्थ सब्बगुणदायकत्ता बुद्धानं अरहत्तमग्गो अनुत्तरा सम्मासम्बोधि नाम. तस्मा यं सो चक्कवाळमहापथविं सिरिसयनभूतं अद्दस, तं बुद्धभावस्स पुब्बनिमित्तं. यं हिमवन्तपब्बतराजानं बिम्बोहनं अद्दस, तं सब्बञ्ञुतञ्ञाणबिम्बोहनस्स पुब्बनिमित्तं. यं चत्तारो हत्थपादे चक्कवाळमत्थके ठिते अद्दस, तं धम्मचक्कस्स अप्पटिवत्तियभावे पुब्बनिमित्तं. यं अत्तानं उत्तानकं निपन्नं अद्दस, तं तीसु भवेसु अवकुज्जानं सत्तानं उत्तानमुखभावस्स पुब्बनिमित्तं. यं अक्खीनि उम्मीलेत्वा पस्सन्तो विय अहोसि, तं दिब्बचक्खुपटिलाभस्स पुब्बनिमित्तं. यं याव भवग्गा एकालोकं अहोसि, तं अनावरणञाणस्स पुब्बनिमित्तं. सेसं पाळिवसेनेव वेदितब्बन्ति.
७. वस्ससुत्तवण्णना
१९७. सत्तमे नेमित्ताति निमित्तपाठका. तेजोधातु पकुप्पतीति महाअग्गिक्खन्धो उप्पज्जति. पाणिना उदकं सम्पटिच्छित्वाति उप्पन्नं उतुसमुट्ठानं उदकं तियोजनसतेन हत्थेन पटिग्गहेत्वा. पमत्ता होन्तीति अत्तनो कीळाय पमत्ता होन्ति विप्पवुट्ठसतिनो. तेसञ्हि सकाय रतिया ‘‘रमामा’’ति चित्ते उप्पन्ने अकालेपि देवो वस्सति, तदभावे न वस्सति. तं सन्धायेतं वुत्तं – ‘‘न कालवस्स’’न्ति. अट्ठमनवमानि उत्तानत्थानेव.
१०. निस्सारणीयसुत्तवण्णना
२००. दसमे निस्सारणीयाति निस्सटा विसञ्ञुत्ता. धातुयोति अत्तसुञ्ञसभावा. कामं मनसिकरोतोति कामं मनसिकरोन्तस्स, असुभज्झानतो वुट्ठाय अगदं गहेत्वा विसं वीमंसन्तो विय वीमंसनत्थं कामाभिमुखं चित्तं पेसेन्तस्साति अत्थो. न पक्खन्दतीति नप्पविसति. नप्पसीदतीति पसादं नापज्जति. न सन्तिट्ठतीति नप्पतिट्ठहति. न विमुच्चतीति न अधिमुच्चति. यथा पन कुक्कुटपत्तं वा न्हारुदद्दुलं वा अग्गिम्हि पक्खित्तं पटिलीयति पतिकुटति पतिवट्टति न संपसारीयति, एवं पटिलीयति न संपसारीयति. नेक्खम्मं खो पनाति इध नेक्खम्मं नाम असुभेसु पठमज्झानं, तदस्स मनसिकरोतो चित्तं पक्खन्दति. तस्स तं चित्तन्ति तस्स तं असुभज्झानचित्तं. सुगतन्ति गोचरे गतत्ता सुट्ठु गतं. सुभावितन्ति अहानभागियत्ता सुट्ठु भावितं. सुवुट्ठितन्ति कामतो वुट्ठितं. सुविमुत्तन्ति कामेहि सुट्ठु विमुत्तं. कामपच्चया आसवा नाम कामहेतुका चत्तारो आसवा. विघाताति दुक्खा. परिळाहाति कामरागपरिळाहा. न सो तं वेदनं वेदियतीति सो तं कामवेदनं विघातपरिळाहवेदनञ्च न वेदियति. इदमक्खातं कामानं निस्सरणन्ति इदं असुभज्झानं कामेहि निस्सटत्ता कामानं निस्सरणन्ति अक्खातं. यो पन तं झानं पादकं कत्वा सङ्खारे सम्मसन्तो ततियमग्गं पत्वा अनागामिफलेन निब्बानं दिस्वा ‘‘पुन कामा नाम नत्थी’’ति जानाति. तस्स चित्तं अच्चन्तनिस्सरणमेव. सेसपदेसुपि एसेव नयो.
अयं पन विसेसो – दुतियवारे मेत्ताझानानि ब्यापादस्स निस्सरणं नाम. ततियवारे करुणाझानानि विहिंसाय निस्सरणं नाम. चतुत्थवारे अरूपज्झानानि रूपानं निस्सरणं नाम. अच्चन्तनिस्सरणञ्चेत्थ अरहत्तफलं योजेतब्बं. पञ्चमवारे सक्कायं मनसिकरोतोति सुद्धसङ्खारे परिग्गण्हित्वा अरहत्तं पत्तस्स सुक्खविपस्सकस्स फलसमापत्तितो वुट्ठाय वीमंसनत्थं पञ्चुपादानक्खन्धाभिमुखं चित्तं पेसेन्तस्स. इदमक्खातं सक्कायस्स निस्सरणन्ति इदं अरहत्तमग्गेन च फलेन च निब्बानं दिस्वा ठितस्स भिक्खुनो ‘‘पुन सक्कायो नत्थी’’ति उप्पन्नं अरहत्तफलसमापत्तिचित्तं सक्कायस्स निस्सरणन्ति अक्खातं. इदानि एवं सक्कायनिस्सरणं निरोधं पत्वा ठितस्स खीणासवस्स वण्णं कथेन्तो तस्स कामनन्दीपि नानुसेतीतिआदिमाह. तत्थ नानुसेतीति न निब्बत्तति. अननुसयाति अनिब्बत्तिया. सेसमेत्थ उत्तानत्थमेवाति.
ब्राह्मणवग्गो पञ्चमो.
चतुत्थपण्णासकं निट्ठितं.