१. सुमनसुत्तवण्णना

३१. चतुत्थस्स पठमे सुमना राजकुमारीति महासक्कारं कत्वा पत्थनं पत्थेत्वा एवं लद्धनामा राजकञ्ञा. विपस्सिसम्मासम्बुद्धकालस्मिं हि नागरेसु ‘‘युद्धम्पि कत्वा सत्थारं अम्हाकं गण्हिस्सामा’’ति सेनापतिं निस्साय बुद्धप्पमुखं सङ्घं लभित्वा पटिपाटिया पुञ्ञानि कातुं आरद्धेसु सब्बपठमदिवसो सेनापतिस्स वारो अहोसि. तस्मिं दिवसे सेनापति महादानं सज्जेत्वा ‘‘अज्ज यथा अञ्ञो कोचि एकभिक्खम्पि न देति, एवं रक्खथा’’ति समन्ता पुरिसे ठपेसि. तंदिवसं सेट्ठिभरिया रोदमाना पञ्चहि कुमारिकासतेहि सद्धिं कीळित्वा आगतं धीतरं आह – ‘‘सचे, अम्म, तव पिता जीवेय्य, अज्जाहं पठमं दसबलं भोजेय्य’’न्ति. सा तं आह – ‘‘अम्म, मा चिन्तयि, अहं तथा करिस्सामि, यथा बुद्धप्पमुखो सङ्घो अम्हाकं पठमं भिक्खं भुञ्जिस्सती’’ति. ततो सतसहस्सग्घनिकाय सुवण्णपातिया निरुदकपायासं पूरेत्वा सप्पिमधुसक्खरादीहि अभिसङ्खरित्वा अञ्ञिस्सा पातिया पटिकुज्जित्वा तं सुमनमालागुळेहि परिक्खिपित्वा मालागुळसदिसं कत्वा भगवतो गामं पविसनवेलाय सयमेव उक्खिपित्वा धातिगणपरिवुता घरा निक्खमि.

अन्तरामग्गे सेनापतिनो उपट्ठाका, ‘‘अम्म, मा इतो आगमा’’ति वदन्ति. महापुञ्ञा नाम मनापकथा होन्ति, न च तेसं पुनप्पुनं भणन्तानं कथा पटिक्खिपितुं सक्का होति. सा ‘‘चूळपित, महापित, मातुल, किस्स तुम्हे गन्तुं न देथा’’ति आह. सेनापतिना ‘‘अञ्ञस्स कस्सचि खादनीयं भोजनीयं मा देथा’’ति ठपितम्ह, अम्माति. किं पन मम हत्थे खादनीयं भोजनीयं पस्सथाति? मालागुळं पस्सामाति. किं तुम्हाकं सेनापति मालापूजम्पि कातुं न देतीति? देति, अम्माति. तेन हि अपेथाति भगवन्तं उपसङ्कमित्वा ‘‘मालागुळं गण्हथ भगवा’’ति आह. भगवा एकं सेनापतिस्स उपट्ठाकं ओलोकेत्वा मालागुळं गण्हापेसि. सा भगवन्तं वन्दित्वा ‘‘भवाभवाभिनिब्बत्तियं मे सति परितस्सनजीवितं नाम मा होतु, अयं सुमनमाला विय निब्बत्तनिब्बत्तट्ठाने पियाव होमि, नामेन च सुमनायेवा’’ति पत्थनं कत्वा सत्थारा ‘‘सुखिनी होही’’ति वुत्ता वन्दित्वा पदक्खिणं कत्वा पक्कामि.

भगवापि सेनापतिस्स गेहं गन्त्वा पञ्ञत्तासने निसीदि. सेनापति यागुं गहेत्वा उपगञ्छि, सत्था हत्थेन पत्तं पिदहि. निसिन्नो, भन्ते, भिक्खुसङ्घोति. अत्थि नो एको अन्तरामग्गे पिण्डपातो लद्धोति? मालं अपनेत्वा पिण्डपातं अद्दस. चूळुपट्ठाको आह – ‘‘सामि मालाति मं वत्वा मातुगामो वञ्चेसी’’ति. पायासो भगवन्तं आदिं कत्वा सब्बभिक्खूनं पहोसि. सेनापति अत्तनो देय्यधम्मं अदासि. सत्था भत्तकिच्चं कत्वा मङ्गलं वत्वा पक्कामि. सेनापति ‘‘का नाम सा पिण्डपातमदासी’’ति पुच्छि. सेट्ठिधीता सामीति. सप्पञ्ञा इत्थी, एवरूपाय घरे वसन्तिया पुरिसस्स सग्गसम्पत्ति नाम न दुल्लभाति कं आनेत्वा जेट्ठकट्ठाने ठपेसि?

सा पितुगेहे च सेनापतिगेहे च धनं गहेत्वा यावतायुकं तथागतस्स दानं दत्वा पुञ्ञानि करित्वा ततो चुता कामावचरदेवलोके निब्बत्ति. निब्बत्तक्खणेयेव जाणुप्पमाणेन ओधिना सकलं देवलोकं परिपूरयमानं सुमनवस्सं वस्सि. देवता ‘‘अयं अत्तनाव अत्तनो नामं गहेत्वा आगता’’ति ‘‘सुमना देवधीता’’त्वेवस्सा नामं अकंसु. सा एकनवुतिकप्पे देवेसु च मनुस्सेसु च संसरन्ती निब्बत्तनिब्बत्तट्ठाने अविजहितसुमनवस्सा ‘‘सुमना सुमना’’त्वेव नामा अहोसि. इमस्मिं पन काले कोसलरञ्ञो अग्गमहेसिया कुच्छिस्मिं पटिसन्धिं गण्हि. तापि पञ्चसता कुमारिका तंदिवसञ्ञेव तस्मिं तस्मिं कुले पटिसन्धिं गहेत्वा एकदिवसेयेव सब्बा मातुकुच्छितो निक्खमिंसु. तंखणंयेव जाणुप्पमाणेन ओधिना सुमनवस्सं वस्सि. तं दिस्वा राजा ‘‘पुब्बे कताभिनीहारा एसा भविस्सती’’ति तुट्ठमानसो ‘‘धीता मे अत्तनाव अत्तनो नामं गहेत्वा आगता’’ति सुमनात्वेवस्सा नामं कत्वा ‘‘मय्हं धीता न एकिकाव निब्बत्तिस्सती’’ति नगरं विचिनापेन्तो ‘पञ्च दारिकासतानि जातानी’’ति सुत्वा सब्बा अत्तनाव पोसापेसि. मासे मासे सम्पते ‘‘आनेत्वा मम धीतु दस्सेथा’’ति आह. एवमेसा महासक्कारं कत्वा पत्थनं पत्थेत्वा एवंलद्धनामाति वेदितब्बा.

तस्सा सत्तवस्सिककाले अनाथपिण्डिकेन विहारं निट्ठापेत्वा तथागतस्स दूते पेसिते सत्था भिक्खुसङ्घपरिवारो सावत्थिं अगमासि. अनाथपिण्डिको गन्त्वा राजानं एवमाह – ‘‘महाराज, सत्थु इधागमनं अम्हाकम्पि मङ्गलं तुम्हाकम्पि मङ्गलमेव, सुमनं राजकुमारिं पञ्चहि दारिकासतेहि सद्धिं पुण्णघटे च गन्धमालादीनि च गाहापेत्वा दसबलस्स पच्चुग्गमनं पेसेथा’’ति. राजा ‘‘साधु महासेट्ठी’’ति तथा अकासि. सापि रञ्ञा वुत्तनयेनेव गन्त्वा सत्थारं वन्दित्वा गन्धमालादीहि पूजेत्वा एकमन्तं अट्ठासि. सत्था तस्सा धम्मं देसेसि. सा पञ्चहि कुमारिकासतेहि सद्धिं सोतापत्तिफले पतिट्ठासि. अञ्ञानिपि पञ्च दारिकासतानि पञ्च मातुगामसतानि पञ्च उपासकसतानि तस्मिंयेव खणे सोतापत्तिफलं पापुणिंसु. एवं तस्मिं दिवसे अन्तरामग्गेयेव द्वे सोतापन्नसहस्सानि जातानि.

येन भगवा तेनुपसङ्कमीति कस्मा उपसङ्कमीति? पञ्हं पुच्छितुकामताय. कस्सपसम्मासम्बुद्धकाले किर सहायका द्वे भिक्खू अहेसुं. तेसु एको सारणीयधम्मं पूरेति, एको भत्तग्गवत्तं. सारणीयधम्मपूरको इतरं आह – ‘‘आवुसो, अदिन्नस्स फलं नाम नत्थि, अत्तना लद्धं परेसं दत्वा भुञ्जितुं वट्टती’’ति. इतरो पन आह – ‘‘आवुसो, त्वं न जानासि, देय्यधम्मं नाम विनिपातेतुं न वट्टति, अत्तनो यापनमत्तमेव गण्हन्तेन भत्तग्गवत्तं पूरेतुं वट्टती’’ति. तेसु एकोपि एकं अत्तनो ओवादे ओतारेतुं नासक्खि. द्वेपि अत्तनो पटिपत्तिं पूरेत्वा ततो चुता कामावचरदेवलोके निब्बत्तिंसु. तत्थ सारणीयधम्मपूरको इतरं पञ्चहि धम्मेहि अधिगण्हि.

एवं ते देवेसु च मनुस्सेसु च संसरन्ता एकं बुद्धन्तरं खेपेत्वा इमस्मिं काले सावत्थियं निब्बत्तिंसु. सारणीयधम्मपूरको कोसलरञ्ञो अग्गमहेसिया कुच्छिस्मिं पटिसन्धिं गण्हि, इतरो तस्सायेव उपट्ठाकइत्थिया कुच्छिस्मिं पटिसन्धिं गण्हि. ते द्वेपि जना एकदिवसेनेव जायिंसु. ते नामग्गहणदिवसे न्हापेत्वा सिरिगब्भे निपज्जापेत्वा द्विन्नम्पि मातरो बहि सक्कारं संविदहिंसु. तेसु सारणीयधम्मपूरको अक्खीनि उम्मीलेत्वा महन्तं सेतच्छत्तं सुपञ्ञत्तं सिरिसयनं अलङ्कतपटियत्तञ्च निवेसनं दिस्वा ‘‘एकस्मिं राजकुले निब्बत्तोस्मी’’ति अञ्ञासि. सो ‘‘किं नु खो कम्मं कत्वा इध निब्बत्तोस्मी’’ति आवज्जेन्तो ‘‘सारणीयधम्मनिस्सन्देना’’ति ञत्वा ‘‘सहायो मे कुहिं नु खो निब्बत्तो’’ति आवज्जेन्तो नीचसयने निपन्नं दिस्वा ‘‘अयं भत्तग्गवत्तं पूरेमीति मम वचनं न गण्हि, इमस्मिं इदानि तं ठाने निग्गण्हितुं वट्टती’’ति ‘‘सम्म मम वचनं नाकासी’’ति आह. अथ किं जातन्ति. पस्स मय्हं सम्पत्तिं, सेतच्छत्तस्स हेट्ठा सिरिसयने निपन्नोस्मि, त्वं नीचमञ्चे थद्धअत्थरणमत्ते निपन्नोसीति. किं पन त्वं एतं निस्साय मानं करोसि, ननु वेळुसलाकाहि कत्वा पिलोतिकाय पलिवेठितं सब्बमेतं पथवीधातुमत्तमेवाति?

सुमना तेसं कथं सुत्वा ‘‘मम भातिकानं सन्तिके कोचि नत्थी’’ति तेसं समीपं गच्छन्ती द्वारं निस्साय ठिता ‘‘धातू’’ति वचनं सुत्वा ‘‘इदं धातूति वचनं बहिद्धा नत्थि. मम भातिका समणदेवपुत्ता भविस्सन्ती’’ति चिन्तेत्वा – ‘‘सचाहं ‘इमे एवं कथेन्ती’ति मातापितूनं कथेस्सामि, ‘अमनुस्सा एते’ति नीहरापेस्सन्ति. इदं कारणं अञ्ञस्स अकथेत्वा कङ्खच्छेदकं पुरिसहेरञ्ञिकं मम पितरं महागोतमदसबलंयेव पुच्छिस्सामी’’ति भुत्तपातरासा राजानं उपसङ्कमित्वा ‘‘दसबलस्स उपट्ठानं गमिस्सामी’’ति आह. राजा पञ्च रथसतानि योजापेसि. जम्बुदीपतलस्मिञ्हि तिस्सोव कुमारियो पितूनं सन्तिका पञ्च रथसतानि लभिंसु – बिम्बिसाररञ्ञो धीता चुन्दी राजकञ्ञा, धनञ्चयस्स सेट्ठिस्स धीता विसाखा, अयं सुमना राजकञ्ञाति. सा गन्धमालं आदाय रथे ठिता पञ्चरथसतपरिवारा ‘‘इमं पञ्हं पुच्छिस्सामी’’ति येन भगवा तेनुपसङ्कमि.

इधस्सूति इध भवेय्युं. एको दायकोति एको अत्तना लद्धलाभतो परस्स दत्वा परिभुञ्जनको सारणीयधम्मपूरको. एको अदायकोति एको अत्तना लद्धं परस्स अदत्वा परिभुञ्जनको भत्तग्गवत्तपूरको. देवभूतानं पन नेसन्ति देवभूतानं एतेसं. अधिगण्हातीति अधिभवित्वा गण्हाति अज्झोत्थरति अतिसेति. आधिपतेय्येनाति जेट्ठककारणेन. इमेहि पञ्चहि ठानेहीति सेसदेवे सक्को देवराजा विय इमेहि पञ्चहि कारणेहि अधिगण्हाति. मानुसकेनातिआदीसु आयुना महाकस्सपत्थेरो विय बाकुलत्थेरो विय आनन्दत्थेरो विय च, वण्णेन महागतिम्बअभयत्थेरो विय भण्डागारअमच्चो विय च, सुखेन रट्ठपालकुलपुत्तो विय सोणसेट्ठिपुत्तो विय यसदारको विय च, यसेन धम्मासोको विय, तथा आधिपच्चेनाति इमेहि पञ्चहि कारणेहि अतिरेको जेट्ठको होति.

याचितोव बहुलन्ति बाकुलत्थेर-सीवलित्थेर-आनन्दत्थेरादयो विय याचितोव बहुलं चीवरादीनि परिभुञ्जतीति इमेहि कारणेहि अतिरेको होति जेट्ठको. यदिदं विमुत्तिया विमुत्तिन्ति यं एकस्स विमुत्तिया सद्धिं इतरस्स विमुत्तिं आरब्भ नानाकरणं वत्तब्बं भवेय्य, तं न वदामीति अत्थो. सत्तवस्सिकदारको वा हि विमुत्तिं पटिविज्झतु वस्ससतिकत्थेरो वा भिक्खु वा भिक्खुनी वा उपासको वा उपासिका वा देवो वा मारो वा ब्रह्मा वा, पटिविद्धलोकुत्तरमग्गे नानत्तं नाम नत्थि. अलमेवाति युत्तमेव. यत्र हि नामाति यानि नाम.

गच्छं आकासधातुयाति आकासेन गच्छन्तो. सद्धोति रतनत्तयगुणानं सद्धाता. थनयन्ति गज्जन्तो. विज्जुमालीति मालासदिसाय मेघमुखे चरन्तिया विज्जुलताय समन्नागतो. सतक्ककूति सतकूटो, इतो चितो च उट्ठितेन वलाहककूटसतेन समन्नागतोति अत्थो. दस्सनसम्पन्नोति सोतापन्नो. भोगपरिब्यूळ्होति उदकोघेन विय दानवसेन दीयमानेहि भोगेहि परिब्यूळ्हो, देवलोकं सम्पापितोति अत्थो. पेच्चाति परलोके. सग्गे पमोदतीति यस्मिं सग्गे उप्पज्जति, तत्थेव मोदतीति.