४. चतुत्थपण्णासकं

(१६) १. इन्द्रियवग्गो

१. इन्द्रियसुत्तादिवण्णना

१५१. चतुत्थस्स पठमे सद्धाधुरेन इन्दट्ठं करोतीति सद्धिन्द्रियं. सेसेसुपि एसेव नयो. दुतिये अस्सद्धिये अकम्पनट्ठेन सद्धाबलं. सेसेसुपि एसेव नयो. ततिये अनवज्जबलन्ति निद्दोसबलं. सङ्गहबलन्ति सङ्गण्हितब्बयुत्तकानं सङ्गण्हनबलं. चतुत्थपञ्चमानि उत्तानानेव.

६. कप्पसुत्तवण्णना

१५६. छट्ठे संवट्टतीति एत्थ तयो संवट्टा आपोसंवट्टो, तेजोसंवट्टो, वायोसंवट्टोति. तिस्सो संवट्टसीमा आभस्सरा, सुभकिण्हा, वेहप्फलाति. यदा कप्पो तेजेन संवट्टति, आभस्सरतो हेट्ठा अग्गिना डय्हति. यदा आपेन संवट्टति, सुभकिण्हतो हेट्ठा उदकेन विलीयति. यदा वातेन संवट्टति, वेहप्फलतो हेट्ठा वातेन विद्धंसति. वित्थारतो पन सदापि एकं बुद्धक्खेत्तं विनस्सति. अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारकथा पन विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. २.४०३-४०४ आदयो) वुत्तनयेनेव वेदितब्बा.

७. रोगसुत्तवण्णना

१५७. सत्तमे विघातवाति महिच्छापच्चयेन विघातेन दुक्खेन समन्नागतो. असन्तुट्ठोति चतूसु पच्चयेसु तीहि सन्तोसेहि असन्तुट्ठो. अनवञ्ञप्पटिलाभायाति परेहि अनवजाननस्स पटिलाभत्थाय. लाभसक्कारसिलोकप्पटिलाभायाति सुसङ्खतचतुपच्चयसङ्खातस्स लाभसक्कारस्स चेव वण्णभणनसङ्खातस्स सिलोकस्स च पटिलाभत्थाय. सङ्खाय कुलानि उपसङ्कमतीति ‘‘इति मं एते जानिस्सन्ती’’ति जाननत्थाय कुलानि उपसङ्कमति. सेसपदेसुपि एसेव नयो.

८. परिहानिसुत्तवण्णना

१५८. अट्ठमे गम्भीरेसूति अत्थगम्भीरेसु. ठानाठानेसूति कारणाकारणेसु. न कमतीति नावगाहति नप्पवत्तति. पञ्ञाचक्खूति एत्थ उग्गहपरिपुच्छापञ्ञापि वट्टति, सम्मसनप्पटिवेधपञ्ञापि वट्टतियेव.

९. भिक्खुनीसुत्तवण्णना

१५९. नवमे एहि त्वन्ति थेरे पटिबद्धचित्ता तं पहिणितुं एवमाह. ससीसं पारुपित्वाति सह सीसेन कायं पारुपित्वा. मञ्चके निपज्जीति वेगेन मञ्चकं पञ्ञापेत्वा तत्थ निपज्जि. एतदवोचाति तस्साकारं सल्लक्खेत्वा लोभप्पहानत्थाय सण्हेनेव असुभकथं कथेतुं एतं अवोच. आहारसम्भूतोति आहारेन सम्भूतो आहारं निस्साय वड्ढितो. आहारं निस्साय आहारं पजहतीति पच्चुप्पन्नं कबळीकाराहारं निस्साय तं एवं योनिसो सेवमानो पुब्बकम्मसङ्खातं आहारं पजहति. पच्चुप्पन्नेपि पन कबळीकाराहारे निकन्तितण्हा पजहितब्बा.

तण्हं पजहतीति इदानि एवं पवत्तं पच्चुप्पन्नतण्हं निस्साय वट्टमूलिकं पुब्बतण्हं पजहति. अयं पन पच्चुप्पन्नतण्हा कुसला अकुसलाति? अकुसला. सेवितब्बा न सेवितब्बाति? सेवितब्बा. पटिसन्धिं आकड्ढति नाकड्ढतीति? नाकड्ढति. एतिस्सापि पन पच्चुप्पन्नाय सेवितब्बतण्हाय निकन्ति पजहितब्बायेव. सो हि नाम आयस्मा आसवानं खया उपसम्पज्ज विहरिस्सति, किमङ्गं पनाहन्ति एत्थ किमङ्गं पनाति कारणपरिवितक्कनमेतं. इदं वुत्तं होति – सो आयस्मा अरहत्तफलं सच्छिकत्वा विहरिस्सति, अहं केन कारणेन न सच्छिकत्वा विहरिस्सामि. सोपि हि आयस्मा सम्मासम्बुद्धस्सेव पुत्तो, अहम्पि सम्मासम्बुद्धस्सेव पुत्तो, मय्हम्पेतं उप्पज्जिस्सतीति. मानं निस्सायाति इदं एवं उप्पन्नसेवितब्बमानं निस्साय. मानं पजहतीति वट्टमूलकं पुब्बमानं पजहति. यं निस्साय पनेस तं पजहति, सोपि तण्हा विय अकुसलो चेव सेवितब्बो च, नो च पटिसन्धिं आकड्ढति. निकन्ति पन तस्मिम्पि पजहितब्बाव.

सेतुघातो वुत्तो भगवताति पदघातो पच्चयघातो बुद्धेन भगवता कथितो. इति इमेहि चतूहि अङ्गेहि थेरे देसनं विनिवट्टेन्ते तस्सा भिक्खुनिया थेरं आरब्भ उप्पन्नो छन्दरागो अपगञ्छि. सापि थेरं खमापेतुं अच्चयं देसेसि, थेरोपिस्सा पटिग्गण्हि. तं दस्सेतुं अथ खो सा भिक्खुनीतिआदि वुत्तं.

१०. सुगतविनयसुत्तवण्णना

१६०. दसमे दुग्गहितन्ति उप्पटिपाटिया गहितं. परियापुणन्तीति वळञ्जेन्ति कथेन्ति. पदब्यञ्जनेहीति एत्थ पदमेव अत्थस्स ब्यञ्जनतो ब्यञ्जनन्ति वुत्तं. दुन्निक्खित्तस्साति दुट्ठु निक्खित्तस्स उप्पटिपाटिया ठपितस्स. अत्थोपि दुन्नयो होतीति अट्ठकथा नीहरित्वा कथेतुं न सक्का होति. छिन्नमूलकोति मूलभूतानं भिक्खूनं उपच्छिन्नत्ता छिन्नमूलको. अप्पटिसरणोति अप्पतिट्ठो. बाहुलिकाति पच्चयबाहुल्लाय पटिपन्ना. साथलिकाति तिस्सो सिक्खा सिथिलग्गहणेन गण्हनका. ओक्कमने पुब्बङ्गमाति पञ्च नीवरणानि अवगमनतो ओक्कमनन्ति वुच्चन्ति, तत्थ पुब्बङ्गमाति अत्थो. पविवेकेति तिविधे विवेके. निक्खित्तधुराति निब्बीरिया. इमिना नयेन पन सब्बत्थ अत्थो वेदितब्बो.

इन्द्रियवग्गो पठमो.

(१७) २. पटिपदावग्गो

१. संखित्तसुत्तवण्णना

१६१. दुतियस्स पठमे सुखपटिक्खेपेन दुक्खा पटिपज्जितब्बतो पटिपदा एतिस्साति दुक्खापटिपदा. असीघप्पवत्तिताय गरुभावेन दन्धा अभिञ्ञा एतिस्साति दन्धाभिञ्ञा. इमिनाव नयेन सब्बपदेसु अत्थो वेदितब्बो.

२. वित्थारसुत्तवण्णना

१६२. दुतिये अभिक्खणन्ति अभिण्हं. आनन्तरियन्ति अनन्तरविपाकदायकं मग्गसमाधिं. आसवानं खयायाति अरहत्तफलत्थाय. पञ्चिन्द्रियानीति विपस्सनापञ्चमकानि पञ्चिन्द्रियानि. पञ्ञिन्द्रियन्ति हि एत्थ विपस्सनापञ्ञाव पञ्ञिन्द्रियन्ति अधिप्पेतं. सेसमेत्थ पाळिवसेन उत्तानमेव.

इमासं पन पटिपदानं अयं आविभावकथा – इध भिक्खु पुब्बे अकताभिनिवेसो पुब्बभागे रूपपरिग्गहे किलमति, अरूपपरिग्गहे किलमति, पच्चयपरिग्गहे किलमति, तीसु अद्धासु किलमति, मग्गामग्गे किलमति. एवं पञ्चसु ठानेसु किलमन्तो विपस्सनं पापुणाति. विपस्सनं पत्वापि उदयब्बयानुपस्सने, भङ्गानुपस्सने, भयतुपट्ठाने, आदीनवानुपस्सने, निब्बिदानुपस्सने, मुच्चितुकम्यताञाणे, सङ्खारुपेक्खाञाणे, अनुलोमञाणे, गोत्रभुञाणेति इमेसु नवसु विपस्सनाञाणेसुपि किलमित्वाव लोकुत्तरमग्गं पापुणाति. तस्स सो लोकुत्तरमग्गो एवं दुक्खेन गरुभावेन सच्छिकतत्ता दुक्खपटिपदो दन्धाभिञ्ञो नाम जातो. यो पन पुब्बभागे पञ्चसु ञाणेसु किलमन्तो अपरभागे नवसु विपस्सनाञाणेसु अकिलमित्वाव मग्गं सच्छिकरोति, तस्स सो मग्गो एवं दुक्खेन अगरुभावेन सच्छिकतत्ता दुक्खपटिपदो खिप्पाभिञ्ञो नाम जातो. इमिना उपायेन इतरापि द्वे वेदितब्बा.

गोणपरियेसकउपमाहि चेता विभावेतब्बा – एकस्स हि पुरिसस्स चत्तारो गोणा पलायित्वा अटविं पविट्ठा. सो सकण्टके सगहने वने ते परियेसन्तो गहनमग्गेनेव किच्छेन कसिरेन गन्त्वा गहनट्ठानेयेव निलीने गोणेपि किच्छेन कसिरेन अद्दस. एको किच्छेन गन्त्वा अब्भोकासे ठिते खिप्पमेव अद्दस. अपरो अब्भोकासमग्गेन सुखेन गन्त्वा गहनट्ठाने निलीने किच्छेन कसिरेन अद्दस. अपरो अब्भोकासमग्गेनेव सुखेन गन्त्वा अब्भोकासे ठितेयेव खिप्पं अद्दस. तत्थ चत्तारो गोणा विय चत्तारो अरियमग्गा दट्ठब्बा, गोणपरियेसको पुरिसो विय योगावचरो, गहनमग्गेन किच्छेन कसिरेन गमनं विय पुब्बभागे पञ्चसु ञाणेसु किलमतो दुक्खापटिपदा. गहनट्ठाने निलीनानं किच्छेनेव दस्सनं विय अपरभागे नवसु ञाणेसु किलमन्तस्स अरियमग्गानं दस्सनं. इमिना उपायेन सेसउपमापि योजेतब्बा.

३. असुभसुत्तवण्णना

१६३. ततिये असुभानुपस्सी काये विहरतीति अत्तनो करजकाये ‘‘यथा एतं, तथा इद’’न्ति इमिना नयेन बहिद्धा दिट्ठानं दसन्नं असुभानं उपसंहरणवसेन असुभानुपस्सी विहरति, अत्तनो कायं असुभतो पटिकूलतो ञाणेन पस्सतीति अत्थो. आहारे पटिकूलसञ्ञीति नवन्नं पाटिकुल्यानं वसेन कबळीकाराहारे पटिकूलसञ्ञी. सब्बलोके अनभिरतिसञ्ञीति सब्बस्मिम्पि तेधातुके लोकसन्निवासे अनभिरताय उक्कण्ठितसञ्ञाय समन्नागतो. सब्बसङ्खारेसु अनिच्चानुपस्सीति सब्बेपि तेभूमकसङ्खारे अनिच्चतो अनुपस्सन्तो. मरणसञ्ञाति मरणं आरब्भ उप्पन्नसञ्ञा. अज्झत्तं सूपट्ठिता होतीति नियकज्झत्ते सुट्ठु उपट्ठिता होति. एत्तावता बलवविपस्सना कथिता. सेखबलानीति सिक्खनकानं बलानि. सेसमेत्थ पाळिवसेन उत्तानमेव. ‘‘असुभानुपस्सी’’तिआदीनि पन दुक्खाय पटिपदाय दस्सनत्थं वुत्तानि, पठमज्झानादीनि सुखाय. असुभादीनि हि पटिकूलारम्मणानि, तेसु पन पकतियाव सम्पियायमानं चित्तं अल्लीयति. तस्मा तानि भावेन्तो दुक्खपटिपदं पटिपन्नो नाम होति. पठमज्झानादीनि पणीतसुखानि, तस्मा तानि पटिपन्नो सुखपटिपदं पटिपन्नो नाम होति.

अयं पनेत्थ सब्बसाधारणा उपमा – सङ्गामावचरपुरिसो हि फलककोट्ठकं कत्वा पञ्चावुधानि सन्नय्हित्वा सङ्गामं पविसति, सो अन्तरा विस्समितुकामो फलककोट्ठकं पविसित्वा विस्समति चेव पानभोजनादीनि च पटिसेवति. ततो पुन सङ्गामं पविसित्वा कम्मं करोति. तत्थ सङ्गामो विय किलेससङ्गामो दट्ठब्बो, फलककोट्ठको विय पञ्चनिस्सयबलानि, सङ्गामपविसनपुरिसो विय योगावचरो, पञ्चावुधसन्नाहो विय विपस्सनापञ्चमानि इन्द्रियानि, सङ्गामं पविसनकालो विय विपस्सनाय कम्मकरणकालो, विस्समितुकामस्स फलककोट्ठकं पविसित्वा विस्समनपानभोजनानि पटिसेवनकालो विय विपस्सनाय कम्मं करोन्तस्स चित्तुप्पादस्स निरस्सादक्खणे पञ्च बलानि निस्साय चित्तं सम्पहंसनकालो, विस्समित्वा खादित्वा पिवित्वा च पुन सङ्गामस्स पविसनकालो विय पञ्चहि बलेहि चित्तं सम्पहंसेत्वा पुन विपस्सनाय कम्मं करोन्तस्स विवट्टेत्वा अरहत्तग्गहणकालो वेदितब्बो. इमस्मिं पन सुत्ते बलानि चेव इन्द्रियानि च मिस्सकानेव कथितानीति.

४. पठमखमसुत्तवण्णना

१६४. चतुत्थे अक्खमाति अनधिवासिकपटिपदा. खमाति अधिवासिकपटिपदा. दमाति इन्द्रियदमनपटिपदा. समाति अकुसलवितक्कानं वूपसमनपटिपदा. रोसन्तं पटिरोसतीति घट्टेन्तं पटिघट्टेति. भण्डन्तं पटिभण्डतीति पहरन्तं पटिपहरति. पञ्चमछट्ठानि उत्तानत्थानेव.

७. महामोग्गल्लानसुत्तवण्णना

१६७. सत्तमे महामोग्गल्लानत्थेरस्स हेट्ठिमा तयो मग्गा सुखपटिपदा दन्धाभिञ्ञा अहेसुं, अरहत्तमग्गो दुक्खपटिपदो खिप्पाभिञ्ञो. तस्मा एवमाह – ‘‘यायं पटिपदा दुक्खा खिप्पाभिञ्ञा, इमं मे पटिपदं आगम्म अनुपादाय आसवेहि चित्तं विमुत्त’’न्ति.

८. सारिपुत्तसुत्तवण्णना

१६८. अट्ठमे धम्मसेनापतित्थेरस्स हेट्ठिमा तयो मग्गा सुखपटिपदा दन्धाभिञ्ञा, अरहत्तमग्गो सुखपटिपदो खिप्पाभिञ्ञो. तस्मा ‘‘यायं पटिपदा सुखा खिप्पाभिञ्ञा’’ति आह. इमेसु पन द्वीसुपि सुत्तेसु मिस्सिकाव पटिपदा कथिताति वेदितब्बा.

९. ससङ्खारसुत्तवण्णना

१६९. नवमे पठमदुतियपुग्गला सुक्खविपस्सका ससङ्खारेन सप्पयोगेन सङ्खारनिमित्तं उपट्ठपेन्ति. तेसु एको विपस्सनिन्द्रियानं बलवत्ता इधेव किलेसपरिनिब्बानेन परिनिब्बायति, एको इन्द्रियानं दुब्बलताय इध असक्कोन्तो अनन्तरे अत्तभावे तदेव मूलकम्मट्ठानं पटिलभित्वा ससङ्खारेन सप्पयोगेन सङ्खारनिमित्तं उपट्ठपेत्वा किलेसपरिनिब्बानेन परिनिब्बायति, ततियचतुत्था समथयानिका. तेसं एको असङ्खारेन अप्पयोगेन इन्द्रियानं बलवत्ता इधेव किलेसे खेपेति, एको इन्द्रियानं दुब्बलत्ता इध असक्कोन्तो अनन्तरे अत्तभावे तदेव मूलकम्मट्ठानं पटिलभित्वा असङ्खारेन अप्पयोगेन किलेसे खेपेतीति वेदितब्बो.

१०. युगनद्धसुत्तवण्णना

१७०. दसमे समथपुब्बङ्गमन्ति समथं पुब्बङ्गमं पुरेचारिकं कत्वा. मग्गो सञ्जायतीति पठमो लोकुत्तरमग्गो निब्बत्तति. सो तं मग्गन्ति एकचित्तक्खणिकमग्गस्स आसेवनादीनि नाम नत्थि, दुतियमग्गादयो पन उप्पादेन्तो तमेव आसेवति भावेति बहुलीकरोतीति वुच्चति. विपस्सनापुब्बङ्गमन्ति विपस्सनं पुब्बङ्गमं पुरेचारिकं कत्वा समथं भावेति, पकतिया विपस्सनालाभी विपस्सनाय ठत्वा समाधिं उप्पादेतीति अत्थो.

युगनद्धं भावेतीति युगनद्धं कत्वा भावेति. तत्थ तेनेव चित्तेन समापत्तिं समापज्जित्वा तेनेव सङ्खारे सम्मसितुं न सक्का. अयं पन यावता समापत्तियो समापज्जति, तावता सङ्खारे सम्मसति. यावता सङ्खारे सम्मसति, तावता समापत्तियो समापज्जति. कथं? पठमज्झानं समापज्जति, ततो वुट्ठाय सङ्खारे सम्मसति, सङ्खारे सम्मसित्वा दुतियज्झानं समापज्जति. ततो वुट्ठाय पुन सङ्खारे सम्मसति. सङ्खारे सम्मसित्वा ततियज्झानं…पे… नेवसञ्ञानासञ्ञायतनसमापत्तिं समापज्जति, ततो वुट्ठाय सङ्खारे सम्मसति. एवमयं समथविपस्सनं युगनद्धं भावेति नाम.

धम्मुद्धच्चविग्गहितन्ति समथविपस्सनाधम्मेसु दसविपस्सनुपक्किलेससङ्खातेन उद्धच्चेन विग्गहितं, सुग्गहितन्ति अत्थो. सो, आवुसो, समयोति इमिना सत्तन्नं सप्पायानं पटिलाभकालो कथितो. यं तं चित्तन्ति यस्मिं समये तं विपस्सनावीथिं ओक्कमित्वा पवत्तं चित्तं. अज्झत्तमेव सन्तिट्ठतीति विपस्सनावीथिं पच्चोत्थरित्वा तस्मिंयेव गोचरज्झत्तसङ्खाते आरम्मणे सन्तिट्ठति. सन्निसीदतीति आरम्मणवसेन सम्मा निसीदति. एकोदि होतीति एकग्गं होति. समाधियतीति सम्मा आधियति सुट्ठपितं होति. सेसमेत्थ उत्तानत्थमेव.

पटिपदावग्गो दुतियो.

(१८) ३. सञ्चेतनियवग्गो

१. चेतनासुत्तवण्णना

१७१. ततियस्स पठमे कायेति कायद्वारे, कायविञ्ञत्तिया सतीति अत्थो. कायसञ्चेतनाहेतूतिआदीसु कायसञ्चेतना नाम कायद्वारे चेतना पकप्पना. सा अट्ठ कामावचरकुसलवसेन अट्ठविधा, अकुसलवसेन द्वादसविधाति वीसतिविधा. तथा वचीसञ्चेतना, तथा मनोसञ्चेतना. अपिचेत्थ नव महग्गतचेतनापि लब्भन्ति. कायसञ्चेतनाहेतूति कायसञ्चेतनापच्चया. उप्पज्जति अज्झत्तं सुखदुक्खन्ति अट्ठकुसलकम्मपच्चया नियकज्झत्ते सुखं उप्पज्जति, द्वादसअकुसलकम्मपच्चया दुक्खं. सेसद्वारेसुपि एसेव नयो. अविज्जापच्चयावाति अविज्जाकारणेनेव. सचे हि अविज्जा छादयमाना पच्चयो होति, एवं सन्ते तीसु द्वारेसु सुखदुक्खानं पच्चयभूता चेतना उप्पज्जति. इति मूलभूताय अविज्जाय वसेनेतं वुत्तं.

सामं वातिआदीसु परेहि अनाणत्तो सयमेव अभिसङ्खरोन्तो सामं कायसङ्खारं अभिसङ्खरोति नाम. यं पन परे समादपेत्वा आणापेत्वा कारेन्ति, तस्स तं कायसङ्खारं परे अभिसङ्खरोन्ति नाम. यो पन कुसलं कुसलन्ति अकुसलं अकुसलन्ति कुसलविपाकं कुसलविपाकोति अकुसलविपाकं अकुसलविपाकोति जानन्तो कायद्वारे वीसतिविधं कायसङ्खारं अभिसङ्खरोति, अयं सम्पजानो अभिसङ्खरोति नाम. यो एवं अजानन्तो अभिसङ्खरोति, अयं असम्पजानो अभिसङ्खरोति नाम. सेसद्वारेसुपि एसेव नयो.

तत्थ असम्पजानकम्मं एवं वेदितब्बं – दहरदारका ‘‘मातापितूहि कतं करोमा’’ति चेतियं वन्दन्ति, पुप्फपूजं करोन्ति, भिक्खुसङ्घं वन्दन्ति, तेसं कुसलन्ति अजानन्तानम्पि तं कुसलमेव होति. तथा मिगपक्खिआदयो तिरच्छाना धम्मं सुणन्ति, सङ्घं वन्दन्ति, चेतियं वन्दन्ति, तेसं जानन्तानम्पि अजानन्तानम्पि तं कुसलमेव होति. दहरदारका पन मातापितरो हत्थपादेहि पहरन्ति, भिक्खूनं तलसत्तिकं उग्गिरन्ति, दण्डं खिपन्ति, अक्कोसन्ति. गावियो भिक्खुसङ्घं अनुबन्धन्ति, सुनखा अनुबन्धन्ति, डंसन्ति, सीहब्यग्घादयो अनुबन्धन्ति, जीविता वोरोपेन्ति. तेसं जानन्तानम्पि अजानन्तानम्पि अकुसलकम्मं होतीति वेदितब्बं.

इदानि तीसुपि द्वारेसु आयूहनचेतना समोधानेतब्बा. सेय्यथिदं – कायद्वारे सयंकतमूलिका वीसति चेतना, आणत्तिमूलिका वीसति, सम्पजानमूलिका वीसति, असम्पजानमूलिका वीसतीति असीति चेतना होन्ति, तथा वचीद्वारे. मनोद्वारे पन एकेकस्मिम्पि विकप्पे एकूनतिंस कत्वा सतञ्च सोळस च होन्ति. इति सब्बापि तीसु द्वारेसु द्वे सतानि छसत्तति च चेतना. ता सब्बापि सङ्खारक्खन्धोतेव सङ्खं गच्छन्ति, तंसम्पयुत्तो वेदयिताकारो वेदनाक्खन्धो, सञ्जाननाकारो सञ्ञाक्खन्धो, चित्तं विञ्ञाणक्खन्धो, कायो उपादारूपं, तस्स पच्चया चतस्सो धातुयो चत्तारि भूतानीति इमे पञ्चक्खन्धा दुक्खसच्चं नाम.

इमेसु, भिक्खवे, धम्मेसु अविज्जा अनुपतिताति इमेसु वुत्तप्पभेदेसु चेतनाधम्मेसु अविज्जा सहजातवसेन च उपनिस्सयवसेन च अनुपतिता. एवं वट्टञ्चेव वट्टमूलिका च अविज्जा दस्सिता होति.

एत्तावता विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं पत्तस्स खीणासवस्स इदानि थुतिं करोन्तो अविज्जायत्वेव असेसविरागनिरोधातिआदिमाह. तत्थ असेसविरागनिरोधाति असेसविरागेन चेव असेसनिरोधेन च. सो कायो न होतीति खीणासवस्स कायेन करणकम्मं पञ्ञायति, चेतियङ्गणसम्मज्जनं बोधियङ्गणसम्मज्जनं अभिक्कमनं पटिक्कमनं वत्तानुवत्तकरणन्ति एवमादि. कायद्वारे पनस्स वीसति चेतना अविपाकधम्मतं आपज्जन्ति. तेन वुत्तं – ‘‘सो कायो न होति, यं पच्चयास्स तं उप्पज्जति अज्झत्तं सुखदुक्ख’’न्ति. कायद्वारप्पवत्ता हि चेतना इध कायोति अधिप्पेता. सेसद्वयेपि एसेव नयो. खेत्तन्तिआदीनिपि कुसलाकुसलकम्मस्सेव नामानि. तञ्हि विपाकस्स विरुहनट्ठानट्ठेन खेत्तं, पतिट्ठानट्ठेन वत्थु, कारणट्ठेन आयतनं, अधिकरणट्ठेन अधिकरणन्ति वुच्चति.

इति सत्था एत्तकेन ठानेन तीहि द्वारेहि आयूहितकम्मं दस्सेत्वा इदानि तस्स कम्मस्स विपच्चनट्ठानं दस्सेतुं चत्तारोमे भिक्खवेतिआदिमाह. तत्थ अत्तभावप्पटिलाभाति पटिलद्धअत्तभावा. अत्तसञ्चेतना कमतीति अत्तना पकप्पितचेतना वहति पवत्तति.

अत्तसञ्चेतनाहेतु तेसं सत्तानं तम्हा काया चुति होतीतिआदीसु खिड्डापदोसिका देवा अत्तसञ्चेतनाहेतु चवन्ति. तेसञ्हि नन्दनवनचित्तलतावनफारुसकवनादीसु दिब्बरतिसमप्पितानं कीळन्तानं पानभोजने सति सम्मुस्सति, ते आहारुपच्छेदेन आतपे खित्तमाला विय मिलायन्ति. मनोपदोसिका देवा परसञ्चेतनाहेतु चवन्ति, एते चातुमहाराजिका देवा. तेसु किर एको देवपुत्तो ‘‘नक्खत्तं कीळिस्सामी’’ति सपरिवारो रथेन वीथिं पटिपज्जति. अथञ्ञो निक्खमन्तो तं पुरतो गच्छन्तं दिस्वा ‘‘किं, भो, अयं कपणो अदिट्ठपुब्बं विय एतं दिस्वा पीतिया उद्धुमातो विय गज्जमानो विय च गच्छती’’ति कुज्झति. पुरतो गच्छन्तोपि निवत्तित्वा तं कुद्धं दिस्वा कुद्धा नाम सुविजाना होन्तीति कुद्धभावमस्स ञत्वा ‘‘त्वं कुद्धो मय्हं किं करिस्ससि, अयं सम्पत्ति मया दानसीलादीनं वसेन लद्धा, न तुय्हं वसेना’’ति पटिकुज्झति. एकस्मिञ्हि कुद्धे इतरो अकुद्धो रक्खति, उभोसु पन कुद्धेसु एकस्स कोधो इतरस्स पच्चयो होति, तस्सपि कोधो इतरस्स पच्चयो होतीति उभो कन्दन्तानंयेव ओरोधानं चवन्ति. मनुस्सा अत्तसञ्चेतना च परसञ्चेतना च हेतु चवन्ति, अत्तसञ्चेतनाय च परसञ्चेतनाय च हेतुभूताय चवन्तीति अत्थो. मनुस्सा हि कुज्झित्वा अत्तनाव अत्तानं हत्थेहिपि दण्डेहिपि पहरन्ति, रज्जुबन्धनादीहिपि बन्धन्ति, असिनापि सीसं छिन्दन्ति, विसम्पि खादन्ति, पपातेपि पतन्ति, उदकम्पि पविसन्ति, अग्गिम्पि पविसन्ति, परेपि दण्डेन वा सत्थने वा पहरित्वा मारेन्ति. एवं तेसु अत्तसञ्चेतनापि परसञ्चेतनापि कमति.

कतमे तेन देवा दट्ठब्बाति कतमे नाम ते देवा दट्ठब्बाति अत्थो. तेन वा अत्तभावेन कतमे देवा दट्ठब्बातिपि अत्थो. कस्मा पन थेरो इमं पञ्हं पुच्छति, किं अत्तना कथेतुं नप्पहोतीति? पहोति, इदं पन पदं अत्तनो सभावेन बुद्धविसयं पञ्हन्ति थेरो न कथेसि. तेन दट्ठब्बाति तेन अत्तभावेन दट्ठब्बा. अयं पन पञ्हो हेट्ठा कामावचरेपि रूपावचरेपि लब्भति, भवग्गेन पन परिच्छिन्दित्वा कथितो निप्पदेसेन कथितो होतीति भगवता एवं कथितो.

आगन्तारो इत्थत्तन्ति इत्थभावं कामावचरपञ्चक्खन्धभावमेव आगन्तारो, नेव तत्रूपपत्तिका न उपरूपपत्तिका होन्ति. अनागन्तारो इत्थत्तन्ति इमं खन्धपञ्चकं अनागन्तारो, हेट्ठूपपत्तिका न होन्ति, तत्रूपपत्तिका वा उपरूपपत्तिका वा तत्थेव वा परिनिब्बायिनो होन्तीति अत्थो. एत्थ च हेट्ठिमभवे निब्बत्तानं वसेन उपरूपपत्तिका वेदितब्बा. भवग्गे पनेतं नत्थि. सेसं सब्बत्थ उत्तानमेवाति.

२. विभत्तिसुत्तवण्णना

१७२. दुतिये अत्थपटिसम्भिदाति पञ्चसु अत्थेसु पभेदगतं ञाणं. ओधिसोति कारणसो. ब्यञ्जनसोति अक्खरसो. अनेकपरियायेनाति अनेकेहि कारणेहि. आचिक्खामीति कथेमि. देसेमीति पाकटं कत्वा कथेमि. पञ्ञापेमीति जानापेमि. पट्ठपेमीति पट्ठपेत्वा पवत्तेत्वा कथेमि. विवरामीति विवटं कत्वा कथेमि. विभजामीति विभजित्वा कथेमि. उत्तानीकरोमीति गम्भीरं उत्तानकं कत्वा कथेमि. सो मं पञ्हेनाति सो मं पञ्हेन उपगच्छतु. अहं वेय्याकरणेनाति अहमस्स पञ्हकथनेन चित्तं आराधेस्सामि. यो नो धम्मानं सुकुसलोति यो अम्हाकं अधिगतधम्मानं सुकुसलो सत्था, सो एस सम्मुखीभूतो. यदि मया अत्थपटिसम्भिदा न सच्छिकता, ‘‘सच्छिकरोहि ताव सारिपुत्ता’’ति वत्वा मं पटिबाहिस्सतीति सत्थु पुरतो निसिन्नकोव सीहनादं नदति. इमिना उपायेन सब्बत्थ अत्थो वेदितब्बो. इमासु च पन पटिसम्भिदासु तिस्सो पटिसम्भिदा लोकिया, अत्थपटिसम्भिदा लोकियलोकुत्तराति.

३. महाकोट्ठिकसुत्तवण्णना

१७३. ततिये फस्सायतनानन्ति फस्साकरानं, फस्सस्स उप्पत्तिट्ठानानन्ति अत्थो. अत्थञ्ञं किञ्चीति एतेसु असेसतो निरुद्धेसु ततो परं कोचि अप्पमत्तकोपि किलेसो अत्थीति पुच्छति. नत्थञ्ञं किञ्चीति इधापि ‘‘अप्पमत्तकोपि किलेसो नत्थी’’ति पुच्छति. सेसद्वयेपि एसेव नयो. इमे पन चत्तारोपि पञ्हे सस्सतुच्छेदएकच्चसस्सतअमराविक्खेपवसेन पुच्छति. तेनस्स थेरो पुच्छितपुच्छितं पटिबाहन्तो मा हेवन्ति आह. एत्थ हिइति निपातमत्तं, एवं मा भणीति अत्थो. अत्तूपलद्धिवसेनेव ‘‘अत्थञ्ञं किञ्चि अञ्ञो कोचि अत्ता नाम अत्थी’’ति सस्सतादिआकारेन पुच्छति. किं पनेस अत्तूपलद्धिकोति? न अत्तूपलद्धिको. एवंलद्धिको पन तत्थेको भिक्खु निसिन्नो, सो पुच्छितुं न सक्कोति. तस्स लद्धिं विस्सज्जापनत्थं एवं पुच्छति. येपि च अनागते एवंलद्धिका भविस्सन्ति, तेसं ‘‘बुद्धकालेपेसो पञ्हो महासावकेहि विस्सज्जितो’’ति वचनोकासुपच्छेदनत्थं पुच्छतियेव.

अप्पपञ्चं पपञ्चेतीति न पपञ्चेतब्बट्ठाने पपञ्चं करोति, अनाचरितब्बं मग्गं चरति. तावता पपञ्चस्स गतीति यत्तका छन्नं फस्सायतनानं गति, तत्तकाव तण्हादिट्ठिमानप्पभेदस्स पपञ्चस्स गति. छन्नं, आवुसो, फस्सायतनानं असेसविरागनिरोधा पपञ्चनिरोधो पपञ्चवूपसमोति एतेसु छसु आयतनेसु सब्बसो निरुद्धेसु पपञ्चापि निरुद्धाव होन्ति, वूपसन्ताव होन्तीति अत्थो. आरुप्पे पन पुथुज्जनदेवतानं किञ्चापि पञ्च फस्सायतनानि निरुद्धानि, छट्ठस्स पन अनिरुद्धत्ता तयोपि पपञ्चा अप्पहीनाव. अपिच पञ्चवोकारभववसेनेव पञ्हो कथितोति. चतुत्थे इमिनाव नयेन अत्थो वेदितब्बो.

५. उपवाणसुत्तवण्णना

१७५-१७६. पञ्चमे विज्जायन्तकरो होतीति विज्जाय वट्टदुक्खस्स अन्तकरो होति, सकलं वट्टदुक्खं परिच्छिन्नं परिवटुमं कत्वा तिट्ठतीति. सेसपदेसुपि एसेव नयो. सउपादानोति सगहणोव हुत्वा. अन्तकरो अभविस्साति वट्टदुक्खस्स अन्तं कत्वा ठितो अभविस्स. चरणसम्पन्नोति पन्नरसधम्मभेदेन चरणेन समन्नागतो. यथाभूतं जानं पस्सं अन्तकरो होतीति यथासभावं मग्गपञ्ञाय जानित्वा पस्सित्वा वट्टदुक्खस्स अन्तं कत्वा ठितो नाम होतीति अरहत्तनिकूटेन पञ्हं निट्ठपेसि. छट्ठं हेट्ठा एककनिपातवण्णनायं वुत्तनयेनेव वेदितब्बं.

७. राहुलसुत्तवण्णना

१७७. सत्तमे अज्झत्तिकाति केसादीसु वीसतिया कोट्ठासेसु थद्धाकारलक्खणा पथवीधातु. बाहिराति बहिद्धा अनिन्द्रियबद्धेसु पासाणपब्बतादीसु थद्धाकारलक्खणा पथवीधातु. इमिनाव नयेन सेसापि धातुयो वेदितब्बा. नेतं मम, नेसोहमस्मि, न मेसो अत्ताति इदं तयं तण्हामानदिट्ठिग्गाहपटिक्खेपवसेन वुत्तं. सम्मप्पञ्ञाय दट्ठब्बन्ति हेतुना कारणेन मग्गपञ्ञाय पस्सितब्बं. दिस्वाति सहविपस्सनाय मग्गपञ्ञाय पस्सित्वा. अच्छेच्छि तण्हन्ति मग्गवज्झतण्हं समूलकं छिन्दि. विवत्तयि संयोजनन्ति दसविधम्पि संयोजनं विवत्तयि उब्बत्तेत्वा पजहि. सम्मा मानाभिसमयाति हेतुना कारणेन नवविधस्स मानस्स पहानाभिसमया. अन्तमकासि दुक्खस्साति वट्टदुक्खं परिच्छिन्नं परिवटुमं अकासि, कत्वा ठितोति अत्थो. इति सत्थारा संयुत्तमहानिकाये राहुलोवादे (सं. नि. ३.९१ आदयो) विपस्सना कथिता, चूळराहुलोवादेपि (म. नि. ३.४१६ आदयो) विपस्सना कथिता, अम्बलट्ठिकराहुलोवादे (म. नि. २.१०७ आदयो) दहरस्सेव सतो मुसावादा वेरमणी कथिता, महाराहुलोवादे (म. नि. २.११३ आदयो) विपस्सना कथिता. इमस्मिं अङ्गुत्तरमहानिकाये अयं चतुकोटिकसुञ्ञता नाम कथिताति.

८. जम्बालीसुत्तवण्णना

१७८. अट्ठमे सन्तं चेतोविमुत्तिन्ति अट्ठन्नं समापत्तीनं अञ्ञतरं समापत्तिं. सक्कायनिरोधन्ति तेभूमकवट्टसङ्खातस्स सक्कायस्स निरोधं, निब्बानन्ति अत्थो. न पक्खन्दतीति आरम्मणवसेन न पक्खन्दति. सेसपदेसुपि एसेव नयो. न पाटिकङ्खोति न पाटिकङ्खितब्बो. लेपगतेनाति लेपमक्खितेन.

इमस्मिञ्च पनत्थे नदीपारं गन्तुकामपुरिसोपम्मं आहरितब्बं – एको किर पुरिसो चण्डसोताय वाळमच्छाकुलाय नदिया पारं गन्तुकामो ‘‘ओरिमं तीरं सासङ्कं सप्पटिभयं, पारिमं तीरं खेमं अप्पटिभयं, किं नु खो कत्वा पारं गमिस्सामी’’ति पटिपाटिया ठिते अट्ठ ककुधरुक्खे दिस्वा ‘‘सक्का इमाय रुक्खपटिपाटिया गन्तु’’न्ति मनसिकत्वा ‘‘ककुधरुक्खा नाम मट्ठसाखा होन्ति, साखाय हत्था न सण्ठहेय्यु’’न्ति निग्रोधपिलक्खरुक्खादीनं अञ्ञतरस्स लाखाय हत्थपादे मक्खेत्वा दक्खिणहत्थेन एकं साखं गण्हि. हत्थो तत्थेव लगि. पुन वामहत्थेन दक्खिणपादेन वामपादेनाति चत्तारोपि हत्थपादा तत्थेव लगिंसु. सो अधोसिरो लम्बमानो उपरिनदियं देवे वुट्ठे पुण्णाय नदिया सोते निमुग्गो कुम्भीलादीनं भक्खो अहोसि.

तत्थ नदीसोतं विय संसारसोतं दट्ठब्बं, सोतस्स पारं गन्तुकामपुरिसो विय योगावचरो, ओरिमतीरं विय सक्कायो, पारिमतीरं विय निब्बानं, पटिपाटिया ठिता अट्ठ ककुधरुक्खा विय अट्ठ समापत्तियो, लेपमक्खितेन हत्थेन साखागहणं विय झानविपस्सनानं पारिपन्थिके असोधेत्वा समापत्तिसमापज्जनं, चतूहि हत्थपादेहि साखाय बद्धस्स ओलम्बनं विय पठमज्झाने निकन्तिया लग्गकालो, उपरिसोते वुट्ठि विय छसु द्वारेसु किलेसानं उप्पन्नकालो, नदिया पुण्णाय सोते निमुग्गस्स कुम्भीलादीनं भक्खभूतकालो विय संसारसोते निमुग्गस्स चतूसु अपायेसु दुक्खानुभवनकालो वेदितब्बो.

सुद्धेन हत्थेनाति सुधोतेन परिसुद्धहत्थेन. इमस्मिम्पि अत्थे तादिसमेव ओपम्मं कातब्बं – तथेव हि पारं गन्तुकामो पुरिसो ‘‘ककुधरुक्खा नाम मट्ठसाखा, किलिट्ठहत्थेन गण्हन्तस्स हत्थो परिगलेय्या’’ति हत्थपादे सुधोते कत्वा एकं साखं गण्हित्वा पठमं रुक्खं आरुळ्हो. ततो ओतरित्वा दुतियं…पे… ततो ओतरित्वा अट्ठमं, अट्ठमरुक्खतो ओतरित्वा पारिमतीरे खेमन्तभूमिं गतो.

तत्थ ‘‘इमेहि रुक्खेहि पारिमतीरं गमिस्सामी’’ति तस्स पुरिसस्स चिन्तितकालो विय योगिनो ‘‘अट्ठ समापत्तियो समापज्जित्वा समापत्तितो वुट्ठाय अरहत्तं गमिस्सामी’’ति चिन्तितकालो, सुद्धेन हत्थेन साखागहणं विय झानविपस्सनानं पारिपन्थिकधम्मे सोधेत्वा समापत्तिसमापज्जनं. तत्थ पठमरुक्खारोहणकालो विय पठमज्झानसमापत्तिकालो, पठमरुक्खतो ओरुय्ह दुतियं आरुळ्हकालो विय पठमज्झाने निकन्तिया अबद्धस्स ततो वुट्ठाय दुतियज्झानसमापन्नकालो…पे… सत्तमरुक्खतो ओरुय्ह अट्ठमं आरुळ्हकालो विय आकिञ्चञ्ञायतनसमापत्तियं निकन्तिया अबद्धस्स ततो वुट्ठाय नेवसञ्ञानासञ्ञायतनसमापन्नकालो. अट्ठमरुक्खतो ओरुय्ह पारिमतीरं खेमन्तभूमिं गतकालो विय नेवसञ्ञानासञ्ञायतने निकन्तिया अबद्धस्स समापत्तितो वुट्ठाय सङ्खारे सम्मसित्वा अरहत्तप्पत्तकालो वेदितब्बो.

अविज्जाप्पभेदं मनसि करोतीति अट्ठसु ठानेसु अञ्ञाणभूताय गणबहलमहाअविज्जाय पभेदसङ्खातं अरहत्तं मनसि करोति. न पक्खन्दतीति आरम्मणवसेनेव न पक्खन्दति. जम्बालीति गामतो निक्खन्तस्स महाउदकस्स पतिट्ठानभूतो महाआवाटो. अनेकवस्सगणिकाति गामस्स वा नगरस्स वा उप्पन्नकालेयेव उप्पन्नत्ता अनेकानि वस्सगणानि उप्पन्नाय एतिस्साति अनेकवस्सगणिका. आयमुखानीति चतस्सो पविसनकन्दरा. अपायमुखानीति अपवाहनच्छिद्दानि. न आळिप्पभेदो पाटिकङ्खोति न पाळिप्पभेदो पाटिकङ्खितब्बो. न हि ततो उदकं उट्ठाय पाळिं भिन्दित्वा कचवरं गहेत्वा महासमुद्दं पापुणाति.

इमस्स पनत्थस्स विभावनत्थं उय्यानगवेसकओपम्मं आहरितब्बं. एको किर नगरवासिको कुलपुत्तो उय्यानं गवेसन्तो नगरतो नातिदूरे नच्चासन्ने महन्तं जम्बालिं अद्दस. सो ‘‘इमस्मिं ठाने रमणीयं उय्यानं भविस्सती’’ति सल्लक्खेत्वा कुद्दालं आदाय चत्तारिपि कन्दरानि पिधाय अपवाहनच्छिद्दानि विवरित्वा अट्ठासि. देवो न सम्मा वस्सि, अवसेसउदकं अपवाहनच्छिद्देन परिस्सवित्वा गतं. चम्मखण्डपिलोतिकादीनि तत्थेव पूतिकानि जातानि, पाणका सण्ठिता, समन्ता अनुपगमनीया जाता. उपगतानम्पि नासापुटे पिधाय पक्कमितब्बं होति. सो कतिपाहेन आगन्त्वा पटिक्कम्म ठितो ओलोकेत्वा ‘‘न सक्का उपगन्तु’’न्ति पक्कामि.

तत्थ नगरवासी कुलपुत्तो विय योगावचरो दट्ठब्बो, उय्यानं गवेसन्तेन गामद्वारे जम्बालिया दिट्ठकालो विय चातुमहाभूतिककायो, आयमुखानं पिहितकालो विय धम्मस्सवनोदकस्स अलद्धकालो, अपायमुखानं विवटकालो विय छद्वारिकसंवरस्स विस्सट्ठकालो, देवस्स सम्मा अवुट्ठकालो विय सप्पायकम्मट्ठानस्स अलद्धकालो, अवसेसउदकस्स अपायमुखेहि परिस्सवित्वा गतकालो विय अब्भन्तरे गुणानं परिहीनकालो, उदकस्स उट्ठाय पाळिं भिन्दित्वा कचवरं आदाय महासमुद्दं पापुणितुं असमत्थकालो विय अरहत्तमग्गेन अविज्जापाळिं भिन्दित्वा किलेसरासिं विधमित्वा निब्बानं सच्छिकातुं असमत्थकालो, चम्मखण्डपिलोतिकादीनं तत्थेव पूतिभावो विय अब्भन्तरे रागादिकिलेसेहि परिपूरितकालो, तस्स आगन्त्वा दिस्वा विप्पटिसारिनो गतकालो विय वट्टसमङ्गिपुग्गलस्स वट्टे अभिरतकालो वेदितब्बो.

आळिप्पभेदो पाटिकङ्खोति पाळिप्पभेदो पाटिकङ्खितब्बो. ततो हि उदकं उट्ठाय पाळिं भिन्दित्वा कचवरं आदाय महासमुद्दं पापुणितुं सक्खिस्सतीति अत्थो.

इधापि तदेव ओपम्मं आहरितब्बं. तत्थ आयमुखानं विवटकालो विय सप्पायधम्मस्सवनस्स लद्धकालो, अपायमुखानं पिहितकालो विय छसु द्वारेसु संवरस्स पच्चुपट्ठितकालो, देवस्स सम्मा वुट्ठकालो विय सप्पायकम्मट्ठानस्स लद्धकालो, उदकस्स उट्ठाय पाळिं भिन्दित्वा कचवरं आदाय महासमुद्दं पत्तकालो विय अरहत्तमग्गेन अविज्जं भिन्दित्वा अकुसलरासिं विधमित्वा अरहत्तं सच्छिकतकालो, आयमुखेहि पविट्ठेन उदकेन सरस्स परिपुण्णकालो विय अब्भन्तरे लोकुत्तरधम्मेहि परिपुण्णकालो, समन्ततो वतिं कत्वा रुक्खे रोपेत्वा उय्यानमज्झे पासादं मापेत्वा नाटकानि पच्चुपट्ठपेत्वा सुभोजनं भुञ्जन्तस्स निसिन्नकालो विय धम्मपासादं आरुय्ह निब्बानारम्मणं फलसमापत्तिं अप्पेत्वा निसिन्नकालो वेदितब्बो. सेसमेत्थ उत्तानत्थमेव. देसना पन लोकियलोकुत्तरमिस्सिका कथिताति.

९. निब्बानसुत्तवण्णना

१७९. नवमे हानभागिया सञ्ञातिआदीसु ‘‘पठमस्स झानस्स लाभिं कामसहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति, हानभागिनी पञ्ञा’’ति (विभ. ७९९) अभिधम्मे वुत्तनयेनेव अत्थो वेदितब्बो. यथाभूतं नप्पजानन्तीति यथासभावतो मग्गञाणेन न जानन्ति.

१०. महापदेससुत्तवण्णना

१८०. दसमे भोगनगरे विहरतीति परिनिब्बानसमये चारिकं चरन्तो तं नगरं पत्वा तत्थ विहरति. आनन्दचेतियेति आनन्दयक्खस्स भवनट्ठाने पतिट्ठितविहारे. महापदेसेति महाओकासे महाअपदेसे वा, बुद्धादयो महन्ते महन्ते अपदिसित्वा वुत्तानि महाकारणानीति अत्थो. नेव अभिनन्दितब्बन्ति हट्ठतुट्ठेहि साधुकारं दत्वा पुब्बेव न सोतब्बं. एवं कते हि पच्छा ‘‘इदं न समेती’’ति वुच्चमानोपि ‘‘किं पुब्बेव अयं धम्मो, इदानि न धम्मो’’ति वत्वा लद्धिं न विस्सज्जेति. नप्पटिक्कोसितब्बन्ति ‘‘किं एस बालो वदती’’ति एवं पुब्बेव न वत्तब्बं. एवं वुत्ते हि वत्तुं युत्तम्पि न वक्खति. तेनाह – अनभिनन्दित्वा अप्पटिक्कोसित्वाति. पदब्यञ्जनानीति पदसङ्खातानि ब्यञ्जनानि. साधुकं उग्गहेत्वाति ‘‘इमस्मिं ठाने पाळि वुत्ता, इमस्मिं ठाने अत्थो वुत्तो, इमस्मिं ठाने अनुसन्धि कथिता, इमस्मिं ठाने पुब्बापरं कथित’’न्ति सुट्ठु गहेत्वा. सुत्ते ओतारेतब्बानीति सुत्ते ओतरितब्बानि. विनये सन्दस्सेतब्बानीति विनये संसन्देतब्बानि.

एत्थ च सुत्तन्ति विनयो वुत्तो. यथाह – ‘‘कत्थ पटिक्खित्तं, सावत्थियं सुत्तविभङ्गे’’ति (चूळव. ४५७) विनयोति खन्धको. यथाह – ‘‘विनयातिसारे’’ति. एवं विनयपिटकम्पि न परियादियति. उभतोविभङ्गा पन सुत्तं, खन्धकपरिवारा विनयोति एवं विनयपिटकं परियादियति. अथ वा सुत्तन्तपिटकं सुत्तं, विनयपिटकं विनयोति एवं द्वेयेव पिटकानि परियादियन्ति. सुत्तन्ताभिधम्मपिटकानि वा सुत्तं, विनयपिटकं विनयोति एवम्पि तीणि पिटकानि न ताव परियादियन्ति. असुत्तनामकञ्हि बुद्धवचनं नाम अत्थि. सेय्यथिदं – जातकं पटिसम्भिदा निद्देसो सुत्तनिपातो धम्मपदं उदानं इतिवुत्तकं विमानवत्थु पेतवत्थु थेरगाथा थेरीगाथा अपदानन्ति.

सुदिन्नत्थेरो पन ‘‘असुत्तनामकं बुद्धवचनं नत्थी’’ति तं सब्बं पटिक्खिपित्वा ‘‘तीणि पिटकानि सुत्तं, विनयो पन कारण’’न्ति आह. ततो तं कारणं दस्सेन्तो इदं सुत्तमाहरि –

‘‘ये खो त्वं, गोतमि, धम्मे जानेय्यासि, इमे धम्मा सरागाय संवत्तन्ति नो विरागाय, संयोगाय संवत्तन्ति नो विसंयोगाय, सउपादानाय संवत्तन्ति नो अनुपादानाय, महिच्छताय संवत्तन्ति नो अप्पिच्छताय, असन्तुट्ठिया संवत्तन्ति नो सन्तुट्ठिया, कोसज्जाय संवत्तन्ति नो वीरियारम्भाय, सङ्गणिकाय संवत्तन्ति नो पविवेकाय, आचयाय संवत्तन्ति नो अपचयाय. एकंसेन, गोतमि, जानेय्यासि ‘नेसो धम्मो नेसो विनयो नेतं सत्थु सासन’न्ति.

‘‘ये च खो त्वं, गोतमि, धम्मे जानेय्यासि, इमे धम्मा विरागाय संवत्तन्ति नो सरागाय, विसंयोगाय संवत्तन्ति नो संयोगाय. अनुपादानाय संवत्तन्ति नो सउपादानाय, अप्पिच्छताय संवत्तन्ति नो महिच्छताय, सन्तुट्ठिया संवत्तन्ति नो असन्तुट्ठिया, वीरियारम्भाय संवत्तन्ति नो कोसज्जाय, पविवेकाय संवत्तन्ति नो सङ्गणिकाय, अपचयाय संवत्तन्ति नो आचयाय. एकंसेन, गोतमि, जानेय्यासि ‘एसो धम्मो एसो विनयो एतं सत्थु सासन’’’न्ति (चूळव. ४०६; अ. नि. ८.५३).

तस्मा सुत्तेति तेपिटकबुद्धवचने ओतारेतब्बानि. विनयेति एतस्मिं रागादिविनयकारणे संसन्देतब्बानीति अयमेत्थ अत्थो. न चेव सुत्ते ओतरन्तीति सुत्तपटिपाटिया कत्थचि अनागन्त्वा छल्लिं उट्ठपेत्वा गुळ्हवेस्सन्तर-गुळ्हउम्मग्ग-गुळ्हविनयवेदल्लपिटकानं अञ्ञतरतो आगतानि पञ्ञायन्तीति अत्थो. एवं आगतानि हि रागादिविनये च अपञ्ञायमानानि छड्डेतब्बानि होन्ति. तेन वुत्तं – ‘‘इति हिदं, भिक्खवे, छड्डेय्याथा’’ति. एतेनुपायेन सब्बत्थ अत्थो वेदितब्बो. इदं, भिक्खवे, चतुत्थं महापदेसं धारेय्याथाति इमं, भिक्खवे, चतुत्थं धम्मस्स पतिट्ठानोकासं धारेय्याथाति.

सञ्चेतनियवग्गो ततियो.

(१९) ४. ब्राह्मणवग्गो

१. योधाजीवसुत्तवण्णना

१८१. चतुत्थस्स पठमे ठानकुसलोति येन ठानेन ठितो अविराधेत्वा विज्झितुं सक्कोति, तस्मिं ठाने कुसलो. सेसं हेट्ठा वुत्तनयेनेव वेदितब्बं.

२. पाटिभोगसुत्तवण्णना

१८२. दुतिये नत्थि कोचि पाटिभोगोति अहं ते पाटिभोगोति एवं पाटिभोगो भवितुं समत्थो नाम नत्थि. जराधम्मन्ति जरासभावं. एस नयो सब्बत्थ.

३. सुतसुत्तवण्णना

१८३. ततिये नत्थि ततो दोसोति तस्मिं दोसो नाम नत्थीति अत्थो.

४. अभयसुत्तवण्णना

१८४. चतुत्थे किच्छाजीवितकारणट्ठेन रोगोव रोगातङ्को नाम. फुट्ठस्साति तेन रोगातङ्केन समन्नागतस्स. उरत्ताळिं कन्दतीति उरं ताळेत्वा रोदति. अकतकल्याणोतिआदीसु कल्याणं वुच्चति पुञ्ञकम्मं, तं अकतं एतेनाति अकतकल्याणो. सेसपदेसुपि एसेव नयो. पुञ्ञकम्ममेव हि कोसल्लसम्भूतत्ता कुसलं, भीतस्स परित्तायकत्ता भीरुत्ताणन्ति वुच्चति. कतपापोतिआदीसु पापं वुच्चति लामकं अकुसलकम्मं. लुद्दन्ति कक्खळकम्मं. किब्बिसन्ति समलं अपरिसुद्धकम्मं. कङ्खी होतीति बुद्धधम्मसङ्घगुणेसु चेव सिक्खाय च पुब्बन्ते च अपरन्ते च पुब्बन्तापरन्ते च पटिच्चसमुप्पादे चाति अट्ठसु ठानेसु कङ्खाय समन्नागतो होति. विचिकिच्छीति विचिकिच्छाय समन्नागतो सासनसद्धम्मे न निट्ठं गतो, उग्गहपरिपुच्छावसेन निट्ठं गन्तुं न सक्कोति. इमिना नयेन सब्बत्थ अत्थो वेदितब्बो.

५. ब्राह्मणसच्चसुत्तवण्णना

१८५. पञ्चमे ब्राह्मणसच्चानीति ब्राह्मणानं सच्चानि तथानि. सो तेन न समणोति मञ्ञतीति सो खीणासवो तेन सच्चेन ‘‘अहं समणो’’ति तण्हामानदिट्ठीहि न मञ्ञति. सेसपदेसुपि एसेव नयो. यदेव तत्थ सच्चं, तदभिञ्ञायाति यं तत्थ ‘‘सब्बे पाणा अवज्झा’’ति पटिपत्तिया सच्चं तथं अविपरीतं. इमिना वचीसच्चं अब्भन्तरं कत्वा परमत्थसच्चं निब्बानं दस्सेति. तदभिञ्ञायाति तं उभयम्पि अभिविसिट्ठाय पञ्ञाय जानित्वा. अनुद्दयाय अनुकम्पाय पटिपन्नो होतीति अनुद्दयत्थाय च अनुकम्पत्थाय च या पटिपदा, तं पटिपन्नो होति, पूरेत्वा ठितोति अत्थो. सेसपटिपदासुपि एसेव नयो.

सब्बे कामाति सब्बे वत्थुकामकिलेसकामा. इति वदं ब्राह्मणो सच्चमाहाति एवम्पि वदन्तो खीणासवब्राह्मणो सच्चमेव आह. सब्बे भवाति कामभवादयो तयोपि. नाहं क्वचनीति एत्थ पन चतुक्कोटिकसुञ्ञता कथिता. अयञ्हि ‘‘नाहं क्वचनी’’ति क्वचि अत्तानं न पस्सति, कस्सचि किञ्चनतस्मिन्ति अत्तनो अत्तानं कस्सचि परस्स किञ्चनभावे उपनेतब्बं न पस्सति, भातिट्ठाने भातरं, सहायट्ठाने सहायं, परिक्खारट्ठाने वा परिक्खारं मञ्ञित्वा उपनेतब्बं न पस्सतीति अत्थो. न च मम क्वचनीति एत्थ ममसद्दं ताव ठपेत्वा ‘‘न च क्वचनि परस्स च अत्तानं क्वचि न पस्सती’’ति अयमत्थो. इदानि ‘‘ममसद्दं आहरित्वा मम किस्मिञ्चि किञ्चनं नत्थी’’ति सो परस्स अत्ता मम किस्मिञ्चि किञ्चनभावे अत्थीति न पस्सति, अत्तनो भातिट्ठाने भातरं, सहायट्ठाने सहायं, परिक्खारट्ठाने वा परिक्खारन्ति किस्मिञ्चि ठाने परस्स अत्तानं इमिना किञ्चनभावेन उपनेतब्बं न पस्सतीति अत्थो. एवमयं यस्मा नेव कत्थचि अत्तानं पस्सति, न तं परस्स किञ्चनभावे उपनेतब्बं पस्सति, न परस्स अत्तानं पस्सति, न परस्स अत्तानं अत्तनो किञ्चनभावे उपनेतब्बं पस्सतीति. इति वदं ब्राह्मणोति एवं चतुक्कोटिकं सुञ्ञतं वदन्तोपि खीणासवब्राह्मणो तस्सा पटिपदाय सम्मा पटिविद्धत्ता सच्चमेव आह, न मुसाति सब्बेसुपि वारेसु मञ्ञनानं पहीनत्तायेव न मञ्ञतीति च अत्थो वेदितब्बो. आकिञ्चञ्ञंयेव पटिपदन्ति किञ्चनभावविरहितं निप्पलिबोधं निग्गहणमेव पटिपदं पटिपन्नो होति पूरेत्वा ठितो.

इमानि खो परिब्बाजका चत्तारि ब्राह्मणसच्चानि मया सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा पवेदितानीति यानि तुम्हे भोवादिब्राह्मणानं सच्चानि वदेथ, तेहि अञ्ञानि मया इमानि बाहितपापब्राह्मणस्स चत्तारि सच्चानि चतूहि मग्गेहि सोळसविधेन किच्चेन जानित्वा पच्चक्खं कत्वा पवेदितानि देसितानि जोतितानीति अत्थो. इति इमस्मिं सुत्ते चतूसुपि ठानेसु खीणासवस्स वचीसच्चमेव कथितन्ति.

६. उम्मग्गसुत्तवण्णना

१८६. छट्ठे परिकस्सतीति आकड्ढियति. उम्मग्गोति उम्मुज्जनं, पञ्ञागमनन्ति अत्थो. पञ्ञा एव वा उम्मुज्जनट्ठेन उम्मग्गोति वुच्चति. साव पटिभानट्ठेन पटिभानं. चित्तस्स उप्पन्नस्स वसं गच्छतीति ये चित्तस्स वसं गच्छन्ति, तेसंयेवेत्थ गहणं वेदितब्बं. अत्थमञ्ञाय धम्ममञ्ञायाति अत्थञ्च पाळिञ्च जानित्वा. धम्मानुधम्मप्पटिपन्नो होतीति लोकुत्तरधम्मस्स अनुच्छविकधम्मं सह सीलेन पुब्बभागप्पटिपदं पटिपन्नो होति. निब्बेधिकपञ्ञोति निब्बिज्झनकपञ्ञो. इदं दुक्खन्ति ठपेत्वा तण्हं सेसं तेभूमकक्खन्धपञ्चकं दुक्खन्ति सुतं होति. पञ्ञायाति मग्गपञ्ञाय. अयं दुक्खसमुदयोति वट्टमूलकतण्हा तस्स दुक्खस्स समुदयोति सुतं होति. इमिना उपायेन सेसद्वयेपि अत्थो वेदितब्बो. चतुत्थपञ्हविस्सज्जनेन अरहत्तफलं कथितन्ति वेदितब्बं.

७. वस्सकारसुत्तवण्णना

१८७. सत्तमे तोदेय्यस्साति तुदिगामवासिकस्स. परिसतीति सन्निपतिताय परिसाय. परूपारम्भं वत्तेन्तीति परगरहं पवत्तेन्ति कथेन्ति. बालो अयं राजातिआदि यं ते उपारम्भं वत्तेन्ति, तस्स दस्सनत्थं वुत्तं. समणे रामपुत्तेति उदके रामपुत्ते. अभिप्पसन्नोति अतिक्कम्म पसन्नो. परमनिपच्चकारन्ति उत्तमनिपातकिरियं नीचवुत्तिं. परिहारकाति परिचारका. यमकोतिआदीनि तेसं नामानि. तेसु हि एको यमको नाम, एको मोग्गल्लो नाम, एको उग्गो नाम, एको नाविन्दकी नाम, एको गन्धब्बो नाम, एको अग्गिवेस्सो नाम. त्यास्सुदन्ति एत्थ अस्सुदन्ति निपातमत्तं, ते अत्तनो परिसति निसिन्नेति अत्थो. इमिना नयेन नेतीति इमिना कारणेन अनुनेति जानापेति. करणीयाधिकरणीयेसूति पण्डितेहि कत्तब्बकिच्चेसु च अतिरेककत्तब्बकिच्चेसु च. वचनीयाधिवचनीयेसूति वत्तब्बेसु च अतिरेकवत्तब्बेसु च. अलमत्थदसतरेहीति एत्थ अत्थे पस्सितुं समत्था अलमत्थदसा, ते अतिसित्वा ठिता अलमत्थदसतरा, तेहि अलमत्थदसतरेहि. अलमत्थदसतरोति अलमत्थदसताय उत्तरितरो, छेकेहि छेकतरो पण्डितेहि पण्डिततरोति पुच्छन्तो एवमाह. अथस्स ते पटिपुच्छन्ता एवं भोतिआदिमाहंसु. इति ब्राह्मणो अत्तनो सप्पुरिसताय तं एळेय्यराजानम्पि तस्स परिवारिकेपि उदकम्पि रामपुत्तं पसंसि. अन्धो विय हि असप्पुरिसो, चक्खुमा विय सप्पुरिसो. यथा अन्धो नेव अनन्धं न अन्धं पस्सति, एवं असप्पुरिसो नेव सप्पुरिसं न असप्पुरिसं जानाति. यथा चक्खुमा अन्धम्पि अनन्धम्पि पस्सति, एवं सप्पुरिसो सप्पुरिसम्पि असप्पुरिसम्पि जानाति. तोदेय्योपि सप्पुरिसताय असप्पुरिसे अञ्ञासीति इममत्थवसं पटिच्च तुट्ठमानसो ब्राह्मणो अच्छरियं भो, गोतमातिआदीनि वत्वा तथागतस्स भासितं अनुमोदित्वा पक्कामि.

८. उपकसुत्तवण्णना

१८८. अट्ठमे उपकोति तस्स नामं. मण्डिकापुत्तोति मण्डिकाय पुत्तो. उपसङ्कमीति सो किर देवदत्तस्स उपट्ठाको, ‘‘किं नु खो सत्था मयि अत्तनो सन्तिकं उपगते वण्णं कथेस्सति, उदाहु अवण्ण’’न्ति परिग्गण्हनत्थं उपसङ्कमि. ‘‘नेरयिको देवदत्तो कप्पट्ठो अतेकिच्छो’’ति (चूळव. ३४८) वचनं सुत्वा सत्थारं घट्टेतुकामो उपसङ्कमीतिपि वदन्ति. परूपारम्भं वत्तेतीति परगरहं कथेति. सब्बो सो न उपपादेतीति सब्बोपि सो कुसलधम्मं न उप्पादेति, अत्तनो वा वचनं उपपादेतुं अनुच्छविकं कातुं न सक्कोति. अनुपपादेन्तो गारय्हो होतीति कुसलं धम्मं उप्पादेतुं असक्कोन्तो अत्तनो च वचनं उपपन्नं अनुच्छविकं कातुं असक्कोन्तो गारय्हो होति. उपवज्जोति उपवदितब्बो च होति, वज्जेन वा उपेतो होति, सदोसो होतीति अत्थो.

अथ भगवा तस्स वादं गहेत्वा तस्सेव गीवाय पटिमुञ्चन्तो परूपारम्भन्तिआदिमाह. उम्मुज्जमानकंयेवाति उदकतो सीसं उक्खिपन्तंयेव. तत्थ अपरिमाणा पदातिआदीसु तस्मिं अकुसलन्ति पञ्ञापने पदानिपि अक्खरानिपि धम्मदेसनापि अपरिमाणायेव. इतिपिदं अकुसलन्ति इदम्पि अकुसलं इदम्पि अकुसलं इमिनापि कारणेन इमिनापि कारणेन अकुसलन्ति एवं अकुसलपञ्ञत्तियं आगतानिपि अपरिमाणानि. अथापि अञ्ञेनाकारेन तथागतो तं धम्मं देसेय्य, एवम्पिस्स देसना अपरिमाणा भवेय्य. यथाह – ‘‘अपरियादिन्नावस्स तथागतस्स धम्मदेसना, अपरियादिन्नं धम्मपदब्यञ्जन’’न्ति (म. नि. १.१६१). इमिना उपायेन सब्बवारेसु अत्थो वेदितब्बो. याव धंसी वतायन्ति याव गुणधंसी वत अयं. लोणकारदारकोति लोणकारगामदारको. यत्र हि नामाति यो हि नाम. आसादेतब्बं मञ्ञिस्सतीति घट्टेतब्बं मञ्ञिस्सति. अपेहीति अपगच्छ, मा मे पुरतो अट्ठासि. एवञ्च पन वत्वा गीवाय गण्हापेत्वा निक्कड्ढापेसियेवाति.

९. सच्छिकरणीयसुत्तवण्णना

१८९. नवमे कायेनाति नामकायेन. सच्छिकरणीयाति पच्चक्खं कातब्बा. सतियाति पुब्बेनिवासानुस्सतिया. चक्खुनाति दिब्बचक्खुना. पञ्ञायाति झानपञ्ञाय विपस्सनापञ्ञा सच्छिकातब्बा, विपस्सनापञ्ञाय मग्गपञ्ञा, मग्गपञ्ञाय फलपञ्ञा, फलपञ्ञाय पच्चवेक्खणपञ्ञा सच्छिकातब्बा, पत्तब्बाति अत्थो. आसवानं खयसङ्खातं पन अरहत्तं पच्चवेक्खणवसेन पच्चवेक्खणपञ्ञाय सच्छिकरणीयं नामाति.

१०. उपोसथसुत्तवण्णना

१९०. दसमे तुण्हीभूतं तुण्हीभूतन्ति यतो यतो अनुविलोकेति, ततो ततो तुण्हीभूतमेव. भिक्खू आमन्तेसीति पटिपत्तिसम्पन्ने भिक्खू पसन्नेहि चक्खूहि अनुविलोकेत्वा उप्पन्नधम्मपामोज्जो थोमेतुकामताय आमन्तेसि. अपलापाति पलापरहिता. इतरं तस्सेव वेवचनं. सुद्धाति निम्मला. सारे पतिट्ठिताति सीलादिसारे पतिट्ठिता. अलन्ति युत्तं. योजनगणनानीति एकं योजनं योजनमेव, दसपि योजनानि योजनानेव. ततो उद्धं ‘‘योजनगणनानी’’ति वुच्चति. इध पन योजनसतम्पि योजनसहस्सम्पि अधिप्पेतं. पुटोसेनापीति पुटोसं वुच्चति पाथेय्यं, पाथेय्यं गहेत्वापि उपसङ्कमितुं युत्तमेवाति अत्थो. पुटंसेनातिपि पाठो. तस्सत्थो – पुटो अंसे अस्साति पुटंसो, तेन पुटंसेन, अंसेन पाथेय्यपुटं वहन्तेनापीति वुत्तं होति.

इदानि एवरूपेहि एवरूपेहि च गुणेहि समन्नागता एत्थ भिक्खू अत्थीति दस्सेतुं सन्ति भिक्खवेतिआदिमाह. तत्थ देवप्पत्ताति उपपत्तिदेवनिब्बत्तकं दिब्बविहारं दिब्बविहारेन च अरहत्तं पत्ता. ब्रह्मप्पत्ताति निद्दोसट्ठेन ब्रह्मभावसाधकं ब्रह्मविहारं ब्रह्मविहारेन च अरहत्तं पत्ता. आनेञ्जप्पत्ताति अनिञ्जनभावसाधकं आनेञ्जं आनेञ्जेन च अरहत्तं पत्ता. अरियप्पत्ताति पुथुज्जनभावं अतिक्कम्म अरियभावं पत्ता. एवं खो, भिक्खवे, भिक्खु देवप्पत्तो होतीतिआदीसु एवं रूपावचरचतुत्थज्झाने ठत्वा चित्तं विवट्टेत्वा अरहत्तं पत्तो देवप्पत्तो नाम होति, चतूसु ब्रह्मविहारेसु ठत्वा चित्तं विवट्टेत्वा अरहत्तं पत्तो ब्रह्मप्पत्तो नाम, चतूसु अरूपज्झानेसु ठत्वा चित्तं विवट्टेत्वा अरहत्तं पत्तो आनेञ्जप्पत्तो नाम. इदं दुक्खन्तिआदीहि चतूहि सच्चेहि चत्तारो मग्गा तीणि च फलानि कथितानि. तस्मा इमं अरियधम्मं पत्तो भिक्खु अरियप्पत्तो नाम होतीति.

ब्राह्मणवग्गो चतुत्थो.

(२०) ५. महावग्गो

१. सोतानुगतसुत्तवण्णना

१९१. पञ्चमस्स पठमे सोतानुगतानन्ति पसादसोतं ओदहित्वा ञाणसोतेन ववत्थपितानं. चत्तारो आनिसंसा पाटिकङ्खाति चत्तारो गुणानिसंसा पाटिकङ्खितब्बा. इदं पन भगवता अत्थुप्पत्तिवसेन आरद्धं. कतरअत्थुप्पत्तिवसेनाति? भिक्खूनं धम्मस्सवनाय अनुपसङ्कमनअत्थुप्पत्तिवसेन. पञ्चसता किर ब्राह्मणपब्बजिता ‘‘सम्मासम्बुद्धो लिङ्गवचनविभत्तिपदब्यञ्जनादीहि कथेन्तो अम्हेहि ञातमेव कथेस्सति, अञ्ञातं किं कथेस्सती’’ति धम्मस्सवनत्थं न गच्छन्ति. सत्था तं पवत्तिं सुत्वा ते पक्कोसापेत्वा ‘‘कस्मा एवं करोथ, सक्कच्चं धम्मं सुणाथ, सक्कच्चं धम्मं सुणन्तानञ्च सज्झायन्तानञ्च इमे एत्तका आनिसंसा’’ति दस्सेन्तो इमं देसनं आरभि.

तत्थ धम्मं परियापुणातीति सुत्तं गेय्यन्तिआदिकं नवङ्गं सत्थुसासनभूतं तन्तिधम्मं वळञ्जेति. सोतानुगता होन्तीति सोतं अनुप्पत्ता अनुपविट्ठा होन्ति. मनसानुपेक्खिताति चित्तेन ओलोकिता. दिट्ठिया सुप्पटिविद्धाति अत्थतो च कारणतो च पञ्ञाय सुट्ठु पटिविद्धा पच्चक्खं कता. मुट्ठस्सति कालं कुरुमानोति नयिदं बुद्धवचनं अनुस्सरणसतिया अभावेन वुत्तं, पुथुज्जनकालकिरियं पन सन्धाय वुत्तं. पुथुज्जनो हि मुट्ठस्सति कालं करोति नाम. उपपज्जतीति सुद्धसीले पतिट्ठितो देवलोके निब्बत्तति. धम्मपदा प्लवन्तीति अन्तराभवे निब्बत्तमुट्ठस्सतिनो, येपि पुब्बे सज्झायमूलिका वाचापरिचितबुद्धवचनधम्मा, ते सब्बे पसन्ने आदासे छाया विय प्लवन्ति, पाकटा हुत्वा पञ्ञायन्ति. दन्धो, भिक्खवे, सतुप्पादोति बुद्धवचनानुस्सरणसतिया उप्पादो दन्धो गरु. अथ सो सत्तो खिप्पंयेव विसेसगामी होति, निब्बानगामी होतीति अत्थो.

इद्धिमा चेतोवसिप्पत्तोति इद्धिसम्पन्नो चित्तस्स वसिभावपत्तो खीणासवो. अयं वा सो धम्मविनयोति एत्थ विभावनत्थो वा-सद्दो. यत्थाति यस्मिं धम्मविनये. ब्रह्मचरियं अचरिन्ति ब्रह्मचरियवासं वसिं. इदम्पि बुद्धवचनं मया पुब्बे वळञ्जितन्ति बुद्धवचनानुस्सरणवसेनेतं वुत्तं. देवपुत्तोति पञ्चालचण्डो विय हत्थकमहाब्रह्मा विय सनङ्कुमारब्रह्मा विय च एको धम्मकथिकदेवपुत्तो. ओपपातिको ओपपातिकं सारेतीति पठमं उप्पन्नो देवपुत्तो पच्छा उप्पन्नं सारेति. सहपंसुकीळिकाति एतेन नेसं दीघरत्तं कतपरिचयभावं दस्सेति. समागच्छेय्युन्ति सालाय वा रुक्खमूले वा सम्मुखीभावं गच्छेय्युं. एवं वदेय्याति सालाय वा रुक्खमूले वा पठमतरं निसिन्नो पच्छा आगतं एवं वदेय्य. सेसमेत्थ पाळिनयेनेव वेदितब्बं.

२. ठानसुत्तवण्णना

१९२. दुतिये ठानानीति कारणानि. ठानेहीति कारणेहि. सोचेय्यन्ति सुचिभावो. संवसमानोति एकतो वसमानो. न सन्ततकारीति न सततकारी. न सन्ततवुत्ति सीलेसूति सततं सब्बकालं सीलजीवितं न जीवतीति अत्थो. संवोहारमानोति कथेन्तो. एकेन एको वोहरतीति एकेन सद्धिं एको हुत्वा कथेति. वोक्कमतीति ओक्कमति. पुरिमवोहारा पच्छिमवोहारन्ति पुरिमकथाय पच्छिमकथं, पुरिमकथाय च पच्छिमकथा, पच्छिमकथाय च पुरिमकथा न समेतीति अत्थो.

ञातिब्यसनेनातिआदीसु ञातीनं ब्यसनं ञातिब्यसनं, ञातिविनासोति अत्थो. दुतियपदेपि एसेव नयो. रोगब्यसने पन रोगोयेव आरोग्यविनासनतो ब्यसनं रोगब्यसनं. अनुपरिवत्तन्तीति अनुबन्धन्ति. लाभो चातिआदीसु एकं अत्तभावं लाभो अनुपरिवत्तति, एकं अलाभोति एवं नयो नेतब्बो. साकच्छायमानोति पञ्हपुच्छनविस्सज्जनवसेन साकच्छं करोन्तो. यथाति येनाकारेन. उम्मग्गोति पञ्हुम्मग्गो. अभिनीहारोति पञ्हाभिसङ्खरणवसेन चित्तस्स अभिनीहारो. समुदाहारोति पञ्हपुच्छनं. सन्तन्ति पच्चनीकसन्तताय सन्तं कत्वा न कथेतीति अत्थो. पणीतन्ति अतप्पकं. अतक्कावचरन्ति यथा तक्केन नयग्गाहेन गहेतुं सक्का होति, एवं न कथेतीति अत्थो. निपुणन्ति सण्हं. पण्डितवेदनीयन्ति पण्डितेहि जानितब्बकं. सेसं सब्बत्थ वुत्तानुसारेनेव वेदितब्बं.

३. भद्दियसुत्तवण्णना

१९३. ततिये उपसङ्कमीति भुत्तपातरासो हुत्वा मालागन्धविलेपनं गहेत्वा भगवन्तं वन्दिस्सामीति उपसङ्कमि. मा अनुस्सवेनातिआदीसु अनुस्सववचनेन मम कथं मा गण्हथाति इमिना नयेन अत्थो वेदितब्बो. सारम्भोति करणुत्तरियलक्खणो सारम्भो. अलोभादयो लोभादिपटिपक्खवसेन वेदितब्बा. कुसलधम्मूपसम्पदायाति कुसलधम्मानं सम्पादनत्थाय, पटिलाभत्थायाति वुत्तं होति. इमे चेपि, भद्दिय, महासालाति पुरतो ठिते सालरुक्खे दस्सेन्तो एवमाह. सेसमेत्थ हेट्ठा वुत्तनयत्ता उत्तानत्थत्ता च सुविञ्ञेय्यमेव. सत्थरि पन देसनं विनिवट्टेन्ते भद्दियो सोतापन्नो जातोति.

४. सामुगियासुत्तवण्णना

१९४. चतुत्थे सामुगियाति सामुगनिगमवासिनो. ब्यग्घपज्जाति ते आलपन्तो एवमाह. कोलनगरस्स हि कोलरुक्खे हारेत्वा कतत्ता कोलनगरन्ति च ब्यग्घपथे मापितत्ता ब्यग्घपज्जन्ति च द्वे नामानि. एतेसञ्च पुब्बपुरिसा तत्थ वसिंसूति ब्यग्घपज्जवासिताय ब्यग्घपज्जवासिनो ब्यग्घपज्जाति वुच्चन्ति. ते आलपन्तो एवमाह. पारिसुद्धिपधानियङ्गानीति पारिसुद्धिअत्थाय पधानियङ्गानि पदहितब्बवीरियस्स अङ्गानि, कोट्ठासाति अत्थो. सीलपारिसुद्धिपधानियङ्गन्ति सीलपरिसोधनवीरियस्सेतं नामं. तञ्हि सीलपारिसुद्धिपरिपूरणत्थाय पधानियङ्गन्ति सीलपारिसुद्धिपधानियङ्गं. सेसेसुपि एसेव नयो. तत्थ तत्थ पञ्ञाय अनुग्गहेस्सामीति तस्मिं तस्मिं ठाने विपस्सनापञ्ञाय अनुग्गहेस्सामि. यो तत्थ छन्दोतिआदीसु यो तस्मिं अनुग्गण्हने कत्तुकामताछन्दोति इमिना नयेन अत्थो वेदितब्बो. सतिसम्पजञ्ञं पनेत्थ सतिं उपट्ठपेत्वा ञाणेन परिच्छिन्दित्वा वीरियपग्गहनत्थं वुत्तं. रजनीयेसु धम्मेसु चित्तं विराजेतीति रागपच्चयेसु इट्ठारम्मणेसु यथा चित्तं विरज्जति, एवं करोति. विमोचनीयेसु धम्मेसु चित्तं विमोचेतीति येहि आरम्मणेहि चित्तं विमोचेतब्बं, तेसु यथा विमुच्चति, एवं करोति. विराजेत्वाति एत्थ मग्गक्खणे विराजेति नाम, फलक्खणे विरत्तं नाम होति. दुतियपदेपि एसेव नयो. सम्माविमुत्तिं फुसतीति हेतुना नयेन अरहत्तफलविमुत्तिं ञाणफस्सेन फुसतीति.

५. वप्पसुत्तवण्णना

१९५. पञ्चमे वप्पोति दसबलस्स चूळपिता सक्यराजा. निगण्ठसावकोति वेसालियं सीहसेनापति विय नाळन्दायं उपालिगहपति विय च निगण्ठस्स नाटपुत्तस्स उपट्ठाको. कायेन संवुतोति कायद्वारस्स संवुतत्ता पिहितत्ता कायेन संवुतो नाम. सेसद्वयेपि एसेव नयो. अविज्जाविरागाति अविज्जाय खयविरागेन. विज्जुप्पादाति मग्गविज्जाय उप्पादेन. तं ठानन्ति तं कारणं. अविपक्कविपाकन्ति अलद्धविपाकवारं. ततोनिदानन्ति तंहेतु तप्पच्चया. दुक्खवेदनिया आसवा अस्सवेय्युन्ति दुक्खवेदनाय पच्चयभूता किलेसा अस्सवेय्युं, तस्स पुरिसस्स उप्पज्जेय्युन्ति अत्थो. अभिसम्परायन्ति दुतिये अत्तभावे. कायसमारम्भपच्चयाति कायकम्मपच्चयेन. आसवाति किलेसा. विघातपरिळाहाति एत्थ विघातोति दुक्खं. परिळाहोति कायिकचेतसिको परिळाहो. फुस्स फुस्स ब्यन्तीकरोतीति ञाणवज्झं कम्मं ञाणफस्सेन फुसित्वा फुसित्वा खयं गमेति, विपाकवज्झं कम्मं विपाकफस्सेन फुसित्वा फुसित्वा खयं गमेति. निज्जराति किलेसजीरणकपटिपदा. सेसवारेसुपि एसेव नयो. इध ठत्वा अयं भिक्खु खीणासवो कातब्बो, चत्तारि महाभूतानि नीहरित्वा चतुसच्चववत्थानं दस्सेत्वा याव अरहत्तफलं कम्मट्ठानं कथेतब्बं.

इदानि पन तस्स खीणासवस्स सततविहारे दस्सेतुं एवं सम्मा विमुत्तचित्तस्सातिआदिमाह. तत्थ सम्मा विमुत्तचित्तस्साति हेतुना कारणेन सम्मा विमुत्तस्स. सततविहाराति निच्चविहारा निबद्धविहारा. नेव सुमनो होतीति इट्ठारम्मणे रागवसेन न सोमनस्सजातो होति. न दुम्मनोति अनिट्ठारम्मणे पटिघवसेन न दोमनस्सजातो होति. उपेक्खको विहरति सतो सम्पजानोति सतिसम्पजञ्ञपरिग्गहिताय मज्झत्ताकारलक्खणाय उपेक्खाय तेसु आरम्मणेसु उपेक्खको मज्झत्तो हुत्वा विहरति.

कायपरियन्तिकन्ति कायन्तिकं कायपरिच्छिन्नं, याव पञ्चद्वारकायो पवत्तति, ताव पवत्तं पञ्चद्वारिकवेदनन्ति अत्थो. जीवितपरियन्तिकन्ति जीवितन्तिकं जीवितपरिच्छिन्नं, याव जीवितं पवत्तति, ताव पवत्तं मनोद्वारिकवेदनन्ति अत्थो. तत्थ पञ्चद्वारिकवेदना पच्छा उप्पज्जित्वा पठमं निरुज्झति, मनोद्वारिकवेदना पठमं उप्पज्जित्वा पच्छा निरुज्झति. सा हि पटिसन्धिक्खणे वत्थुरूपस्मिंयेव पतिट्ठाति. पञ्चद्वारिका पवत्ते पञ्चद्वारवसेन पवत्तमाना पठमवये वीसतिवस्सकाले रज्जनदुस्सनमुय्हनवसेन अधिमत्ता बलवती होति, पण्णासवस्सकाले ठिता होति, सट्ठिवस्सकालतो पट्ठाय परिहायमाना, असीतिनवुतिवस्सकाले मन्दा होति. तदा हि सत्ता ‘‘चिररत्तं एकतो निसीदिम्हा निपज्जिम्हा’’ति वदन्तेपि न जानामाति वदन्ति. अधिमत्तानिपि रूपादिआरम्मणानि न पस्साम, सुगन्धदुग्गन्धं वा सादुअसादुं वा थद्धमुदुकं वाति न जानामातिपि वदन्ति. इति नेसं पञ्चद्वारिकवेदना भग्गा होति, मनोद्वारिका पवत्तति. सापि अनुपुब्बेन परिहायमाना मरणसमये हदयकोटिंयेव निस्साय पवत्तति. याव पनेसा पवत्तति, ताव सत्तो जीवतीति वुच्चति. यदा नप्पवत्तति, तदा ‘‘मतो निरुद्धो’’ति वुच्चति.

स्वायमत्थो वापिया दीपेतब्बो – यथा हि पुरिसो पञ्चउदकमग्गसम्पन्नं वापिं करेय्य. पठमं देवे वुट्ठे पञ्चहि उदकमग्गेहि उदकं पविसित्वा अन्तोवापियं आवाटे पूरेय्य. पुनप्पुनं देवे वस्सन्ते उदकमग्गे पूरेत्वा गावुतड्ढयोजनमत्तं ओत्थरित्वा उदकं तिट्ठेय्य ततो ततो विस्सन्दमानं. अथ निद्धमनतुम्बे विवरित्वा खेत्तेसु कम्मे कयिरमाने उदकं निक्खमन्तं, सस्सपाककाले उदकं निक्खन्तं उदकं परिहीनं, ‘‘मच्छे गण्हामा’’ति वत्तब्बतं आपज्जेय्य. ततो कतिपाहेन आवाटेसुयेव उदकं सण्ठहेय. याव पन तं आवाटेसु होति, ताव महावापियं उदकं अत्थीति सङ्खं गच्छति. यदा पन तत्थ छिज्जति, तदा ‘‘वापियं उदकं नत्थी’’ति वुच्चति. एवं सम्पदमिदं वेदितब्बं.

पठमं देवे वस्सन्ते पञ्चहि मग्गेहि उदके पविसन्ते आवाटानं पूरणकालो विय हि पठममेव पटिसन्धिक्खणे मनोद्वारिकवेदनाय वत्थुरूपे पतिट्ठितकालो, पुनप्पुनं देवे वस्सन्ते पञ्चमग्गानं पूरणकालो विय पवत्ते पञ्चद्वारिकवेदनाय पवत्ति, गावुतड्ढयोजनमत्तं अज्झोत्थरणं विय पठमवये वीसतिवस्सकाले रज्जनादिवसेन तस्स अधिमत्तबलवभावो, याव वापितो उदकं न निग्गच्छति, ताव पूराय वापिया ठितकालो विय पञ्ञासवस्सकाले तस्स ठितकालो, निद्धमनतुम्बेसु विवटेसु कम्मे कयिरमाने उदकस्स निक्खमनकालो विय सट्ठिवस्सकालतो पट्ठाय तस्स परिहानि, उदके भट्ठे उदकमग्गेसु परित्तउदकस्स ठितकालो विय असीतिनवुतिकाले पञ्चद्वारिकवेदनाय मन्दकालो, आवाटेसुयेव उदकस्स पतिट्ठितकालो विय हदयवत्थुकोटिं निस्साय मनोद्वारे वेदनाय पवत्तिकालो, आवाटेसु परित्तेपि उदके सति ‘‘वापियं उदकं अत्थी’’ति वत्तब्बकालो विय याव सा पवत्तति, ताव ‘‘सत्तो जीवती’’ति वुच्चति. यथा पन आवाटेसु उदके छिन्ने ‘‘नत्थि वापियं उदक’’न्ति वुच्चति, एवं मनोद्वारिकवेदनाय अप्पवत्तमानाय सत्तो मतोति वुच्चति. इमं वेदनं सन्धाय वुत्तं – ‘‘जीवितपरियन्तिकं वेदनं वेदियमानो’’ति.

कायस्स भेदाति कायस्स भेदेन. उद्धं जीवितपरियादानाति जीवितक्खयतो उद्धं. इधेवाति पटिसन्धिवसेन परतो अगन्त्वा इधेव. सीती भविस्सन्तीति पवत्तिविप्फन्दनदरथरहितानि सीतानि अप्पवत्तनधम्मानि भविस्सन्ति.

थूणं पटिच्चाति रुक्खं पटिच्च. कुद्दालपिटकं आदायाति कुद्दालञ्च खणित्तिञ्च पच्छिञ्च गहेत्वाति अत्थो. देसना पन कुद्दालवसेनेव कता. मूले छिन्देय्याति मूलम्हि कुद्दालेन छिन्देय्य. पलिखणेय्याति खणित्तिया समन्ता खणेय्य.

एवमेव खोति एत्थ इदं ओपम्मसंसन्दनं – रुक्खो विय हि अत्तभावो दट्ठब्बो, रुक्खं पटिच्च छाया विय कुसलाकुसलं कम्मं, छायं अप्पवत्तं कातुकामो पुरिसो विय योगावचरो, कुद्दालो विय पञ्ञा, पिटकं विय समाधि, खणित्ति विय विपस्सना, खणित्तिया मूलानं पलिखणनकालो विय अरहत्तमग्गेन अविज्जाय छेदनकालो, खण्डाखण्डं करणकालो विय खन्धवसेन दिट्ठकालो, फालनकालो विय आयतनवसेन दिट्ठकालो, सकलीकरणकालो विय धातुवसेन दिट्ठकालो, वातातपेन विसोसनकालो विय कायिकचेतसिकस्स वीरियस्स करणकालो, अग्गिना डहनकालो विय ञाणेन किलेसानं डहनकालो, मसिकरणकालो विय वत्तमानक-पञ्चक्खन्धकालो, महावाते ओफुननकालो विय नदीसोते पवाहनकालो विय च छिन्नमूलकानं पञ्चन्नं खन्धानं अप्पटिसन्धिकनिरोधो, ओफुननप्पवाहनेहि अपञ्ञत्तिकभावूपगमो विय पुनब्भवे विपाकक्खन्धानं अनुप्पादेन अपण्णत्तिकभावो वेदितब्बो.

भगवन्तं एतदवोचाति सत्थरि देसनं विनिवट्टेन्ते सोतापत्तिफलं पत्वा एतं ‘‘सेय्यथापि, भन्ते’’तिआदिवचनं अवोच. तत्थ उदयत्थिकोति वड्ढिअत्थिको. अस्सपणियं पोसेय्याति पञ्च अस्सपोतसतानि किणित्वा पच्छा विक्किणिस्सामीति पोसेय्य. सहस्सग्घनकस्स अस्सस्स पञ्चसतमत्तं उपकरणं गन्धमालादिवसेन पोसावनिकंयेव अगमासि. अथस्स ते अस्सा एकदिवसेनेव रोगं फुसित्वा सब्बे जीवितक्खयं पापुणेय्युन्ति इमिना अधिप्पायेन एवमाह. उदयञ्चेव नाधिगच्छेय्याति वड्ढिञ्च गेहतो नीहरित्वा दिन्नमूलञ्च किञ्चि न लभेय्य. पयिरुपासिन्ति चतूहि पच्चयेहि उपट्ठहिं. स्वाहं उदयञ्चेव नाधिगच्छिन्ति सो अहं नेव उदयं न गेहतो दिन्नधनं अधिगच्छिं, पणियअस्सजग्गनको नाम जातोस्मीति दस्सेति. सेसमेत्थ उत्तानमेवाति.

६. साळ्हसुत्तवण्णना

१९६. छट्ठे द्वयेनाति द्वीहि कोट्ठासेहि. ओघस्स नित्थरणन्ति चतुरोघनित्थरणं. तपोजिगुच्छाहेतूति दुक्करकारिकसङ्खातेन तपेन पापजिगुच्छनहेतु. अञ्ञतरं सामञ्ञङ्गन्ति एकं समणधम्मकोट्ठासं. अपरिसुद्धकायसमाचारातिआदीसु पुरिमेहि तीहि पदेहि कायिकवाचसिकचेतसिकसीलानं अपरिसुद्धतं दस्सेत्वा पच्छिमेन पदेन अपरिसुद्धाजीवतं दस्सेति. ञाणदस्सनायाति मग्गञाणसङ्खाताय दस्सनाय. अनुत्तराय सम्बोधायाति अरहत्ताय, अरहत्तञाणफस्सेन फुसितुं अभब्बाति वुत्तं होति. साललट्ठिन्ति सालरुक्खं. नवन्ति तरुणं. अकुक्कुच्चकजातन्ति ‘‘भवेय्य नु खो, न भवेय्या’’ति अजनेतब्बकुक्कुच्चं. लेखणिया लिखेय्याति अवलेखनमत्तकेन अवलिखेय्य. धोवेय्याति घंसेय्य. अन्तो अविसुद्धाति अब्भन्तरे असुद्धा अपनीतसारा.

एवमेव खोति एत्थ इदं ओपम्मसंसन्दनं – साललट्ठि विय हि अत्तभावो दट्ठब्बो, नदीसोतं विय संसारसोतं, पारं गन्तुकामपुरिसो विय द्वासट्ठि दिट्ठियो गहेत्वा ठितपुरिसो, साललट्ठिया बहिद्धा सुपरिकम्मकतकालो विय बहिद्धा तपचरणं गाळ्हं कत्वा गहितकालो, अन्तो असुद्धकालो विय अब्भन्तरे सीलानं अपरिसुद्धकालो, साललट्ठिया संसीदित्वा अधोगमनं विय दिट्ठिगतिकस्स संसारसोते संसीदनं वेदितब्बं.

फियारित्तं बन्धेय्याति फियञ्च अरित्तञ्च योजेय्य. एवमेवाति एत्थापि इदं ओपम्मसंसन्दनं – साललट्ठि विय अत्तभावो, नदीसोतं विय संसारसोतं, पारं गन्तुकामपुरिसो विय योगावचरो, बहिद्धा सुपरिकम्मकतकालो विय छसु द्वारेसु संवरस्स पच्चुपट्ठितकालो, अन्तो सुविसोधितभावो विय अब्भन्तरे परिसुद्धसीलभावो, फियारित्तबन्धनं विय कायिकचेतसिकवीरियकरणं, सोत्थिना पारिमतीरगमनं विय अनुपुब्बेन सीलं पूरेत्वा समाधिं पूरेत्वा पञ्ञं पूरेत्वा निब्बानगमनं दट्ठब्बं.

कण्डचित्रकानीति सरलट्ठिसररज्जुसरपासादसरसाणिसरपोक्खरणिसरपदुमानीति अनेकानि कण्डेहि कत्तब्बचित्रानि. अथ खो सो तीहि ठानेहीति सो एवं बहूनि कण्डचित्रकानि जानन्तोपि न राजारहो होति, तीहियेव पन ठानेहि होतीति अत्थो. सम्मासमाधि होतीति मग्गसमाधिना च फलसमाधिना च समाहितो होतीति अयमेत्थ अत्थो. सम्मादिट्ठीति मग्गसम्मादिट्ठिया समन्नागतो. इदं दुक्खन्तिआदीहि चतूहि सच्चेहि चत्तारो मग्गा तीणि च फलानि कथितानि. अयं पन मग्गेनेव अविराधितं विज्झति नामाति वेदितब्बो. सम्माविमुत्तीति अरहत्तफलविमुत्तिया समन्नागतो. अविज्जाक्खन्धं पदालेतीति अरहत्तमग्गेन पदालेति नामाति वुच्चति. इमिना हि हेट्ठा अरहत्तमग्गेन अविज्जाक्खन्धो पदालितो, इध पन पदालितं उपादाय पदालेतीति वत्तुं वट्टतीति.

७. मल्लिकादेवीसुत्तवण्णना

१९७. सत्तमे मल्लिका देवीति पसेनदिरञ्ञो देवी. येन मिधेकच्चो मातुगामोति येन इधेकच्चा इत्थी. दुब्बण्णाति बीभच्छवण्णा. दुरूपाति दुस्सण्ठिता. सुपापिकाति सुट्ठु पापिका सुट्ठु लामिका. दस्सनायाति पस्सितुं. दलिद्दाति धनदलिद्दा. अप्पस्सकाति सकेन धनेन रहिता. अप्पभोगाति उपभोगपरिभोगभण्डकरहिता. अप्पेसक्खाति अप्पपरिवारा. अड्ढाति इस्सरा. महद्धनाति वळञ्जनकधनेन महद्धना. महाभोगाति उपभोगपरिभोगभण्डभोगेन महाभोगा. महेसक्खाति महापरिवारा. अभिरूपाति उत्तमरूपा. दस्सनीयाति दस्सनयुत्ता. पासादिकाति दस्सनेन पासादिका. वण्णपोक्खरतायाति वण्णेन चेव सरीरसण्ठानेन च.

अभिसज्जतीति लग्गति. ब्यापज्जतीति पकतिं पजहति. पतित्थीयतीति कोधवसेन थिनभावं थद्धभावं आपज्जति. न दाता होतीति न दायिका होति. सेय्यावसथपदीपेय्यन्ति एत्थ सेय्याति मञ्चपल्लङ्कादिसयनं. आवसथोति आवसथागारं. पदीपेय्यं वुच्चति वट्टितेलादिपदीपूपकरणं. इस्सामनिकाति इस्साय सम्पयुत्तचित्ता. इमिना नयेन सब्बत्थ अत्थो वेदितब्बो. कोधना अहोसिन्ति कोधमना अहोसिं. अनिस्सामनिका अहोसिन्ति इस्साविरहितचित्ता अहोसिं. सेसमेत्थ उत्तानत्थमेवाति.

८. अत्तन्तपसुत्तवण्णना

१९८. अट्ठमे अत्तन्तपादीसु अत्तानं तपति दुक्खापेतीति अत्तन्तपो. अत्तनो परितापनानुयोगं अत्तपरितापनानुयोगं. परं तपतीति परन्तपो. परेसं परितापनानुयोगं परपरितापनानुयोगं. दिट्ठेव धम्मेति इमस्मिंयेव अत्तभावे. निच्छातोति छातं वुच्चति तण्हा, सा अस्स नत्थीति निच्छातो. सब्बकिलेसानं निब्बुतत्ता निब्बुतो. अन्तो तापनकिलेसानं अभावा सीतलो जातोति सीतीभूतो. झानमग्गफलनिब्बानसुखानि पटिसंवेदेतीति सुखप्पटिसंवेदी. ब्रह्मभूतेन अत्तनाति सेट्ठभूतेन अत्तना.

अचेलकोतिआदीनि वुत्तत्थानेव. ओरब्भिकादीसु उरब्भा वुच्चन्ति एळका, उरब्भे हनतीति ओरब्भिको. सूकरिकादीसुपि एसेव नयो. लुद्दोति दारुणो कक्खळो. मच्छघातकोति मच्छबन्धो केवट्टो. बन्धनागारिकोति बन्धनागारगोपको. कुरूरकम्मन्ताति दारुणकम्मन्ता.

मुद्धावसित्तोति खत्तियाभिसेकेन मुद्धनि अभिसित्तो. पुरत्थिमेन नगरस्साति नगरतो पुरत्थिमाय दिसाय. सन्थागारन्ति यञ्ञसालं. खराजिनं निवासेत्वाति सखुरं अजिनचम्मं निवासेत्वा. सप्पितेलेनाति सप्पिना चेव तेलेन च. ठपेत्वा हि सप्पिं अवसेसो यो कोचि स्नेहो तेलन्ति वुच्चति. कण्डुवमानोति नखानं छिन्नत्ता कण्डुवितब्बकाले तेन कण्डुवमानो. अनन्तरहितायाति असन्थताय. सरूपवच्छायाति सदिसवच्छाय. सचे गावी सेता होति, वच्छोपि सेतकोव. सचे कपिला वा रत्ता वा, वच्छकोपि तादिसोवाति एवं सरूपवच्छाय. सो एवमाहाति सो राजा एवं वदेति. वच्छतराति तरुणवच्छकभावं अतिक्कन्ता बलववच्छा. वच्छतरीसुपि एसेव नयो. बरिहिसत्थायाति परिक्खेपकरणत्थाय चेव यञ्ञभूमियं अत्थरणत्थाय च.

चतुत्थपुग्गलं बुद्धुप्पादतो पट्ठाय दस्सेतुं इध, भिक्खवे, तथागतोतिआदिमाह. तत्थ तथागतोतिआदीनि वुत्तत्थानेव. तं धम्मन्ति तं वुत्तप्पकारसम्पदं धम्मं. सुणाति, गहपति, वाति कस्मा पठमं गहपतिं निद्दिसति? निहतमानत्ता उस्सन्नत्ता च. येभुय्येन हि खत्तियकुलतो पब्बजिता जातिं निस्साय मानं करोन्ति. ब्राह्मणकुला पब्बजिता मन्ते निस्साय मानं करोन्ति, हीनजच्चकुला पब्बजिता अत्तनो विजातिताय पतिट्ठातुं न सक्कोन्ति. गहपतिदारका पन कच्छेहि सेदं मुञ्चन्तेहि पिट्ठिया लोणं पुप्फमानाय भूमिं कसित्वा तादिसस्स मानस्स अभावतो निहतमानदप्पा होन्ति. ते पब्बजित्वा मानं वा दप्पं वा अकत्वा यथाबलं बुद्धवचनं उग्गहेत्वा विपस्सनाय कम्मं करोन्ता सक्कोन्ति अरहत्ते पतिट्ठातुं. इतरेहि च कुलेहि निक्खमित्वा पब्बजिता न बहुका, गहपतिकाव बहुका. इति निहतमानत्ता उस्सन्नत्ता च पठमं गहपतिं निद्दिसतीति.

अञ्ञतरस्मिं वाति इतरेसं वा कुलानं अञ्ञतरस्मिं. पच्चाजातोति पतिजातो. तथागते सद्धं पटिलभतीति परिसुद्धं धम्मं सुत्वा धम्मसामिम्हि तथागते ‘‘सम्मासम्बुद्धो वत भगवा’’ति सद्धं पटिलभति. इति पटिसञ्चिक्खतीति एवं पच्चवेक्खति. सम्बाधो घरावासोति सचेपि सट्ठिहत्थे घरे योजनसतन्तरेपि वा द्वे जायम्पतिका वसन्ति, तथापि नेसं सकिञ्चनसपलिबोधट्ठेन घरावासो सम्बाधोव. रजापथोति रागरजादीनं उट्ठानट्ठानन्ति महाअट्ठकथायं वुत्तं. आगमनपथोतिपि वट्टति. अलग्गनट्ठेन अब्भोकासो वियाति अब्भोकासो. पब्बजितो हि कूटागाररतनपासाददेवविमानादीसु पिहितद्वारवातपानेसु पटिच्छन्नेसु वसन्तोपि नेव लग्गति न सज्जति न बज्झति. तेन वुत्तं – ‘‘अब्भोकासो पब्बज्जा’’ति. अपिच सम्बाधो घरावासो कुसलकिरियाय यथासुखं ओकासाभावतो, रजापथो असंवुतसङ्कारट्ठानं विय रजानं, किलेसरजानं सन्निपातट्ठानतो. अब्भोकासो पब्बज्जा कुसलकिरियाय यथासुखं ओकाससब्भावतो.

नयिदं सुकरं…पे… पब्बजेय्यन्ति एत्थ अयं सङ्खेपकथा – यदेतं सिक्खत्तयब्रह्मचरियं एकम्पि दिवसं अखण्डं कत्वा चरिमकचित्तं पापेतब्बताय एकन्तपरिपुण्णं, एकदिवसम्पि च किलेसमलेन अमलिनं कत्वा चरिमकचित्तं पापेतब्बताय एकन्तपरिसुद्धं, सङ्खलिखितं लिखितसङ्खसदिसं धोतसङ्खसप्पटिभागं चरितब्बं. इदं न सुकरं अगारं अज्झावसता अगारमज्झे वसन्तेन एकन्तपरिपुण्णं…पे… चरितुं. यंनूनाहं केसे च मस्सुञ्च ओहारेत्वा कसायरसपीतताय कासायानि ब्रह्मचरियं चरन्तानं अनुच्छविकानि वत्थानि अच्छादेत्वा परिदहित्वा अगारस्मा निक्खमित्वा अनगारियं पब्बजेय्यन्ति. एत्थ च यस्मा अगारस्स हितं कसिवणिज्जादिकम्मं अगारियन्ति वुच्चति, तञ्च पब्बज्जाय नत्थि, तस्मा पब्बज्जा अनगारियाति ञातब्बा, तं अनगारियं. पब्बजेय्यन्ति पटिपज्जेय्यं.

अप्पं वाति सहस्सतो हेट्ठा भोगक्खन्धो अप्पो नाम होति, सहस्सतो पट्ठाय महा. आबन्धनट्ठेन ञातियेव ञातिपरिवट्टो. सो वीसतिया हेट्ठा अप्पो नाम होति, वीसतिया पट्ठाय महा. भिक्खूनं सिक्खासाजीवसमापन्नोति या भिक्खूनं अधिसीलसङ्खाता सिक्खा, तञ्च, यत्थ चेते सह जीवन्ति, एकजीविका सभागवुत्तिनो होन्ति, तं भगवता पञ्ञत्तसिक्खापदसङ्खातं साजीवञ्च तत्थ सिक्खनभावेन समापन्नोति भिक्खूनं सिक्खासाजीवसमापन्नो. समापन्नोति सिक्खं परिपूरेन्तो साजीवञ्च अवीतिक्कमन्तो हुत्वा तदुभयं उपगतोति अत्थो.

पाणातिपातं पहायातिआदीनि वुत्तत्थानेव. इमेसं भेदायाति येसं इतोति वुत्तानं सन्तिके सुतं, तेसं भेदाय. भिन्नानं वा सन्धाताति द्विन्नं मित्तानं वा समानुपज्झायकादीनं वा केनचिदेव कारणेन भिन्नानं एकमेकं उपसङ्कमित्वा ‘‘तुम्हाकं ईदिसे कुले जातानं एवं बहुस्सुतानं इदं न युत्त’’न्तिआदीनि वत्वा सन्धानं कत्ता. अनुप्पदाताति सन्धानानुप्पदाता, द्वे जने समग्गे दिस्वा ‘‘तुम्हाकं एवरूपे कुले जातानं एवरूपेहि गुणेहि समन्नागतानं अनुच्छविकमेत’’न्तिआदीनि वत्वा दळ्हीकम्मं कत्ताति अत्थो. समग्गो आरामो अस्साति समग्गारामो. यत्थ समग्गा नत्थि, तत्थ वसितुम्पि न इच्छतीति अत्थो. समग्गरामोतिपि पाळि, अयमेव अत्थो. समग्गरतोति समग्गेसु रतो, ते पहाय अञ्ञत्थ गन्तुं न इच्छतीति अत्थो. समग्गे दिस्वापि सुत्वापि नन्दतीति समग्गनन्दी. समग्गकरणिं वाचं भासिताति या वाचा सत्ते समग्गेयेव करोति, तं सामग्गिगुणपरिदीपिकमेव वाचं भासति, न इतरन्ति.

नेलाति एलं वुच्चति दोसो, नास्सा एलन्ति नेला, निद्दोसाति अत्थो ‘‘नेलङ्गो सेतपच्छादो’’ति (उदा. ६५) एत्थ वुत्तनेलं विय. कण्णसुखाति ब्यञ्जनमधुरताय कण्णानं सुखा, सूचिविज्झनं विय कण्णसूलं न जनेति. अत्थमधुरताय सकलसरीरे कोपं अजनेत्वा पेमं जनेतीति पेमनीया. हदयं गच्छति अप्पटिहञ्ञमाना सुखेन चित्तं पविसतीति हदयङ्गमा. गुणपरिपुण्णताय पुरे भवाति पोरी. पुरे संवड्ढनारी विय सुकुमारातिपि पोरी. पुरस्स एसातिपि पोरी, नगरवासीनं कथाति अत्थो. नगरवासिनो हि युत्तकथा होन्ति, पितिमत्तं पिताति, भातिमत्तं भाताति वदन्ति. एवरूपी कथा बहुनो जनस्स कन्ता होतीति बहुजनकन्ता. कन्तभावेनेव बहुजनस्स मनापा चित्तवुड्ढिकराति बहुजनमनापा.

काले वदतीति कालवादी, वत्तब्बयुत्तकालं सल्लक्खेत्वा वदतीति अत्थो. भूतं तच्छं सभावमेव वदतीति भूतवादी. दिट्ठधम्मिकसम्परायिकअत्थसन्निस्सितमेव कत्वा वदतीति अत्थवादी. नवलोकुत्तरधम्मसन्निस्सितं कत्वा वदतीति धम्मवादी. संवरविनयपहानविनयसन्निस्सितं कत्वा वदतीति विनयवादी. निधानं वुच्चति ठपनोकासो, निधानमस्सा अत्थीति निधानवती. हदये निधेतब्बयुत्तकं वाचं भासिताति अत्थो. कालेनाति एवरूपिं भासमानोपि च ‘‘अहं निधानवतिं वाचं भासिस्सामी’’ति न अकालेन भासति, युत्तकालं पन अवेक्खित्वाव भासतीति अत्थो. सापदेसन्ति सउपमं, सकारणन्ति अत्थो. परियन्तवतिन्ति परिच्छेदं दस्सेत्वा, यथास्सा परिच्छेदो पञ्ञायति, एवं भासतीति अत्थो. अत्थसंहितन्ति अनेकेहिपि नयेहि विभजन्तेन परियादातुं असक्कुणेय्यताय अत्थसम्पन्नं भासति. यं वा सो अत्थवादी अत्थं वदति, तेन अत्थेन संहितत्ता अत्थसंहितं वाचं भासति, न अञ्ञं निक्खिपित्वा अञ्ञं भासतीति वुत्तं होति.

बीजगामभूतगामसमारम्भाति मूलबीजं खन्धबीजं फळुबीजं अग्गबीजं बीजबीजन्ति पञ्चविधस्स बीजगामस्स चेव यस्स कस्सचि नीलतिणरुक्खादिकस्स भूतगामस्स च समारम्भा, छेदनभेदनपचनादिभावेन विकोपना पटिविरतोति अत्थो.