५. पञ्चमपण्णासकं

(२१) १. किमिलवग्गो

१. किमिलसुत्तवण्णना

२०१. पञ्चमस्स पठमे किमिलायन्ति एवंनामके नगरे. निचुलवनेति मुचलिन्दवने. एतदवोचाति अयं किर थेरो तस्मिंयेव नगरे सेट्ठिपुत्तो सत्थु सन्तिके पब्बजित्वा पुब्बेनिवासञाणं पटिलभि. सो अत्तना निवुत्थं खन्धसन्तानं अनुस्सरन्तो कस्सपदसबलस्स सासनोसक्कनकाले पब्बजित्वा चतूसु परिसासु सासने अगारवं करोन्तीसु निस्सेणिं बन्धित्वा पब्बतं आरुय्ह तत्थ समणधम्मं कत्वा अत्तनो निवुत्थभावं अद्दस. सो ‘‘सत्थारं उपसङ्कमित्वा तं कारणं पुच्छिस्सामी’’ति एतं ‘‘को नु खो, भन्ते’’तिआदिवचनं अवोच.

सत्थरि अगारवा विहरन्ति अप्पतिस्साति सत्थरि गारवञ्चेव जेट्ठकभावञ्च अनुपट्ठपेत्वा विहरन्ति. सेसेसुपि एसेव नयो. तत्थ चेतियङ्गणादीसु छत्तं धारेत्वा उपाहना आरुय्ह विचरन्तो नानप्पकारञ्च निरत्थककथं कथेन्तो सत्थरि अगारवो विहरति नाम. धम्मस्सवनग्गे पन निसीदित्वा निद्दायन्तो चेव नानप्पकारञ्च निरत्थककथं कथेन्तो धम्मे अगारवो विहरति नाम. सङ्घमज्झे बाहाविक्खेपकं नानत्तकथं कथेन्तो थेरनवमज्झिमेसु च चित्तीकारं अकरोन्तो सङ्घे अगारवो विहरति नाम. सिक्खं अपरिपूरेन्तो सिक्खाय अगारवो विहरति नाम. अञ्ञमञ्ञं कलहभण्डनादीनि करोन्तो अञ्ञमञ्ञं अगारवो विहरति नाम. दुतियं उत्तानत्थमेव.

३. अस्साजानीयसुत्तवण्णना

२०३-२०४. ततिये अज्जवेनाति उजुभावेन अवङ्कगमनेन. जवेनाति पदजवेन. मद्दवेनाति सरीरमुदुताय. खन्तियाति अधिवासनक्खन्तिया. सोरच्चेनाति सुचिसीलताय. भिक्खुवारे अज्जवन्ति ञाणस्स उजुकगमनं. जवोति सूरं हुत्वा ञाणस्स गमनभावो. मद्दवन्ति सीलमद्दवं. खन्तीति अधिवासनक्खन्तियेव. सोरच्चं सुचिसीलतायेव. चतुत्थे पञ्च बलानि मिस्सकानि कथितानि.

५. चेतोखिलसुत्तवण्णना

२०५. पञ्चमे चेतोखिलाति चित्तस्स थद्धभावा, कचवरभावा, खाणुकभावा. सत्थरि कङ्खतीति सत्थु सरीरे वा गुणे वा कङ्खति. सरीरे कङ्खमानो ‘‘द्वत्तिंसवरपुरिसलक्खणपटिमण्डितं नाम सरीरं अत्थि नु खो नत्थी’’ति कङ्खति, गुणे कङ्खमानो ‘‘अतीतानागतपच्चुप्पन्नजाननसमत्थं सब्बञ्ञुतञ्ञाणं अत्थि नु खो नत्थी’’ति कङ्खति. विचिकिच्छतीति विचिनन्तो किच्छति, दुक्खं आपज्जति, विनिच्छेतुं न सक्कोति. नाधिमुच्चतीति एवमेतन्ति अधिमोक्खं न पटिलभति. न सम्पसीदतीति गुणेसु ओतरित्वा निब्बिचिकिच्छभावेन पसीदितुं अनाविलो भवितुं न सक्कोति. आतप्पायाति किलेससन्तापकवीरियकरणत्थाय. अनुयोगायाति पुनप्पुनं योगाय. सातच्चायाति सततकिरियाय. पधानायाति पदहनत्थाय. अयं पठमो चेतोखिलोति अयं सत्थरि विचिकिच्छासङ्खातो पठमो चित्तस्स थद्धभावो एवमेतस्स भिक्खुनो अप्पहीनो होति.

धम्मेति परियत्तिधम्मे च पटिवेधधम्मे च. परियत्तिधम्मे कङ्खमानो ‘‘तेपिटकं बुद्धवचनं चतुरासीतिधम्मक्खन्धसहस्सानीति वदन्ति, अत्थि नु खो एतं नत्थी’’ति कङ्खति. पटिवेधधम्मे कङ्खमानो ‘‘विपस्सनानिस्सन्दो मग्गो नाम, मग्गनिस्सन्दं फलं नाम, सब्बसङ्खारपटिनिस्सग्गो निब्बानं नामाति वदन्ति, तं अत्थि नु खो नत्थी’’ति कङ्खति. सङ्घे कङ्खतीति ‘‘उजुप्पटिपन्नो’’तिआदीनं पदानं वसेन ‘‘एवरूपं पटिपदं पटिपन्नो चत्तारो मग्गट्ठा चत्तारो फलट्ठाति अट्ठन्नं पुग्गलानं समूहभूतो सङ्घो नाम अत्थि नु खो नत्थी’’ति कङ्खति. सिक्खाय कङ्खमानो ‘‘अधिसीलसिक्खा नाम अधिचित्तअधिपञ्ञासिक्खा नामाति वदन्ति, सा अत्थि नु खो नत्थी’’ति कङ्खति. अयं पञ्चमोति अयं सब्रह्मचारीसु कोपसङ्खातो पञ्चमो चित्तस्स थद्धभावो कचवरभावो खाणुकभावो.

६. विनिबन्धसुत्तवण्णना

२०६. छट्ठे चेतसोविनिबन्धाति चित्तं विनिबन्धित्वा मुट्ठियं कत्वा विय गण्हन्तीति चेतसोविनिबन्धा. कामेति वत्थुकामेपि किलेसकामेपि. कायेति अत्तनो काये. रूपेति बहिद्धारूपे. यावदत्थन्ति यत्तकं इच्छति, तत्तकं. उदरावदेहकन्ति उदरपूरं. तञ्हि उदरं अवदेहनतो उदरावदेहकन्ति वुच्चति. सेय्यसुखन्ति मञ्चपीठसुखं, उतुसुखं वा. पस्ससुखन्ति यथा सम्परिवत्तकं सयन्तस्स दक्खिणपस्स वामपस्सानं सुखं होति, एवं उप्पन्नसुखं. मिद्धसुखन्ति निद्दासुखं. अनुयुत्तोति युत्तप्पयुत्तो विहरति. पणिधायाति पत्थयित्वा. सीलेनातिआदीसु सीलन्ति चतुपारिसुद्धिसीलं. वतन्ति वतसमादानं. तपोति तपचरणं. ब्रह्मचरियन्ति मेथुनविरति. देवो वा भविस्सामीति महेसक्खदेवो वा भविस्सामि. देवञ्ञतरो वाति अप्पेसक्खदेवेसु वा अञ्ञतरोति.

७-८. यागुसुत्तादिवण्णना

२०७-२०८. सत्तमे वातं अनुलोमेतीति वातं अनुलोमेत्वा हरति. वत्थिं सोधेतीति धमनियो सुद्धा करोति. आमावसेसं पाचेतीति सचे आमावसेसकं होति, तं पाचेति. अट्ठमे अचक्खुस्सन्ति न चक्खूनं हितं, चक्खुं विसुद्धं न करोति.

९. गीतस्सरसुत्तवण्णना

२०९. नवमे आयतकेनाति दीघेन, परिपुण्णपदब्यञ्जनकं गाथावत्तञ्च विनासेत्वा पवत्तेन. सरकुत्तिम्पि निकामयमानस्साति एवं गीतस्सरो कातब्बोति सरकिरियं पत्थयमानस्स. समाधिस्स भङ्गो होतीति समथविपस्सनाचित्तस्स विनासो होति.

१०. मुट्ठस्सतिसुत्तवण्णना

२१०. दसमे दुक्खं सुपतीति नानाविधं सुपिनं पस्सन्तो दुक्खं सुपति. दुक्खं पटिबुज्झतीति पटिबुज्झन्तोपि उत्तसित्वा सलोमहंसो पटिबुज्झति. इमस्मिं सुत्ते सतिसम्पजञ्ञं मिस्सकं कथितं.

किमिलवग्गो पठमो.

(२२) २. अक्कोसकवग्गो

१. अक्कोसकसुत्तवण्णना

२११. दुतियस्स पठमे अक्कोसकपरिभासकोति दसहि अक्कोसवत्थूहि अक्कोसको, भयदस्सनेन परिभासको. छिन्नपरिपन्थोति लोकुत्तरपरिपन्थस्स छिन्नत्ता छिन्नपरिपन्थो. रोगातङ्कन्ति रोगोयेव किच्छजीविकायावहनतो रोगातङ्को नाम.

२. भण्डनकारकसुत्तवण्णना

२१२. दुतिये अधिकरणकारकोति चतुन्नं अधिकरणानं अञ्ञतरस्स कारको. अनधिगतन्ति पुब्बे अप्पत्तविसेसं.

३. सीलसुत्तवण्णना

२१३. ततिये दुस्सीलोति असीलो निस्सीलो. सीलविपन्नोति विपन्नसीलो भिन्नसंवरो. पमादाधिकरणन्ति पमादकारणा. इदञ्च सुत्तं गहट्ठानं वसेन आगतं, पब्बजितानम्पि पन लब्भतेव. गहट्ठो हि येन येन सिप्पट्ठानेन जीविकं कप्पेति, यदि कसिया, यदि वणिज्जाय, पाणातिपातादिवसेन पमत्तो तं तं यथाकालं सम्पादेतुं न सक्कोति, अथस्स मूलं विनस्सति. माघातकालेपि पाणातिपातं अदिन्नादानादीनि च करोन्तो दण्डवसेन महतिं भोगजानिं निगच्छति. पब्बजितो दुस्सीलो पमादकारणा सीलतो बुद्धवचनतो झानतो सत्तअरियधनतो च जानिं निगच्छति. गहट्ठस्स ‘‘असुको असुककुले जातो दुस्सीलो पापधम्मो परिच्चत्तइधलोकपरलोको सलाकभत्तमत्तम्पि न देती’’ति चतुपरिसमज्झे पापको कित्तिसद्दो अब्भुग्गच्छति. पब्बजितस्स ‘‘असुको नासक्खि सीलं रक्खितुं बुद्धवचनं गहेतुं, वेज्जकम्मादीहि जीवति, छहि अगारवेहि समन्नागतो’’ति एवं अब्भुग्गच्छति.

अविसारदोति गहट्ठो ताव ‘‘अवस्सं बहूनं सन्निपातट्ठाने कोचि मम कम्मं जानिस्सति, अथ मं निग्गण्हिस्सन्ति वा, राजकुलस्स वा दस्सन्ती’’ति सभयो उपसङ्कमति. मङ्कुभूतो च पतितक्खन्धो अधोमुखो अङ्गुट्ठकेन भूमिं कसन्तो निसीदति, विसारदो हुत्वा कथेतुं न सक्कोति. पब्बजितोपि ‘‘बहू भिक्खू सन्निपतिता, अवस्सं कोचि मम कम्मं जानिस्सति, अथ मे उपोसथम्पि पवारणम्पि ठपेत्वा सामञ्ञा चावेत्वा निक्कड्ढिस्सन्ती’’ति सभयो उपसङ्कमति, विसारदो हुत्वा कथेतुं न सक्कोति. एकच्चो पन दुस्सीलोपि दप्पितो विय चरति, सोपि अज्झासयेन मङ्कु होतियेव.

सम्मूळ्हो कालं करोतीति तस्स हि मरणमञ्चे निपन्नस्स दुस्सीलकम्मं समादाय वत्तितट्ठानं आपाथं आगच्छति. सो उम्मीलेत्वा इधलोकं पस्सति, निम्मीलेत्वा परलोकं. तस्स चत्तारो अपाया उपट्ठहन्ति, सत्तिसतेन सीसे पहरियमानो विय होति. सो ‘‘वारेथ वारेथा’’ति विरवन्तो मरति. तेन वुत्तं – ‘‘सम्मूळ्हो कालं करोती’’ति. पञ्चमपदं उत्तानमेव. आनिसंसकथा वुत्तविपरियायेन वेदितब्बा.

४. बहुभाणिसुत्तवण्णना

२१४. चतुत्थे बहुभाणिस्मिन्ति पञ्ञाय अपरिच्छिन्दित्वा बहुं भणन्ते. मन्तभाणिस्मिन्ति मन्ता वुच्चति पञ्ञा, ताय परिच्छिन्दित्वा भणन्ते.

५. पठमअक्खन्तिसुत्तवण्णना

२१५. पञ्चमे वेरबहुलोति पुग्गलवेरेनपि अकुसलवेरेनपि बहुवेरो. वज्जबहुलोति दोसबहुलो.

६. दुतियअक्खन्तिसुत्तवण्णना

२१६. छट्ठे लुद्दोति दारुणो कक्खळो. विप्पटिसारीति मङ्कुभावेन समन्नागतो.

७.पठमअपासादिकसुत्तवण्णना

२१७. सत्तमे अपासादिकेति अपासादिकेहि कायकम्मादीहि समन्नागते. पासादिकेति पसादावहे परिसुद्धसमाचारे. अट्ठमनवमानि उत्तानत्थानेव.

१०. मधुरासुत्तवण्णना

२२०. दसमे पञ्चिमे, भिक्खवे, आदीनवा मधुरायन्ति एकं समयं भगवा भिक्खुसङ्घपरिवुतो चारिकं चरमानो मधुरानगरं सम्पापुणित्वा अन्तोनगरं पविसितुं आरभि. अथेका मिच्छादिट्ठिका यक्खिनी अचेला हुत्वा द्वे हत्थे पसारेत्वा जिव्हं निल्लालेत्वा दसबलस्स पुरतो अट्ठासि. सत्था अन्तोनगरं अप्पविसित्वा ततोव निक्खमित्वा विहारं अगमासि. महाजनो खादनीयभोजनीयञ्चेव सक्कारसम्मानञ्च आदाय विहारं गन्त्वा बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स दानं अदासि. सत्था तस्स नगरस्स निग्गण्हनत्थाय इमं सुत्तं आरभि. तत्थ विसमाति न समतला. बहुरजाति वातपहरणकाले उद्धतेन रजक्खन्धेन परियोनद्धा विय होति. सेसं सब्बत्थ उत्तानमेवाति.

अक्कोसकवग्गो दुतियो.

(२३) ३. दीघचारिकवग्गो

१. पठमदीघचारिकसुत्तवण्णना

२२१. ततियस्स पठमे अनवत्थचारिकन्ति अववत्थितचारिकं. सुतं न परियोदपेतीति यम्पिस्स सुतं अत्थि, तं परियोदपेतुं न सक्कोति. सुतेनेकच्चेन अविसारदो होतीति थोकथोकेन सुतेन विज्जमानेनापि ञाणेन सोमनस्सप्पत्तो न होति. समवत्थचारेति समवत्थितचारे. दुतियं उत्तानत्थमेव.

३-४. अतिनिवाससुत्तादिवण्णना

२२३-२२४. ततिये बहुभण्डोति बहुपरिक्खारो. बहुभेसज्जोति सप्पिनवनीतादीनं बहुताय बहुभेसज्जो. ब्यत्तोति ब्यासत्तो. संसट्ठोति पञ्चविधेन संसग्गेन संसट्ठो हुत्वा. अननुलोमिकेनाति सासनस्स अननुच्छविकेन. चतुत्थे वण्णमच्छरीति गुणमच्छरी. धम्ममच्छरीति परियत्तिमच्छरी.

५-६. कुलूपकसुत्तादिवण्णना

२२५-२२६. पञ्चमे अनामन्तचारे आपज्जतीति ‘‘निमन्तितो सभत्तो समानो सन्तं भिक्खुं अनापुच्छा पुरेभत्तं वा पच्छाभत्तं वा कुलेसु चारित्तं आपज्जेय्या’’ति सिक्खापदे (पारा. २९४) वुत्तं आपत्तिं आपज्जति. रहो निसज्जायातिआदीनिपि तेसं तेसं सिक्खापदानं वसेन वेदितब्बानि. छट्ठे अतिवेलन्ति अतिक्कन्तपमाणकालं. सत्तमं उत्तानमेव.

८. उस्सूरभत्तसुत्तवण्णना

२२८. अट्ठमे उस्सूरभत्तेति अतिदिवापचनभत्ते. न कालेन पटिपूजेन्तीति यागुकाले यागुं, खज्जककाले खज्जकं, भोजनकाले भोजनं अपचन्ता युत्तप्पयुत्तकालस्स अतिनामितत्ता न कालेन पटिपूजेन्ति, अत्तनो चित्तेनेव देन्ति नाम. ततो तेपि तेसु अत्तनो गेहं आगतेसु तथेव करोन्ति. कुलपवेणिया आगता बलिपटिग्गाहिका देवतापि युत्तप्पयुत्तकालेन लाभं लभमानायेव रक्खन्ति गोपयन्ति पीळं अकत्वा. अकाले लभमाना पन ‘‘इमे अम्हेसु अनादरा’’ति आरक्खं न करोन्ति.

समणब्राह्मणापि ‘‘एतेसं गेहे भोजनवेलाय भोजनं न होति, ठितमज्झन्हिके देन्ती’’ति मङ्गलामङ्गलेसु कातब्बं न करोन्ति. विमुखा कम्मं करोन्तीति ‘‘पातो किञ्चि न लभाम, खुदाय पटिपीळिता कम्मं कातुं न सक्कोमा’’ति कम्मं विस्सज्जेत्वा निसीदन्ति. अनोजवन्तं होतीति अकाले भुत्तं ओजं हरितुं न सक्कोति. सुक्कपक्खो वुत्तविपल्लासेन वेदितब्बो.

९. पठमकण्हसप्पसुत्तवण्णना

२२९. नवमे सभीरूति सनिद्दो महानिद्दं निद्दायति. सप्पटिभयोति तं निस्साय भयं उप्पज्जति, तस्मा सप्पटिभयो. मित्तदुब्भीति पानभोजनदायकम्पि मित्तं दुब्भति हिंसति. मातुगामेपि एसेव नयो.

१०. दुतियकण्हसप्पसुत्तवण्णना

२३०. दसमे घोरविसोति कक्खळविसो. दुज्जिव्होति द्विधा भिन्नजिव्हो. घोरविसताति घोरविसताय. सेसद्वयेपि एसेव नयो.

दीघचारिकवग्गो ततियो.

(२४) ४. आवासिकवग्गो

१. आवासिकसुत्तवण्णना

२३१. चतुत्थस्स पठमे न आकप्पसम्पन्नोति समणाकप्पेन सम्पन्नो. अभावनीयो होतीति वड्ढनीयो न होति. दुतियं उत्तानमेव.

३. सोभनसुत्तवण्णना

२३३. ततिये पटिबलोति कायबलेन च ञाणबलेन च समन्नागतत्ता पटिबलो.

४. बहूपकारसुत्तवण्णना

२३४. चतुत्थे खण्डफुल्लन्ति पतितट्ठानञ्च भिन्नट्ठानञ्च. पटिसङ्खरोतीति पटिपाकतिकं करोति. आरोचेतीति इदं पवारितकुलानं वसेन वुत्तं.

५. अनुकम्पसुत्तवण्णना

२३५. पञ्चमे अधिसीलेसूति पञ्चसु सीलेसु. धम्मदस्सने निवेसेतीति चतुसच्चधम्मदस्सने पतिट्ठापेति. अरहग्गतन्ति सब्बसक्कारानं अरहे रतनत्तयेव गतं, तीसु वत्थूसु गरुचित्तीकारं उपट्ठपेथाति अत्थो. छट्ठं उत्तानमेव.

७. दुतियअवण्णारहसुत्तवण्णना

२३७. सत्तमे आवासपलिगेधीति आवासं बलवगिद्धिवसेन गिलित्वा विय ठितो. सेसं सब्बं उत्तानमेवाति.

आवासिकवग्गो चतुत्थो.

(२५) ५. दुच्चरितवग्गो

१. पठमदुच्चरितसुत्तवण्णना

२४१. पञ्चमस्स पठमे दुच्चरिते सुचरितेति इदं अभेदतो वुत्तं, कायदुच्चरितेतिआदि कायद्वारादीनं वसेन भेदतो. सद्धम्माति दसकुसलकम्मपथधम्मतो. असद्धम्मेति अकुसलकम्मपथसङ्खाते अस्सद्धम्मे.

९. सिवथिकसुत्तवण्णना

२४९. नवमे सिवथिकायाति सुसाने. आरोदनाति आरोदनट्ठानं. असुचिनाति जिगुच्छनीयेन.

१०. पुग्गलप्पसादसुत्तवण्णना

२५०. दसमे पुग्गलप्पसादेति एकपुग्गलस्मिं उप्पन्नप्पसादे. अन्ते निसीदापेतीति भिक्खूनं आसनपरियन्ते निसीदापेति. सेसं सब्बत्थ उत्तानत्थमेवाति.

दुच्चरितवग्गो पञ्चमो.

पञ्चमपण्णासकं निट्ठितं.