८. पञ्चङ्गिकसुत्तवण्णना
२८. अट्ठमे अरियस्साति विक्खम्भनवसेन पहीनकिलेसेहि आरका ठितस्स. भावनं देसेस्सामीति ब्रूहनं वड्ढनं पकासयिस्सामि. इममेव कायन्ति इमं करजकायं. अभिसन्देतीति तेमेति स्नेहेति, सब्बत्थ पवत्तपीतिसुखं करोति. परिसन्देतीति समन्ततो सन्देति. परिपूरेतीति वायुना भस्तं विय पूरेति. परिप्फरतीति समन्ततो फुसति. सब्बावतो कायस्साति अस्स भिक्खुनो सब्बकोट्ठासवतो कायस्स किञ्चि उपादिन्नकसन्ततिपवत्तिट्ठाने छविमंसलोहितानुगतं अणुमत्तम्पि ठानं पठमज्झानसुखेन अफुटं नाम न होति.
दक्खोति छेको पटिबलो न्हानीयचुण्णानि कातुञ्चेव योजेतुञ्च सन्नेतुञ्च. कंसथालेति येन केनचि लोहेन कतभाजने. मत्तिकाभाजनं पन थिरं न होति, सन्नेन्तस्स भिज्जति. तस्मा तं न दस्सेसि. परिप्फोसकं परिप्फोसकन्ति सिञ्चित्वा सिञ्चित्वा. सन्नेय्याति वामहत्थेन कंसथालं गहेत्वा दक्खिणहत्थेन पमाणयुत्तं उदकं सिञ्चित्वा सिञ्चित्वा परिमद्दन्तो पिण्डं करेय्य. स्नेहानुगताति उदकसिनेहेन अनुगता. स्नेहपरेताति उदकसिनेहेन परिग्गहिता. सन्तरबाहिराति सद्धिं अन्तोपदेसेन चेव बहिपदेसेन च, सब्बत्थकमेव उदकसिनेहेन फुटाति अत्थो. न च पग्घरिणीति न बिन्दु बिन्दु उदकं पग्घरति, सक्का होति हत्थेनपि द्वीहिपि अङ्गुलीहि गहेतुं ओवट्टिकायपि कातुन्ति अत्थो.
दुतियज्झानसुखउपमायं उब्भिदोदकोति उब्भिन्नउदको, न हेट्ठा उब्भिज्जित्वा उग्गच्छनउदको, अन्तोयेव पन उप्पज्जनउदकोति अत्थो. आयमुखन्ति आगमनमग्गो. देवोति मेघो. कालेन कालन्ति काले काले, अन्वड्ढमासं वा अनुदसाहं वाति अत्थो. धारन्ति वुट्ठिं. नानुप्पवेच्छेय्याति नप्पवेसेय्य, न वस्सेय्याति अत्थो. सीता वारिधारा उब्भिज्जित्वाति सीता वारिधारा तं रहदं पूरयमाना उब्भिज्जित्वा. हेट्ठा उग्गच्छनउदकञ्हि उग्गन्त्वा भिज्जन्तं उदकं खोभेति, चतूहि दिसाहि पविसनउदकं पुराणपण्णतिणकट्ठदण्डकादीहि उदकं खोभेति. वुट्ठिउदकं धारानिपातबुब्बुळकेहि उदकं खोभेति, सन्निसिन्नमेव पन हुत्वा इद्धिनिम्मितमिव उप्पज्जमानं उदकं इमं पदेसं फरति, इमं न फरतीति नत्थि. तेन अफुटोकासो नाम न होति. तत्थ रहदो विय करजकायो, उदकं विय दुतियज्झानसुखं, सेसं पुरिमनयेनेव वेदितब्बं.
ततियज्झानसुखउपमायं उप्पलानि एत्थ सन्तीति उप्पलिनी. सेसपदद्वयेपि एसेव नयो. एत्थ च सेतरत्तनीलेसु यंकिञ्चि उप्पलमेव, ऊनकसतपत्तं पुण्डरीकं, सतपत्तं पदुमं. पत्तनियमं वा विनापि सेतं पदुमं, रत्तं पुण्डरीकन्ति अयमेत्थ विनिच्छयो. उदकानुग्गतानीति उदकतो न उग्गतानि. अन्तोनिमुग्गपोसीनीति उदकतलस्स अन्तो निमुग्गानियेव हुत्वा पोसन्ति वड्ढन्तीति अत्थो. सेसं पुरिमनयेनेव वेदितब्बं.
चतुत्थज्झानउपमायं परिसुद्धेन चेतसा परियोदातेनाति एत्थ निरुपक्किलेसट्ठेन परिसुद्धं, पभस्सरट्ठेन परियोदातं वेदितब्बं. ओदातेन वत्थेनाति इदं उतुफरणत्थं वुत्तं. किलिट्ठवत्थेन हि उतुफरणं न होति, तङ्खणधोतपरिसुद्धेन उतुफरणं बलवं होति. इमिस्सा हि उपमाय वत्थं विय करजकायो, उतुफरणं विय चतुत्थज्झानसुखं. तस्मा यथा सुन्हातस्स पुरिसस्स परिसुद्धं वत्थं ससीसं पारुपित्वा निसिन्नस्स सरीरतो उतु सब्बमेव वत्थं फरति, न कोचि वत्थस्स अफुटोकासो होति, एवं चतुत्थज्झानसुखेन भिक्खुनो करजकायस्स न कोचि ओकासो अफुटो होतीति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो. चतुत्थज्झानचित्तमेव वा वत्थं विय, तंसमुट्ठानरूपं उतुफरणं विय. यथा हि कत्थचि कत्थचि ओदातवत्थे कायं अफुसन्तेपि तंसमुट्ठानेन उतुना सब्बत्थकमेव कायो फुटो होति, एवं चतुत्थज्झानसमुट्ठापितेन सुखुमरूपेन सब्बत्थकमेव भिक्खुनो कायो फुटो होतीति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो.
पच्चवेक्खणनिमित्तन्ति पच्चवेक्खणञाणमेव. सुग्गहितं होतीति यथा तेन झानविपस्सनामग्गा सुट्ठु गहिता होन्ति, एवं पच्चवेक्खणनिमित्तं अपरापरेन पच्चवेक्खणनिमित्तेन सुट्ठु गहितं होति. अञ्ञो वा अञ्ञन्ति अञ्ञो एको अञ्ञं एकं, अत्तनोयेव हि अत्ता न पाकटो होति. ठितो वा निसिन्नन्ति ठितकस्सापि निसिन्नो पाकटो होति, तेनेवं वुत्तं. सेसेसुपि एसेव नयो. उदकमणिकोति समेखला उदकचाटि. समतित्तिकोति समभरितो. काकपेय्याति मुखवट्टियं निसीदित्वा काकेन गीवं अनामेत्वाव पातब्बो.
सुभूमियन्ति समभूमियं. ‘‘सुभूमे सुखेत्ते विहतखाणुके बीजानि पतिट्ठापेय्या’’ति (दी. नि. २.४३८) एत्थ पन मण्डभूमि सुभूमीति आगता. चतुमहापथेति द्विन्नं महामग्गानं विनिविज्झित्वा गतट्ठाने. आजञ्ञरथोति विनीतअस्सरथो. ओधस्तपतोदोति यथा रथं अभिरुहित्वा ठितेन सक्का होति गण्हितुं, एवं आलम्बनं निस्साय तिरियतो ठपितपतोदो. योग्गाचरियोति अस्साचरियो. स्वेव अस्सदम्मे सारेतीति अस्सदम्मसारथि. येनिच्छकन्ति येन येन मग्गेन इच्छति. यदिच्छकन्ति यं यं गतिं इच्छति. सारेय्याति उजुकं पुरतो पेसेय्य. पच्चासारेय्याति पटिनिवत्तेय्य.
एवं हेट्ठा पञ्चहि अङ्गेहि समापत्तिपरिकम्मं कथेत्वा इमाहि तीहि उपमाहि पगुणसमापत्तिया आनिसंसं दस्सेत्वा इदानि खीणासवस्स अभिञ्ञापटिपाटिं दस्सेतुं सो सचे आकङ्खतीतिआदिमाह. तं उत्तानत्थमेवाति.