.नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स.

अङ्गुत्तरनिकाये

चतुक्कनिपात-अट्ठकथा

१. पठमपण्णासकं

१. भण्डगामवग्गो

१. अनुबुद्धसुत्तवण्णना

१. चतुक्कनिपातस्स पठमे अननुबोधाति अबुज्झनेन अजाननेन. अप्पटिवेधाति अप्पटिविज्झनेन अपच्चक्खकिरियाय. दीघमद्धानन्ति चिरकालं. सन्धावितन्ति भवतो भवं गमनवसेन सन्धावितं. संसरितन्ति पुनप्पुनं गमनागमनवसेन संसरितं. ममञ्चेव तुम्हाकञ्चाति मया च तुम्हेहि च. अथ वा सन्धावितं संसरितन्ति सन्धावनं संसरणं ममञ्चेव तुम्हाकञ्च अहोसीति एवमेत्थ अत्थो वेदितब्बो. अरियस्साति निद्दोसस्स. सीलं समाधि पञ्ञाति इमे पन तयो धम्मा मग्गफलसम्पयुत्ताव वेदितब्बा, विमुत्तिनामेन फलमेव निद्दिट्ठं. भवतण्हाति भवेसु तण्हा. भवनेत्तीति भवरज्जु. तण्हाय एव एतं नामं. ताय हि सत्ता गोणा विय गीवाय बन्धित्वा तं तं भवं नीयन्ति, तस्मा भवनेत्तीति वुच्चति.

अनुत्तराति लोकुत्तरा. दुक्खस्सन्तकरोति वट्टदुक्खस्स अन्तकरो. चक्खुमाति पञ्चहि चक्खूहि चक्खुमा. परिनिब्बुतोति किलेसपरिनिब्बानेन परिनिब्बुतो. इदमस्स बोधिमण्डे पठमपरिनिब्बानं, पच्छा पन यमकसालानमन्तरे अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया परिनिब्बुतोति यथानुसन्धिना देसनं निट्ठापेसि.

२. पपतितसुत्तवण्णना

२. दुतिये पपतितोति पतितो चुतो. अप्पपतितोति अपतितो पतिट्ठितो. तत्थ लोकियमहाजनो पतितोयेव नाम, सोतापन्नादयो किलेसुप्पत्तिक्खणे पतिता नाम, खीणासवो एकन्तपतिट्ठितो नाम.

चुता पतन्तीति ये चुता, ते पतन्ति नाम. पतिताति ये पतिता, ते चुता नाम. चुतत्ता पतिता, पतितत्ता चुताति अत्थो. गिद्धाति रागरत्ता. पुनरागताति पुन जातिं पुन जरं पुन ब्याधिं पुन मरणं आगता नाम होन्ति. कतं किच्चन्ति चतूहि मग्गेहि कत्तब्बकिच्चं कतं. रतं रम्मन्ति रमितब्बयुत्तके गुणजाते रमितं. सुखेनान्वागतं सुखन्ति सुखेन सुखं अनुआगतं सम्पत्तं. मानुसकसुखेन दिब्बसुखं, झानसुखेन विपस्सनासुखं, विपस्सनासुखेन मग्गसुखं, मग्गसुखेन फलसुखं, फलसुखेन निब्बानसुखं सम्पत्तं अधिगतन्ति अत्थो.

३. पठमखतसुत्तवण्णना

३. ततियं दुकनिपातवण्णनायं वुत्तमेव. गाथासु पन निन्दियन्ति निन्दितब्बयुत्तकं. निन्दतीति गरहति. पसंसियोति पसंसितब्बयुत्तो. विचिनाति मुखेन सो कलिन्ति यो एवं पवत्तो, तेन मुखेन कलिं विचिनाति नाम. कलिना तेन सुखं न विन्दतीति तेन च कलिना सुखं न पटिलभति. सब्बस्सापि सहापि अत्तनाति सब्बेनपि सकेन धनेन चेव अत्तना च सद्धिं यो पराजयो, सो अप्पमत्तकोव कलीति अत्थो. यो सुगतेसूति यो पन सम्मग्गतेसु पुग्गलेसु चित्तं पदुस्सेय्य, अयं चित्तपदोसोव ततो कलितो महन्ततरो कलि. इदानि तस्स महन्ततरभावं दस्सेन्तो सतं सहस्सानन्तिआदिमाह. तत्थ सतं सहस्सानन्ति निरब्बुदगणनाय सतसहस्सं. छत्तिंसतीति अपरानि च छत्तिंसति निरब्बुदानि. पञ्च चाति अब्बुदगणनाय च पञ्च अब्बुदानि. यमरियगरहीति यं अरिये गरहन्तो निरयं उपपज्जति, तत्थ एत्तकं आयुप्पमाणन्ति.

४. दुतियखतसुत्तवण्णना

४. चतुत्थे मातरि पितरि चातिआदीसु मित्तविन्दको मातरि मिच्छापटिपन्नो नाम, अजातसत्तु पितरि मिच्छापटिपन्नो नाम, देवदत्तो तथागते मिच्छापटिपन्नो नाम, कोकालिको तथागतसावके मिच्छापटिपन्नो नाम. बहुञ्चाति बहुकमेव. पसवतीति पटिलभति. तायाति ताय मिच्छापटिपत्तिसङ्खाताय अधम्मचरियाय. पेच्चाति इतो गन्त्वा. अपायं गच्छतीति निरयादीसु अञ्ञतरस्मिं निब्बत्तति. सुक्कपक्खेपि एसेव नयो.

५. अनुसोतसुत्तवण्णना

५. पञ्चमे अनुसोतं गच्छतीति अनुसोतगामी. किलेससोतस्स पच्चनीकपटिपत्तिया पटिसोतं गच्छतीति पटिसोतगामी. ठितत्तोति ठितसभावो. तिण्णोति ओघं तरित्वा ठितो. पारङ्गतोति परतीरं गतो. थले तिट्ठतीति निब्बानथले तिट्ठति. ब्राह्मणोति सेट्ठो निद्दोसो. इधाति इमस्मिं लोके. कामे च पटिसेवतीति किलेसकामेहि वत्थुकामे पटिसेवति. पापञ्च कम्मं करोतीति पापञ्च पाणातिपातादिकम्मं करोति. पापञ्च कम्मं न करोतीति पञ्चवेरकम्मं न करोति. अयं वुच्चति, भिक्खवे, ठितत्तोति अयं अनागामी पुग्गलो तस्मा लोका पुन पटिसन्धिवसेन अनागमनतो ठितत्तो नाम.

तण्हाधिपन्नाति तण्हाय अधिपन्ना अज्झोत्थटा, तण्हं वा अधिपन्ना अज्झोगाळ्हा. परिपुण्णसेखोति सिक्खापारिपूरिया ठितो. अपरिहानधम्मोति अपरिहीनसभावो. चेतोवसिप्पत्तोति चित्तवसीभावं पत्तो. एवरूपो खीणासवो होति, इध पन अनागामी कथितो. समाहितिन्द्रियोति समाहितछळिन्द्रियो. परोपराति परोवरा उत्तमलामका, कुसलाकुसलाति अत्थो. समेच्चाति ञाणेन समागन्त्वा. विधूपिताति विद्धंसिता झापिता वा. वुसितब्रह्मचरियोति मग्गब्रह्मचरियं वसित्वा ठितो. लोकन्तगूति तिविधस्सापि लोकस्स अन्तं गतो. पारगतोति छहाकारेहि पारगतो. इध खीणासवोव कथितो. इति सुत्तेपि गाथासुपि वट्टविवट्टमेव कथितं.

६. अप्पस्सुतसुत्तवण्णना

६. छट्ठे अनुपपन्नोति अनुपागतो. सुत्तन्तिआदीसु उभतोविभङ्गनिद्देसखन्धकपरिवारसुत्तनिपातमङ्गलसुत्तरतनसुत्त- नाळकसुत्ततुवटकसुत्तानि, अञ्ञम्पि च सुत्तनामकं तथागतवचनं सुत्तन्ति वेदितब्बं. सब्बम्पि सगाथकं सुत्तं गेय्यन्ति वेदितब्बं, विसेसेन संयुत्तके सकलोपि सगाथावग्गो. सकलम्पि अभिधम्मपिटकं, निग्गाथकसुत्तं, यञ्च अञ्ञम्पि अट्ठहि अङ्गेहि असङ्गहितं बुद्धवचनं, तं वेय्याकरणन्ति वेदितब्बं. धम्मपद-थेरगाथा-थेरिगाथा सुत्तनिपाते नोसुत्तनामिका सुद्धिकगाथा च गाथाति वेदितब्बा. सोमनस्सञाणमयिकगाथापटिसंयुत्ता द्वेअसीति सुत्तन्ता उदानन्ति वेदितब्बा. ‘‘वुत्तञ्हेतं भगवता’’तिआदिनयप्पवत्ता दसुत्तरसतसुत्तन्ता इतिवुत्तकन्ति वेदितब्बा. अपण्णकजातकादीनि पञ्ञासाधिकानि पञ्च जातकसतानि जातकन्ति वेदितब्बानि. ‘‘चत्तारोमे, भिक्खवे, अच्छरिया अब्भुता धम्मा आनन्दे’’तिआदिनयप्पवत्ता सब्बेपि अच्छरियअब्भुतधम्मपटिसंयुत्ता सुत्तन्ता अब्भुतधम्मन्ति वेदितब्बा. चूळवेदल्लमहावेदल्लसम्मादिट्ठिसक्कपञ्हसङ्खारभाजनियमहापुण्णमसुत्तादयो सब्बेपि वेदञ्च तुट्ठिञ्च लद्धा लद्धा पुच्छिता सुत्तन्ता वेदल्लन्ति वेदितब्बा. न अत्थमञ्ञाय न धम्ममञ्ञायाति अट्ठकथञ्च पाळिञ्च अजानित्वा. धम्मानुधम्मप्पटिपन्नोति नवलोकुत्तरधम्मस्स अनुरूपधम्मं सहसीलं पुब्बभागपटिपदं न पटिपन्नो होति. इमिना उपायेन सब्बवारेसु अत्थो वेदितब्बो. पठमवारे पनेत्थ अप्पस्सुतदुस्सीलो कथितो, दुतिये अप्पस्सुतखीणासवो, ततिये बहुस्सुतदुस्सीलो, चतुत्थे बहुस्सुतखीणासवो.

सीलेसु असमाहितोति सीलेसु अपरिपूरकारी. सीलतो च सुतेन चाति सीलभागेन च सुतभागेन च ‘‘अयं दुस्सीलो अप्पस्सुतो’’ति एवं तं गरहन्तीति अत्थो. तस्स सम्पज्जते सुतन्ति तस्स पुग्गलस्स यस्मा तेन सुतेन सुतकिच्चं कतं, तस्मा तस्स सुतं सम्पज्जति नाम. नास्स सम्पज्जतेति सुतकिच्चस्स अकतत्ता न सम्पज्जति. धम्मधरन्ति सुतधम्मानं आधारभूतं. सप्पञ्ञन्ति सुपञ्ञं. नेक्खं जम्बोनदस्सेवाति जम्बुनदं वुच्चति जातिसुवण्णं, तस्स जम्बुनदस्स नेक्खं विय, पञ्चसुवण्णपरिमाणं सुवण्णघटिकं वियाति अत्थो.

७. सोभनसुत्तवण्णना

७. सत्तमे वियत्ताति पञ्ञावेय्यत्तियेन समन्नागता. विनीताति विनयं उपेता सुविनीता. विसारदाति वेसारज्जेन सोमनस्ससहगतेन ञाणेन समन्नागता. धम्मधराति सुतधम्मानं आधारभूता. भिक्खु च सीलसम्पन्नोति गाथाय किञ्चापि एकेकस्सेव एकेको गुणो कथितो, सब्बेसं पन सब्बेपि वट्टन्तीति.

८. वेसारज्जसुत्तवण्णना

८. अट्ठमे वेसारज्जानीति एत्थ सारज्जपटिपक्खो वेसारज्जं, चतूसु ठानेसु सारज्जाभावं पच्चवेक्खन्तस्स उप्पन्नसोमनस्समयञाणस्सेतं नामं. आसभं ठानन्ति सेट्ठट्ठानं उत्तमट्ठानं. आसभा वा पुब्बबुद्धा, तेसं ठानन्ति अत्थो. अपिच गवसतजेट्ठको उसभो, गवसहस्सजेट्ठको वसभो. वजसतजेट्ठको वा उसभो, वजसहस्सजेट्ठको वसभो, सब्बगवसेट्ठो सब्बपरिस्सयसहो सेतो पासादिको महाभारवहो असनिसतसद्देहिपि असम्पकम्पियो निसभो, सो इध उसभोति अधिप्पेतो. इदम्पि हि तस्स परियायवचनं. उसभस्स इदन्ति आसभं. ठानन्ति चतूहि पादेहि पथविं उप्पीळेत्वा ववत्थानं. इदं पन आसभं वियाति आसभं. यथेव हि निसभसङ्खातो उसभो चतूहि पादेहि पथविं उप्पीळेत्वा अचलट्ठानेन तिट्ठति, एवं तथागतोपि चतूहि वेसारज्जपादेहि अट्ठपरिसपथविं उप्पीळेत्वा सदेवके लोके केनचि पच्चत्थिकेन पच्चामित्तेन अकम्पियो अचलट्ठानेन तिट्ठति. एवं तिट्ठमानोव तं आसभं ठानं पटिजानाति उपगच्छति न पच्चक्खाति, अत्तनि आरोपेति. तेन वुत्तं ‘‘आसभं ठानं पटिजानाती’’ति.

परिसासूति अट्ठसु परिसासु. सीहनादं नदतीति सेट्ठनादं अभीतनादं नदति, सीहनादसदिसं वा नादं नदति. अयमत्थो सीहनादसुत्तेन दस्सेतब्बो. यथा वा सीहो सहनतो च हननतो च सीहोति वुच्चति, एवं तथागतो लोकधम्मानं सहनतो परप्पवादानञ्च हननतो सीहोति वुच्चति. एवं वुत्तस्स सीहस्स नादं सीहनादं. तत्थ यथा सीहो सीहबलेन समन्नागतो सब्बत्थ विसारदो विगतलोमहंसो सीहनादं नदति, एवं तथागतसीहोपि तथागतबलेहि समन्नागतो अट्ठसु परिसासु विसारदो विगतलोमहंसो ‘‘इति रूप’’न्तिआदिना नयेन नानाविधदेसनाविलाससम्पन्नं सीहनादं नदति. तेन वुत्तं ‘‘परिसासु सीहनादं नदती’’ति.

ब्रह्मचक्कं पवत्तेतीति एत्थ ब्रह्मन्ति सेट्ठं उत्तमं विसुद्धं. चक्कसद्दो पनायं –

‘‘सम्पत्तियं लक्खणे च, रथङ्गे इरियापथे;

दाने रतनधम्मूर-चक्कादीसु च दिस्सति;

धम्मचक्के इध मतो, तञ्च द्वेधा विभावये’’.

‘‘चत्तारिमानि, भिक्खवे, चक्कानि, येहि समन्नागतानं देवमनुस्सान’’न्तिआदीसु (अ. नि. ४.३१) हि अयं सम्पत्तियं दिस्सति. ‘‘पादतलेसु चक्कानि जातानी’’ति (दी. नि. २.३५) एत्थ लक्खणे. ‘‘चक्कंव वहतो पद’’न्ति (ध. प. १) एत्थ रथङ्गे. ‘‘चतुचक्कं नवद्वार’’न्ति (सं. नि. १.२९) एत्थ इरियापथे. ‘‘ददं भुञ्ज मा च पमादो, चक्कं वत्तय सब्बपाणिन’’न्ति (जा. १.७.१४९) एत्थ दाने. ‘‘दिब्बं चक्करतनं पातुरहोसी’’ति (दी. नि. २.२४३; म. नि. ३.२५६) एत्थ रतनचक्के. ‘‘मया पवत्तितं चक्क’’न्ति (सु. नि. ५६२) एत्थ धम्मचक्के. ‘‘इच्छाहतस्स पोसस्स, चक्कं भमति मत्थके’’ति (जा. १.१.१०४; १.५.१०३) एत्थ उरचक्के. ‘‘खुरपरियन्तेन चेपि चक्केना’’ति (दी. नि. १.१६६) एत्थ पहरणचक्के. ‘‘असनिविचक्क’’न्ति (दी. नि. ३.६१; सं. नि. २.१६२) एत्थ असनिमण्डले. इध पनायं धम्मचक्के मतो.

तं पनेतं धम्मचक्कं दुविधं होति पटिवेधञाणञ्च देसनाञाणञ्च. तत्थ पञ्ञापभावितं अत्तनो अरियफलावहं पटिवेधञाणं, करुणापभावितं सावकानं अरियफलावहं देसनाञाणं. तत्थ पटिवेधञाणं उप्पज्जमानं उप्पन्नन्ति दुविधं. तञ्हि अभिनिक्खमनतो याव अरहत्तमग्गा उप्पज्जमानं, फलक्खणे उप्पन्नं नाम. तुसितभवनतो वा याव महाबोधिपल्लङ्के अरहत्तमग्गा उप्पज्जमानं, फलक्खणे उप्पन्नं नाम. दीपङ्करतो पट्ठाय वा याव बोधिपल्लङ्के अरहत्तमग्गा उप्पज्जमानं, फलक्खणे उप्पन्नं नाम. देसनाञाणम्पि पवत्तमानं पवत्तन्ति दुविधं. तञ्हि याव अञ्ञासिकोण्डञ्ञस्स सोतापत्तिमग्गा पवत्तमानं, फलक्खणे पवत्तं नाम. तेसु पटिवेधञाणं लोकुत्तरं, देसनाञाणं लोकियं. उभयम्पि पनेतं अञ्ञेहि असाधारणं, बुद्धानंयेव ओरसञाणं.

सम्मासम्बुद्धस्स ते पटिजानतोति ‘‘अहं सम्मासम्बुद्धो, सब्बे धम्मा मया अभिसम्बुद्धा’’ति एवं पटिजानतो तव. अनभिसम्बुद्धाति इमे नाम धम्मा तया अनभिसम्बुद्धा. तत्र वताति तेसु ‘‘अनभिसम्बुद्धा’’ति एवं दस्सितधम्मेसु. सहधम्मेनाति सहेतुना सकारणेन वचनेन. निमित्तमेतन्ति एत्थ पुग्गलोपि धम्मोपि निमित्तन्ति अधिप्पेतो. तं पुग्गलं न पस्सामि, यो मं पटिचोदेस्सति. तं धम्मं न पस्सामि, यं दस्सेत्वा ‘‘अयं नाम धम्मो तया अनभिसम्बुद्धो’’ति मं पटिचोदेस्सतीति अयमेत्थ अत्थो. खेमप्पत्तोति खेमं पत्तो. सेसपदद्वयं इमस्सेव वेवचनं. सब्बम्पेतं वेसारज्जञाणमेव सन्धाय वुत्तं. दसबलस्स हि ‘‘अयं नाम धम्मो तया अनभिसम्बुद्धो’’ति चोदकं पुग्गलं वा चोदनाकारणं अनभिसम्बुद्धधम्मं वा अपस्सतो ‘‘सभावबुद्धोयेव वत समानो अहं बुद्धोस्मीति वदामी’’ति पच्चवेक्खन्तस्स बलवतरं सोमनस्सं उप्पज्जति, तेन सम्पयुत्तं ञाणं वेसारज्जं नाम. तं सन्धाय ‘‘खेमप्पत्तो’’तिआदिमाह. एवं सब्बत्थ अत्थो वेदितब्बो.

अन्तरायिका धम्माति एत्थ पन अन्तरायं करोन्तीति अन्तरायिका. ते अत्थतो सञ्चिच्च वीतिक्कन्ता सत्त आपत्तिक्खन्धा. सञ्चिच्च वीतिक्कन्तं हि अन्तमसो दुक्कटदुब्भासितम्पि मग्गफलानं अन्तरायं करोति. इध पन मेथुनधम्मो अधिप्पेतो. मेथुनं सेवतो हि यस्स कस्सचि निस्संसयमेव मग्गफलानं अन्तरायो होति.

यस्स खो पन ते अत्थायाति रागक्खयादीसु यस्स अत्थाय. धम्मो देसितोति असुभभावनादिधम्मो कथितो. तत्र वत मन्ति तस्मिं अनिय्यानिकधम्मे मं. सेसं वुत्तनयेनेव वेदितब्बं.

वादपथाति वादायेव. पुथूति बहू. सिताति उपनिबद्धा अभिसङ्खता. अथ वा पुथुस्सिताति पुथुभावं सिता उपगता, पुथूहि वा सितातिपि पुथुस्सिता. यं निस्सिताति एतरहिपि यं वादपथं निस्सिता. न ते भवन्तीति ते वादपथा न भवन्ति भिज्जन्ति विनस्सन्ति. धम्मचक्कन्ति देसनाञाणस्सपि पटिवेधञाणस्सपि एतं नामं. तेसु देसनाञाणं लोकियं, पटिवेधञाणं लोकुत्तरं. केवलीति सकलगुणसमन्नागतो. तादिसन्ति तथाविधं.

९. तण्हुप्पादसुत्तवण्णना

९. नवमे उप्पज्जति एतेसूति उप्पादा. का उप्पज्जति? तण्हा. तण्हाय उप्पादा तण्हुप्पादा, तण्हावत्थूनि तण्हाकारणानीति अत्थो. चीवरहेतूति ‘‘कत्थ मनापं चीवरं लभिस्सामी’’ति चीवरकारणा उप्पज्जति. इतिभवाभवहेतूति एत्थ इतीति निदस्सनत्थे निपातो. यथा चीवरादिहेतु, एवं भवाभवहेतुपीति अत्थो. भवाभवोति चेत्थ पणीततरानि सप्पिनवनीतादीनि अधिप्पेतानि. सम्पत्तिभवेसु पणीततरपणीततमभवोतिपि वदन्तियेव.

तण्हादुतियोति अयञ्हि सत्तो अनमतग्गे संसारवट्टे संसरन्तो न एककोव संसरति, तण्हं पन दुतियिकं लभन्तोव संसरति. तेन वुत्तं ‘‘तण्हादुतियो’’ति. इत्थभावञ्ञथाभावन्ति एत्थ इत्थभावो नाम अयं अत्तभावो, अञ्ञथाभावो नाम अनागतत्तभावो. एवरूपो वा अञ्ञोपि अत्तभावो इत्थभावो नाम, न एवरूपो अञ्ञथाभावो नाम. तं इत्थभावञ्ञथाभावं. संसारन्ति खन्धधातुआयतनानं पटिपाटिं. नातिवत्ततीति नातिक्कमति. एवमादीनवं ञत्वाति एवं अतीतानागतपच्चुप्पन्नेसु खन्धेसु आदीनवं जानित्वा. तण्हं दुक्खस्स सम्भवन्ति तण्हं च ‘‘अयं वट्टदुक्खसम्भूतो सभावो कारण’’न्ति एवं जानित्वा. एत्तावता इमस्स भिक्खुनो विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं पत्तभावो दस्सितो. इदानि तं खीणासवं थोमेन्तो वीततण्होतिआदिमाह. तत्थ अनादानोति निग्गहणो. सतो भिक्खु परिब्बजेति सतिसम्पजञ्ञे वेपुल्लप्पत्तो खीणासवो भिक्खु सतो सम्पजानो चरेय्य विहरेय्याति अत्थो. इति सुत्तन्ते वट्टं कथेत्वा गाथासु वट्टविवट्टं कथितन्ति.

१०. योगसुत्तवण्णना

१०. दसमे वट्टस्मिं योजेन्तीति योगा. कामयोगोतिआदीसु पञ्चकामगुणिको रागो कामयोगो. रूपारूपभवेसु छन्दरागो भवयोगो, तथा झाननिकन्ति. सस्सतदिट्ठिसहगतो च रागो द्वासट्ठि दिट्ठियो च दिट्ठियोगो. चतूसु सच्चेसु अञ्ञाणं अविज्जायोगो. कामेसु वा योजेतीति कामयोगो. भवेसु योजेतीति भवयोगो. दिट्ठीसु योजेतीति दिट्ठियोगो. अविज्जाय योजेतीति अविज्जायोगोति हेट्ठा वुत्तधम्मानंयेवेतं अधिवचनं.

इदानि ते वित्थारेत्वा दस्सेन्तो कतमो च, भिक्खवेतिआदिमाह. तत्थ समुदयन्ति उप्पत्तिं. अत्थङ्गमन्ति भेदं. अस्सादन्ति मधुरभावं. आदीनवन्ति अमधुरभावं दोसं. निस्सरणन्ति निस्सटभावं. कामेसूति वत्थुकामेसु. कामरागोति कामे आरब्भ उप्पन्नरागो. सेसपदेसुपि एसेव नयो. अनुसेतीति निब्बत्तति. अयं वुच्चति, भिक्खवे, कामयोगोति, भिक्खवे, इदं कामेसु योजनकारणं बन्धनकारणं वुच्चतीति एवं सब्बत्थ अत्थो वेदितब्बो.

फस्सायतनानन्ति चक्खादीनं चक्खुसम्फस्सादिकारणानं. अविज्जा अञ्ञाणन्ति ञाणपटिपक्खभावेन अञ्ञाणसङ्खाता अविज्जा. इति कामयोगोति एत्थ इति सद्दो चतूहिपि योगेहि सद्धिं योजेतब्बो ‘‘एवं कामयोगो, एवं भवयोगो’’ति. संयुत्तोति परिवारितो. पापकेहीति लामकेहि. अकुसलेहीति अकोसल्लसम्भूतेहि. संकिलेसिकेहीति संकिलेसनकेहि, पसन्नस्स चित्तस्स पसन्नभावदूसकेहीति अत्थो. पोनोब्भविकेहीति पुनब्भवनिब्बत्तकेहि. सदरेहीति सदरथेहि. दुक्खविपाकेहीति विपाककाले दुक्खुप्पादकेहि. आयतिं जातिजरामरणिकेहीति अनागते पुनप्पुनं जातिजरामरणनिब्बत्तकेहि. तस्मा अयोगक्खेमीति वुच्चतीति यस्मा अप्पहीनयोगो पुग्गलो एतेहि धम्मेहि सम्पयुत्तो होति, तस्मा चतूहि योगेहि खेमं निब्बानं अनधिगतत्ता न योगक्खेमीति वुच्चति.

विसंयोगोति विसंयोजनकारणानि. कामयोगविसंयोगोति कामयोगतो विसंयोजनकारणं. सेसपदेसुपि एसेव नयो. तत्थ असुभज्झानं कामयोगविसंयोगो, तं पादकं कत्वा अधिगतो अनागामिमग्गो एकन्तेनेव कामयोगविसंयोगो नाम. अरहत्तमग्गो भवयोगविसंयोगो नाम, सोतापत्तिमग्गो दिट्ठियोगविसंयोगो नाम, अरहत्तमग्गो अविज्जायोगविसंयोगो नाम. इदानि ते वित्थारवसेन दस्सेन्तो कतमो च, भिक्खवेतिआदिमाह. तस्सत्थो वुत्तनयेनेव वेदितब्बो.

भवयोगेन चूभयन्ति भवयोगेन च संयुत्ता, किञ्चि भिय्यो उभयेनापि सम्पयुत्ता, येन केनचि योगेन समन्नागताति अत्थो. पुरक्खताति पुरतो कता, परिवारिता वा. कामे परिञ्ञायाति दुविधेपि कामे परिजानित्वा. भवयोगञ्च सब्बसोति भवयोगञ्च सब्बमेव परिजानित्वा. समूहच्चाति समूहनित्वा. विराजयन्ति विराजेन्तो, विराजेत्वा वा. ‘‘विराजेन्तो’’ति हि वुत्ते मग्गो कथितो होति, ‘‘विराजेत्वा’’ति वुत्ते फलं. मुनीति खीणासवमुनि. इति इमस्मिं सुत्तेपि गाथासुपि वट्टविवट्टमेव कथितन्ति.

भण्डगामवग्गो पठमो.

२. चरवग्गो

१. चरसुत्तवण्णना

११. दुतियस्स पठमे अधिवासेतीति चित्तं अधिरोपेत्वा वासेति. नप्पजहतीति न परिच्चजति. न विनोदेतीति न नीहरति. न ब्यन्तीकरोतीति न विगतन्तं परिच्छिन्नपरिवटुमं करोति. न अनभावं गमेतीति न अनुअभावं अवड्ढिं विनासं गमेति. चरम्पीति चरन्तोपि. अनातापीति निब्बीरियो. अनोत्तापीति उपवादभयरहितो. सततन्ति निच्चं. समितन्ति निरन्तरं. एवं सब्बत्थ अत्थं ञत्वा सुक्कपक्खे वुत्तविपरियायेन अत्थो वेदितब्बो.

गाथासु गेहनिस्सितन्ति किलेसनिस्सितं. मोहनेय्येसूति मोहजनकेसु आरम्मणेसु. अभब्बोति अभाजनभूतो. फुट्ठुं सम्बोधिमुत्तमन्ति अरहत्तमग्गसङ्खातं उत्तमञाणं फुसितुं.

२. सीलसुत्तवण्णना

१२. दुतिये सम्पन्नसीलाति परिपुण्णसीला. सम्पन्नपातिमोक्खाति परिपुण्णपातिमोक्खा. पातिमोक्खसंवरसंवुताति पातिमोक्खसंवरसीलेन संवुता पिहिता उपेता हुत्वा विहरथ. आचारगोचरसम्पन्नाति आचारेन च गोचरेन च सम्पन्ना समुपागता भवथ. अणुमत्तेसु वज्जेसूति अणुप्पमाणेसु दोसेसु. भयदस्साविनोति तानि अणुमत्तानि वज्जानि भयतो दस्सनसीला. समादाय सिक्खथ सिक्खापदेसूति सब्बसिक्खाकोट्ठासेसु समादातब्बं समादाय गहेत्वा सिक्खथ. ‘‘सम्पन्नसीलानं…पे… सिक्खापदेसू’’ति एत्तकेन धम्मक्खानेन सिक्खत्तये समादापेत्वा चेव पटिलद्धगुणेसु च वण्णं कथेत्वा इदानि उत्तरि कातब्बं दस्सेन्तो किमस्सातिआदिमाह. तत्थ किमस्साति किं भवेय्य.

यतं चरेति यथा चरन्तो यतो होति संयतो, एवं चरेय्य. एस नयो सब्बत्थ. अच्छेति निसीदेय्य. यतमेनं पसारयेति यं अङ्गपच्चङ्गं पसारेय्य, तं यतं संयतमेव कत्वा पसारेय्य. उद्धन्ति उपरि. तिरियन्ति मज्झं. अपाचीनन्ति अधो. एत्तावता अतीता पच्चुप्पन्ना अनागता च पञ्चक्खन्धा कथिता. यावताति परिच्छेदवचनं. जगतो गतीति लोकस्स निप्फत्ति. समवेक्खिता च धम्मानं, खन्धानं उदयब्बयन्ति एतेसं सब्बलोके अतीतादिभेदानं पञ्चक्खन्धधम्मानं उदयञ्च वयञ्च समवेक्खिता. ‘‘पञ्चक्खन्धानं उदयं पस्सन्तो पञ्चवीसति लक्खणानि पस्सति, वयं पस्सन्तो पञ्चवीसति लक्खणानि पस्सती’’ति वुत्तेहि समपञ्ञासाय लक्खणेहि सम्मा अवेक्खिता होति. चेतोसमथसामीचिन्ति चित्तसमथस्स अनुच्छविकं पटिपदं. सिक्खमानन्ति पटिपज्जमानं, पूरयमानन्ति अत्थो. पहितत्तोति पेसितत्तो. आहूति कथयन्ति. सेसमेत्थ उत्तानमेव. इमस्मिं पन सुत्ते सीलं मिस्सकं कथेत्वा गाथासु खीणासवो कथितो.

३. पधानसुत्तवण्णना

१३. ततिये सम्मप्पधानानीति सुन्दरपधानानि उत्तमवीरियानि. सम्मप्पधानाति परिपुण्णवीरिया. मारधेय्याभिभूताति तेभूमकवट्टसङ्खातं मारधेय्यं अभिभवित्वा समतिक्कमित्वा ठिता. ते असिताति ते खीणासवा अनिस्सिता नाम. जातिमरणभयस्साति जातिञ्च मरणञ्च पटिच्च उप्पज्जनकभयस्स, जातिमरणसङ्खातस्सेव वा भयस्स. पारगूति पारङ्गता. ते तुसिताति ते खीणासवा तुट्ठा नाम. जेत्वा मारं सवाहिनिन्ति ससेनकं मारं जिनित्वा ठिता. ते अनेजाति ते खीणासवा तण्हासङ्खाताय एजाय अनेजा निच्चला नाम. नमुचिबलन्ति मारबलं. उपातिवत्ताति अतिक्कन्ता. ते सुखिताति ते खीणासवा लोकुत्तरसुखेन सुखिता नाम. तेनेवाह –

‘‘सुखिता वत अरहन्तो, तण्हा नेसं न विज्जति;

अस्मिमानो समुच्छिन्नो, मोहजालं पदालित’’न्ति. (सं. नि. ३.७६);

४. संवरसुत्तवण्णना

१४. चतुत्थे पधानानीति वीरियानि. संवरप्पधानन्ति चक्खादीनि संवरन्तस्स उप्पन्नवीरियं. पहानप्पधानन्ति कामवितक्कादयो पजहन्तस्स उप्पन्नवीरियं. भावनाप्पधानन्ति सम्बोज्झङ्गे भावेन्तस्स उप्पन्नवीरियं. अनुरक्खणाप्पधानन्ति समाधिनिमित्तं अनुरक्खन्तस्स उप्पन्नवीरियं.

विवेकनिस्सितन्तिआदीसु विवेको, विरागो, निरोधोति तीणिपि निब्बानस्स नामानि. निब्बानं हि उपधिविवेकत्ता विवेको, तं आगम्म रागादयो विरज्जन्तीति विरागो, निरुज्झन्तीति निरोधो. तस्मा विवेकनिस्सितन्तिआदीसु आरम्मणवसेन वा अधिगन्तब्बवसेन वा निब्बाननिस्सितन्ति अत्थो.

वोस्सग्गपरिणामिन्ति एत्थ द्वे वोस्सग्गा – परिच्चागवोस्सग्गो च पक्खन्दनवोस्सग्गो च. तत्थ विपस्सना तदङ्गवसेन किलेसे च खन्धे च रागं परिच्चजतीति परिच्चागवोस्सग्गो. मग्गो आरम्मणवसेन निब्बानं पक्खन्दतीति पक्खन्दनवोस्सग्गो. तस्मा वोस्सग्गपरिणामिन्ति यथा भावियमानो सतिसम्बोज्झङ्गो वोस्सग्गत्थाय परिणमति, विपस्सनाभावञ्च मग्गभावञ्च पापुणाति, एवं तं भावेतीति अयमेत्थ अत्थो. सेसपदेसुपि एसेव नयो. भद्दकन्ति लद्धकं. समाधिनिमित्तं वुच्चति अट्ठिकसञ्ञादिवसेन अधिगतो समाधियेव. अनुरक्खतीति समाधिपारिपन्थिकधम्मे रागदोसमोहे सोधेन्तो रक्खति. एत्थ च अट्ठिकसञ्ञादिका पञ्चेव सञ्ञा वुत्ता, इमस्मिं पन ठाने दसपि असुभानि वित्थारेत्वा कथेतब्बानि. तेसं वित्थारो विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. १.१०२ आदयो) वुत्तोयेव. गाथाय संवरादिनिप्फादकं वीरियमेव वुत्तं. खयं दुक्खस्स पापुणेति दुक्खक्खयसङ्खातं अरहत्तं पापुणेय्याति.

५. पञ्ञत्तिसुत्तवण्णना

१५. पञ्चमे अग्गपञ्ञत्तियोति उत्तमपञ्ञत्तियो. अत्तभावीनन्ति अत्तभाववन्तानं. यदिदं राहु असुरिन्दोति यो एस राहु असुरिन्दो अयं अग्गोति. एत्थ राहु किर असुरिन्दो चत्तारि योजनसहस्सानि अट्ठ च योजनसतानि उच्चो, बाहन्तरमस्स द्वादसयोजनसतानि, हत्थतलपादतलानं पुथुलता तीणि योजनसतानि. अङ्गुलिपब्बानि पण्णास योजनानि, भमुकन्तरं पण्णासयोजनं, नलाटं तियोजनसतं, सीसं नवयोजनसतं. कामभोगीनं यदिदं राजा मन्धाताति यो एस राजा मन्धाता नाम, अयं दिब्बेपि मानुसकेपि कामे परिभुञ्जनकानं सत्तानं अग्गो नाम. एस हि असङ्खेय्यायुकेसु मनुस्सेसु निब्बत्तित्वा इच्छितिच्छितक्खणे हिरञ्ञवस्सं वस्सापेन्तो मानुसके कामे दीघरत्तं परिभुञ्जि. देवलोके पन याव छत्तिंसाय इन्दानं आयुप्पमाणं, ताव पणीते कामे परिभुञ्जीति कामभोगीनं अग्गो नाम जातो. आधिपतेय्यानन्ति अधिपतिट्ठानं जेट्ठकट्ठानं करोन्तानं. तथागतो अग्गमक्खायतीति लोकियलोकुत्तरेहि गुणेहि तथागतो अग्गो सेट्ठो उत्तमो अक्खायति.

इद्धिया यससा जलन्ति दिब्बसम्पत्तिसमिद्धिया च परिवारसङ्खातेन यससा च जलन्तानं. उद्धं तिरियं अपाचीनन्ति उपरि च मज्झे च हेट्ठा च. यावता जगतो गतीति यत्तका लोकनिप्फत्ति.

६. सोखुम्मसुत्तवण्णना

१६. छट्ठे सोखुम्मानीति सुखुमलक्खणपटिविज्झनकानि ञाणानि. रूपसोखुम्मेन समन्नागतो होतीति रूपे सण्हसुखुमलक्खणपरिग्गाहकेन ञाणेन समन्नागतो होति. परमेनाति उत्तमेन. तेन च रूपसोखुम्मेनाति तेन याव अनुलोमभावं पत्तेन सुखुमलक्खणपरिग्गाहकञाणेन. न समनुपस्सतीति नत्थिभावेनेव न पस्सति. न पत्थेतीति नत्थिभावेनेव न पत्थेति. वेदनासोखुम्मादीसुपि एसेव नयो.

रूपसोखुम्मतं ञत्वाति रूपक्खन्धस्स सण्हसुखुमलक्खणपरिग्गाहकेन ञाणेन सुखुमतं जानित्वा. वेदनानञ्च सम्भवन्ति वेदनाक्खन्धस्स च पभवं जानित्वा. सञ्ञा यतो समुदेतीति यस्मा कारणा सञ्ञाक्खन्धो समुदेति निब्बत्तति, तञ्च जानित्वा. अत्थं गच्छति यत्थ चाति यस्मिं ठाने निरुज्झति, तञ्च जानित्वा. सङ्खारे परतो ञत्वाति सङ्खारक्खन्धं अनिच्चताय लुज्जनभावेन परतो जानित्वा. इमिना हि पदेन अनिच्चानुपस्सना कथिता. दुक्खतो नो च अत्ततोति इमिना दुक्खानत्तानुपस्सना. सन्तोति किलेससन्तताय सन्तो. सन्तिपदे रतोति निब्बाने रतो. इति सुत्तन्ते चतूसु ठानेसु विपस्सनाव कथिता, गाथासु लोकुत्तरधम्मोपीति.

७. पठमअगतिसुत्तवण्णना

१७-१९. सत्तमे अगतिगमनानीति नगतिगमनानि. छन्दागतिं गच्छतीति छन्देन अगतिं गच्छति, अकत्तब्बं करोति. सेसेसुपि एसेव नयो. छन्दा दोसा भया मोहाति छन्देन, दोसेन, भयेन, मोहेन. अतिवत्ततीति अतिक्कमति. अट्ठमं उत्तानमेव. नवमे तथाबुज्झनकानं वसेन द्वीहिपि नयेहि कथितं.

१०. भत्तुद्देसकसुत्तवण्णना

२०. दसमे भत्तुद्देसकोति सलाकभत्तादीनं उद्देसको. कामेसु असंयताति वत्थुकामेसु किलेसकामेहि असंयता. परिसाकसटो च पनेस वुच्चतीति अयञ्च पन सो एवरूपा परिसाकचवरो नाम वुच्चतीति अत्थो. समणेनाति बुद्धसमणेन. परिसाय मण्डो च पनेस वुच्चतीति अयं एवरूपा परिसा विप्पसन्नेन परिसामण्डोति वुच्चतीति.

चरवग्गो दुतियो.

३. उरुवेलवग्गो

१. पठमउरुवेलसुत्तवण्णना

२१. ततियस्स पठमे उरुवेलायन्ति एत्थ उरुवेलाति महावेला, महावालिकरासीति अत्थो. अथ वा उरूति वालुका वुच्चति, वेलाति मरियादा. वेलातिक्कमनहेतु आहटा उरु उरुवेलाति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो. अतीते किर अनुप्पन्ने बुद्धे दससहस्सा कुलपुत्ता तापसपब्बज्जं पब्बजित्वा तस्मिं पदेसे विहरन्ता एकदिवसं सन्निपतित्वा कतिकवत्तं अकंसु – ‘‘कायकम्मवचीकम्मानि नाम परेसम्पि पाकटानि होन्ति, मनोकम्मं पन अपाकटं. तस्मा यो कामवितक्कं वा ब्यापादवितक्कं वा विहिंसावितक्कं वा वितक्केति, तस्स अञ्ञो चोदको नाम नत्थि. सो अत्तनाव अत्तानं चोदेत्वा पत्तपुटेन वालुकं आहरित्वा इमस्मिं ठाने आकिरतु, इदमस्स दण्डकम्म’’न्ति. ततो पट्ठाय यो तादिसं वितक्कं वितक्केति, सो तत्थ पत्तपुटेन वालुकं आकिरति, एवं तत्थ अनुक्कमेन महावालुकरासि जातो. ततो नं पच्छिमा जनता परिक्खिपित्वा चेतियट्ठानमकासि, तं सन्धाय वुत्तं – ‘‘उरुवेलाति महावेला, महावालिकरासीति अत्थो’’ति. तमेव सन्धाय वुत्तं – ‘‘अथ वा उरूति वालुका वुच्चति, वेलाति मरियादा, वेलातिक्कमनहेतु आहटा उरु उरुवेलाति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो’’ति.

नज्जा नेरञ्जराय तीरेति उरुवेलगामं निस्साय नेरञ्जरानदीतीरे विहरामीति दस्सेति. अजपालनिग्रोधेति अजपालका तस्स निग्रोधस्स छायाय निसीदन्तिपि तिट्ठन्तिपि, तस्मा सो अजपालनिग्रोधोत्वेव सङ्खं गतो, तस्स हेट्ठाति अत्थो. पठमाभिसम्बुद्धोति सम्बुद्धो हुत्वा पठममेव. उदपादीति अयं वितक्को पञ्चमे सत्ताहे उदपादि. कस्मा उदपादीति? सब्बबुद्धानं आचिण्णत्ता चेव पुब्बासेवनताय च. तत्थ पुब्बासेवनाय पकासनत्थं तित्तिरजातकं आहरितब्बं. हत्थिवानरतित्तिरा किर एकस्मिं पदेसे विहरन्ता ‘‘यो अम्हाकं महल्लको, तस्मिं सगारवा विहरिस्सामा’’ति निग्रोधं दस्सेत्वा ‘‘को नु खो अम्हाकं महल्लको’’ति वीमंसन्ता तित्तिरस्स महल्लकभावं ञत्वा तस्स जेट्ठापचायनकम्मं कत्वा अञ्ञमञ्ञं समग्गा सम्मोदमाना विहरित्वा सग्गपरायणा अहेसुं. तं कारणं ञत्वा रुक्खे अधिवत्था देवता इमं गाथमाह –

‘‘ये वुड्ढमपचायन्ति, नरा धम्मस्स कोविदा;

दिट्ठेव धम्मे पासंसा, सम्पराये च सुग्गती’’ति. (जा. १.१.३७);

एवं अहेतुकतिरच्छानयोनियं निब्बत्तोपि तथागतो सगारववासं रोचेसि, इदानि कस्मा न रोचेस्सतीति. अगारवोति अञ्ञस्मिं गारवरहितो, कञ्चि गरुट्ठाने अट्ठपेत्वाति अत्थो. अप्पतिस्सोति पतिस्सयरहितो, कञ्चि जेट्ठकट्ठाने अट्ठपेत्वाति अत्थो. समणं वा ब्राह्मणं वाति एत्थ समितपापबाहितपापायेव समणब्राह्मणा अधिप्पेता. सक्कत्वा गरुं कत्वाति सक्कारञ्चेव कत्वा गरुकारञ्च उपट्ठपेत्वा.

सदेवके लोकेतिआदीसु सद्धिं देवेहि सदेवके. देवग्गहणेन चेत्थ मारब्रह्मेसु गहितेसुपि मारो नाम वसवत्ती सब्बेसं उपरि वसं वत्तेति, ब्रह्मा नाम महानुभावो, एकङ्गुलिया एकस्मिं चक्कवाळसहस्से आलोकं फरति, द्वीहि द्वीसु, दसहि अङ्गुलीहि दससु चक्कवाळसहस्सेसु आलोकं फरति. सो इमिना सीलसम्पन्नतरोति वत्तुं मा लभन्तूति समारके सब्रह्मकेति विसुं वुत्तं. तथा समणा नाम एकनिकायादिवसेन बहुस्सुता सीलवन्तो पण्डिता, ब्राह्मणापि वत्थुविज्जादिवसेन बहुस्सुता पण्डिता. ते इमिना सम्पन्नतराति वत्तुं मा लभन्तूति सस्समणब्राह्मणिया पजायाति वुत्तं. सदेवमनुस्सायाति इदं पन निप्पदेसतो दस्सनत्थं गहितमेव गहेत्वा वुत्तं. अपिचेत्थ पुरिमानि तीणि पदानि लोकवसेन वुत्तानि, पच्छिमानि द्वे पजावसेन. सीलसम्पन्नतरन्ति सीलेन सम्पन्नतरं, अधिकतरन्ति अत्थो. एत्थ च सीलादयो चत्तारो धम्मा लोकियलोकुत्तरा कथिता, विमुत्तिञाणदस्सनं लोकियमेव. पच्चवेक्खणञाणमेव हेतं. पातुरहोसीति ‘‘अयं सत्था अवीचितो याव भवग्गा सीलादीहि अत्तना अधिकतरं अपस्सन्तो ‘मया पटिविद्धनवलोकुत्तरधम्ममेव सक्कत्वा उपनिस्साय विहरिस्सामी’ति चिन्तेति, कारणं भगवा चिन्तेति, अत्थं वुड्ढिं विसेसं चिन्तेति, गच्छामिस्स उस्साहं जनेस्सामी’’ति चिन्तेत्वा पुरतो पाकटो अहोसि, अभिमुखे अट्ठासीति अत्थो.

विहंसु विहरन्ति चाति एत्थ यो वदेय्य – ‘‘विहरन्तीति वचनतो पच्चुप्पन्नेपि बहू बुद्धा’’ति, सो ‘‘भगवापि भन्ते एतरहि अरहं सम्मासम्बुद्धो’’ति इमिना वचनेन पटिबाहितब्बो.

‘‘न मे आचरियो अत्थि, सदिसो मे न विज्जति;

सदेवकस्मिं लोकस्मिं, नत्थि मे पटिपुग्गलो’’ति. (महाव. ११; म. नि. २.३४१) –

आदीहि चस्स सुत्तेहि अञ्ञेसं बुद्धानं अभावो दीपेतब्बो. तस्माति यस्मा सब्बेपि बुद्धा सद्धम्मगरुनो, तस्मा. महत्तमभिकङ्खताति महन्तभावं पत्थयमानेन. सरं बुद्धान सासनन्ति बुद्धानं सासनं सरन्तेन.

यतोति यस्मिं काले. महत्तेन समन्नागतोति रत्तञ्ञुमहत्तं वेपुल्लमहत्तं ब्रह्मचरियमहत्तं लाभग्गमहत्तन्ति इमिना चतुब्बिधेन महत्तेन समन्नागतो. अथ मे सङ्घेपि गारवोति अथ मय्हं सङ्घेपि गारवो जातो. किस्मिं पन काले भगवता सङ्घे गारवो कतोति? महापजापतिया दुस्सयुगदानकाले. तदा हि भगवा अत्तनो उपनीतं दुस्सयुगं ‘‘सङ्घे, गोतमि, देहि, सङ्घे ते दिन्ने अहञ्चेव पूजितो भविस्सामि सङ्घो चा’’ति वदन्तो सङ्घे गारवं अकासि नाम.

२. दुतियउरुवेलसुत्तवण्णना

२२. दुतिये सम्बहुलाति बहुका. ब्राह्मणाति हुहुक्कजातिकेन ब्राह्मणेन सद्धिं आगता ब्राह्मणा. जिण्णाति जराजिण्णा. वुड्ढाति वयोवुद्धा. महल्लकाति जातिमहल्लका. अद्धगताति तयो वये अद्धे अतिक्कन्ता. सुतमेतन्ति अम्हेहि सुतं एतं. तयिदं भो, गोतम, तथेवाति भो, गोतम, एतं अम्हेहि सुतकारणं तथा एव. तयिदं भो, गोतम, न सम्पन्नमेवाति तं एतं अभिवादनादिअकरणं अननुच्छविकमेव.

अकालवादीतिआदीसु अकाले वदतीति अकालवादी. असभावं वदतीति अभूतवादी. अनत्थं वदति, नो अत्थन्ति अनत्थवादी. अधम्मं वदति, नो धम्मन्ति अधम्मवादी. अविनयं वदति, नो विनयन्ति अविनयवादी. अनिधानवतिं वाचं भासिताति न हदये निधेतब्बयुत्तकं वाचं भासिता. अकालेनाति कथेतुं अयुत्तकालेन. अनपदेसन्ति अपदेसरहितं, सापदेसं सकारणं कत्वा न कथेति. अपरियन्तवतिन्ति परियन्तरहितं, न परिच्छेदं दस्सेत्वा कथेति. अनत्थसंहितन्ति न लोकियलोकुत्तरअत्थनिस्सितं कत्वा कथेति. बालो थेरोत्वेव सङ्खं गच्छतीति अन्धबालो थेरोति सङ्खं गच्छति.

कालवादीतिआदीनि वुत्तपटिपक्खवसेन वेदितब्बानि. पण्डितो थेरोत्वेव सङ्खं गच्छतीति पण्डिच्चेन समन्नागतत्ता पण्डितो, थिरभावप्पत्तिया थेरोति सङ्खं गच्छति.

बहुस्सुतो होतीति बहुं अस्स सुतं होति, नवङ्गं सत्थुसासनं पाळिअनुसन्धिपुब्बापरवसेन उग्गहितं होतीति अत्थो. सुतधरोति सुतस्स आधारभूतो. यस्स हि इतो गहितं इतो पलायति, छिद्दघटे उदकं विय न तिट्ठति, परिसमज्झे एकसुत्तं वा जातकं वा कथेतुं वा वाचेतुं वा न सक्कोति, अयं न सुतधरो नाम. यस्स पन उग्गहितं बुद्धवचनं उग्गहितकालसदिसमेव होति, दसपि वीसतिपि वस्सानि सज्झायं अकरोन्तस्स नेव नस्सति, अयं सुतधरो नाम. सुतसन्निचयोति सुतस्स सन्निचयभूतो. यस्स हि सुतं हदयमञ्जूसाय सन्निचितं सिलाय लेखा विय सुवण्णपत्ते पक्खित्तसीहवसा विय च तिट्ठति, अयं सुतसन्निचयो नाम. धाताति धाता पगुणा. एकच्चस्स हि उग्गहितबुद्धवचनं धातं पगुणं निच्चलिकं न होति, ‘‘असुकं सुत्तं वा जातकं वा कथेही’’ति वुत्ते ‘‘सज्झायित्वा संसन्दित्वा समनुग्गाहित्वा जानिस्सामी’’ति वदति. एकच्चस्स धातं पगुणं भवङ्गसोतसदिसं होति, ‘‘असुकं सुत्तं वा जातकं वा कथेही’’ति वुत्ते उद्धरित्वा तमेव कथेति. तं सन्धाय वुत्तं ‘‘धाता’’ति. वचसा परिचिताति सुत्तदसक-वग्गदसकपण्णासदसकवसेन वाचाय सज्झायिता. मनसानुपेक्खिताति चित्तेन अनुपेक्खिता. यस्स वाचाय सज्झायितं बुद्धवचनं मनसा चिन्तेन्तस्स तत्थ तत्थ पाकटं होति, महादीपं जालेत्वा ठितस्स रूपगतं विय पञ्ञायति, तं सन्धायेतं वुत्तं. दिट्ठिया सुप्पटिविद्धाति अत्थतो च कारणतो च पञ्ञाय सुप्पटिविद्धा.

आभिचेतसिकानन्ति अभिचेतोति अभिक्कन्तं विसुद्धं चित्तं वुच्चति, अधिचित्तं वा, अभिचेतसि जातानि आभिचेतसिकानि, अभिचेतोसन्निस्सितानीति वा आभिचेतसिकानि. दिट्ठधम्मसुखविहारानन्ति दिट्ठधम्मे सुखविहारानं. दिट्ठधम्मोति पच्चक्खो अत्तभावो वुच्चति, तत्थ सुखविहारभूतानन्ति अत्थो. रूपावचरज्झानानमेतं अधिवचनं. तानि हि अप्पेत्वा निसिन्ना झायिनो इमस्मिंयेव अत्तभावे असंकिलिट्ठनेक्खम्मसुखं विन्दन्ति, तस्मा ‘‘दिट्ठधम्मसुखविहारानी’’ति वुच्चति. निकामलाभीति निकामेन लाभी, अत्तनो इच्छावसेन लाभी, इच्छितिच्छितक्खणे समापज्जितुं समत्थोति वुत्तं होति. अकिच्छलाभीति सुखेनेव पच्चनीकधम्मे विक्खम्भेत्वा समापज्जितुं समत्थोति वुत्तं होति. अकसिरलाभीति अकसिरानं लाभी विपुलानं, यथापरिच्छेदेन वुट्ठातुं समत्थोति वुत्तं होति. एकच्चो हि लाभीयेव होति, न पन इच्छितिच्छितक्खणे सक्कोति समापज्जितुं. एकच्चो सक्कोति तथासमापज्जितुं, पारिपन्थिके च पन किच्छेन विक्खम्भेति. एकच्चो तथा च समापज्जति, पारिपन्थिके च अकिच्छेनेव विक्खम्भेति, न सक्कोति नाळिकयन्तं विय यथापरिच्छेदेयेव वुट्ठातुं. यस्स पन अयं तिविधापि सम्पदा अत्थि, सो ‘‘अकिच्छलाभी अकसिरलाभी’’ति वुच्चति. आसवानं खयातिआदीनि वुत्तत्थानेव. एवमिध सीलम्पि बाहुसच्चम्पि खीणासवस्सेव सीलं बाहुसच्चञ्च, झानानिपि खीणासवस्सेव वळञ्जनकज्झानानि कथितानि. ‘‘आसवानं खया’’तिआदीहि पन अरहत्तं कथितं. फलेन चेत्थ मग्गकिच्चं पकासितन्ति वेदितब्बं.

उद्धतेनाति उद्धच्चसहगतेन. सम्फन्ति पलापकथं. असमाहितसङ्कप्पोति अट्ठपितसङ्कप्पो. मगोति मगसदिसो. आराति दूरे. थावरेय्यम्हाति थावरभावतो. पापदिट्ठीति लामकदिट्ठि. अनादरोति आदररहितो. सुतवाति सुतेन उपगतो. पटिभानवाति दुविधेन पटिभानेन समन्नागतो. पञ्ञायत्थं विपस्सतीति सहविपस्सनाय मग्गपञ्ञाय चतुन्नं सच्चानं अत्थं विनिविज्झित्वा पस्सति. पारगू सब्बधम्मानन्ति सब्बेसं खन्धादिधम्मानं पारं गतो, अभिञ्ञापारगू, परिञ्ञापारगू, पहानपारगू, भावनापारगू, सच्छिकिरियापारगू, समापत्तिपारगूति एवं छब्बिधेन पारगमनेन सब्बधम्मानं पारं परियोसानं गतो. अखिलोति रागखिलादिविरहितो. पटिभानवाति दुविधेनेव पटिभानेन समन्नागतो. ब्रह्मचरियस्स केवलीति सकलब्रह्मचरियो. सेसमेत्थ उत्तानमेवाति.

३. लोकसुत्तवण्णना

२३. ततिये लोकोति दुक्खसच्चं. अभिसम्बुद्धोति ञातो पच्चक्खो कतो. लोकस्माति दुक्खसच्चतो. पहीनोति महाबोधिमण्डे अरहत्तमग्गञाणेन पहीनो. तथागतस्स भाविताति तथागतेन भाविता.

एवं एत्तकेन ठानेन चतूहि सच्चेहि अत्तनो बुद्धभावं कथेत्वा इदानि तथागतभावं कथेतुं यं, भिक्खवेतिआदिमाह. तत्थ दिट्ठन्ति रूपायतनं. सुतन्ति सद्दायतनं. मुतन्ति पत्वा गहेतब्बतो गन्धायतनं रसायतनं फोट्ठब्बायतनं. विञ्ञातन्ति सुखदुक्खादि धम्मारम्मणं. पत्तन्ति परियेसित्वा वा अपरियेसित्वा वा पत्तं. परियेसितन्ति पत्तं वा अप्पत्तं वा परियेसितं. अनुविचरितं मनसाति चित्तेन अनुसञ्चरितं.

तथागतेन अभिसम्बुद्धन्ति इमिना एतं दस्सेति – यं अपरिमाणासु लोकधातूसु इमस्स सदेवकस्स लोकस्स नीलं पीतकन्तिआदि रूपारम्मणं चक्खुद्वारे आपाथं आगच्छति, ‘‘अयं सत्तो इमस्मिं खणे इमं नाम रूपारम्मणं दिस्वा सुमनो वा दुम्मनो वा मज्झत्तो वा जातो’’ति सब्बं तथागतस्स एवं अभिसम्बुद्धं. तथा यं अपरिमाणासु लोकधातूसु इमस्स सदेवकस्स लोकस्स भेरिसद्दो मुदिङ्गसद्दोतिआदि सद्दारम्मणं सोतद्वारे आपाथं आगच्छति, मूलगन्धो तचगन्धोतिआदि गन्धारम्मणं घानद्वारे आपाथं आगच्छति, मूलरसो खन्धरसोतिआदि रसारम्मणं जिव्हाद्वारे आपाथं आगच्छति, कक्खळं मुदुकन्तिआदि पथवीधातुतेजोधातुवायोधातुभेदं फोट्ठब्बारम्मणं कायद्वारे आपाथं आगच्छति, ‘‘अयं सत्तो इमस्मिं खणे इमं नाम फोट्ठब्बारम्मणं फुसित्वा सुमनो वा दुम्मनो वा मज्झत्तो वा जातो’’ति सब्बं तथागतस्स एवं अभिसम्बुद्धं. तथा यं अपरिमाणासु लोकधातूसु इमस्स सदेवकस्स लोकस्स सुखदुक्खादिभेदं धम्मारम्मणं मनोद्वारस्स आपाथं आगच्छति, ‘‘अयं सत्तो इमस्मिं खणे इमं नाम धम्मारम्मणं विजानित्वा सुमनो वा दुम्मनो वा मज्झत्तो वा जातो’’ति सब्बं तथागतस्स एवं अभिसम्बुद्धं. यञ्हि, भिक्खवे, इमेसं सब्बसत्तानं दिट्ठं सुतं मुतं विञ्ञातं, तत्थ तथागतेन अदिट्ठं वा असुतं वा अमुतं वा अविञ्ञातं वा नत्थि, इमस्स पन महाजनस्स परियेसित्वा अप्पत्तम्पि अत्थि, अपरियेसित्वा अप्पत्तम्पि अत्थि, परियेसित्वा पत्तम्पि अत्थि, अपरियेसित्वा पत्तम्पि अत्थि, सब्बम्पि तथागतस्स अप्पत्तं नाम नत्थि ञाणेन असच्छिकतं.

तस्मा तथागतोति वुच्चतीति यं यथा लोकेन गतं, तस्स तथेव गतत्ता तथागतोति वुच्चति. पाळियं पन ‘‘अभिसम्बुद्ध’’न्ति वुत्तं, तं गतसद्देन एकत्थं. इमिना नयेन सब्बवारेसु तथागतोति निगमस्स अत्थो वेदितब्बो. तस्स युत्ति एकपुग्गलवण्णनायं तथागतसद्दवित्थारे वुत्तायेव. अपिचेत्थ अञ्ञदत्थूति एकंसत्थे निपातो. दक्खतीति दसो. वसं वत्तेतीति वसवत्ती.

सब्बं लोकं अभिञ्ञाति तेधातुकं लोकसन्निवासं जानित्वा. सब्बं लोके यथातथन्ति तस्मिं तेधातुकलोकसन्निवासे यंकिञ्चि नेय्यं, सब्बं तं यथातथं अविपरीतं जानित्वा. विसंयुत्तोति चतुन्नं योगानं पहानेन विसंयुत्तो. अनूपयोति तण्हादिट्ठिउपयेहि विरहितो. सब्बाभिभूति रूपादीनि सब्बारम्मणानि अभिभवित्वा ठितो. धीरोति धितिसम्पन्नो. सब्बगन्थप्पमोचनोति सब्बे चत्तारोपि गन्थे मोचेत्वा ठितो. फुट्ठस्साति फुट्ठा अस्स. इदञ्च करणत्थे सामिवचनं. परमा सन्तीति निब्बानं. तञ्हि तेन ञाणफुसनेन फुट्ठं. तेनेवाह – निब्बानं अकुतोभयन्ति. अथ वा परमासन्तीति उत्तमा सन्ति. कतरा साति? निब्बानं. यस्मा पन निब्बाने कुतोचि भयं नत्थि, तस्मा तं अकुतोभयन्ति वुच्चति. विमुत्तो उपधिसङ्खयेति उपधिसङ्खयसङ्खाते निब्बाने तदारम्मणाय फलविमुत्तिया विमुत्तो. सीहो अनुत्तरोति परिस्सयानं सहनट्ठेन किलेसानञ्च हिंसनट्ठेन तथागतो अनुत्तरो सीहो नाम. ब्रह्मन्ति सेट्ठं. इतीति एवं तथागतस्स गुणे जानित्वा. सङ्गम्माति समागन्त्वा. तं नमस्सन्तीति तं तथागतं ते सरणं गता नमस्सन्ति. इदानि यं वदन्ता ते नमस्सन्ति, तं दस्सेतुं दन्तोतिआदि वुत्तं. तं उत्तानत्थमेवाति.

४. काळकारामसुत्तवण्णना

२४. चतुत्थं अत्थुप्पत्तियं निक्खित्तं. कतराय अत्थुप्पत्तियन्ति? दसबलगुणकथाय. अनाथपिण्डिकस्स किर धीता चूळसुभद्दा ‘‘साकेतनगरे काळकसेट्ठिपुत्तस्स गेहं गच्छिस्सामी’’ति सत्थारं उपसङ्कमित्वा, ‘‘भन्ते, अहं मिच्छादिट्ठिककुलं गच्छामि. सचे तत्थ सक्कारं लभिस्सामि, एकस्मिं पुरिसे पेसियमाने पपञ्चो भविस्सति, मं आवज्जेय्याथ भगवा’’ति पटिञ्ञं गहेत्वा अगमासि. सेट्ठि ‘‘सुणिसा मे आगता’’ति मङ्गलं करोन्तोव बहुं खादनीयभोजनीयं पटियादेत्वा पञ्च अचेलकसतानि निमन्तेसि. सो तेसु निसिन्नेसु ‘‘धीता मे आगन्त्वा अरहन्ते वन्दतू’’ति चूळसुभद्दाय पेसेसि. आगतफला अरियसाविका अरहन्तेति वुत्तमत्तेयेव ‘‘लाभा वत मे’’ति उट्ठहित्वा गता ते निस्सिरिकदस्सने अचेलके दिस्वाव ‘‘समणा नाम न एवरूपा होन्ति, तात, येसं नेव अज्झत्तं हिरी, न बहिद्धा ओत्तप्पं अत्थी’’ति वत्वा ‘‘न इमे समणा, धीधी’’ति खेळं पातेत्वा निवत्तित्वा अत्तनो वसनट्ठानमेव गता.

ततो अचेलका ‘‘महासेट्ठि कुतो ते एवरूपा कालकण्णी लद्धा, किं सकलजम्बुदीपे अञ्ञा दारिका नत्थी’’ति सेट्ठिं परिभासिंसु. सो ‘‘आचरिया जानित्वा वा कतं होतु अजानित्वा वा, अहमेत्थ जानिस्सामी’’ति अचेलके उय्योजेत्वा सुभद्दाय सन्तिकं गन्त्वा ‘‘अम्म, कस्मा एवरूपं अकासि, कस्मा अरहन्ते लज्जापेसी’’ति आह. तात, अरहन्ता नाम एवरूपा न होन्तीति. अथ नं सो आह –

‘‘कीदिसा समणा तुय्हं, बाळ्हं खो ने पसंससि;

किंसीला किंसमाचारा, तं मे अक्खाहि पुच्छिता’’ति.

सा आह –

‘‘सन्तिन्द्रिया सन्तमना, सन्ततेजा गुणमग्गसण्ठिता;

ओक्खित्तचक्खू मितभाणी, तादिसा समणा मम.

‘‘वसन्ति वनमोगय्ह, नागो छेत्वाव बन्धनं;

एककिया अदुतिया, तादिसा समणा ममा’’ति.

एवञ्च पन वत्वा सेट्ठिस्स पुरे ठत्वा तिण्णं रतनानं गुणं कथेसि. सेट्ठि तस्सा वचनं सुत्वा ‘‘यदि एवं, तव समणे आनेत्वा मङ्गलं करोमा’’ति. सा पुच्छि ‘‘कदा करिस्सथ, ताता’’ति. सेट्ठि चिन्तेसि – ‘‘कतिपाहच्चयेनाति वुत्ते पेसेत्वा पक्कोसापेय्या’’ति. अथ नं ‘‘स्वे अम्मा’’ति आह. सा सायन्हसमये उपरिपासादं आरुय्ह महन्तं पुप्फसमुग्गं गहेत्वा सत्थु गुणे अनुस्सरित्वा अट्ठ पुप्फमुट्ठियो दसबलस्स विस्सज्जेत्वा अञ्जलिं पग्गय्ह नमस्समाना अट्ठासि. एवञ्च अवच – ‘‘भगवा स्वे पञ्चहि भिक्खुसतेहि सद्धिं मय्हं भिक्खं गण्हथा’’ति. तानि पुप्फानि गन्त्वा दसबलस्स मत्थके वितानं हुत्वा अट्ठंसु. सत्था आवज्जेन्तो तं कारणं अद्दस. धम्मदेसनापरियोसाने अनाथपिण्डिकमहासेट्ठि दसबलं वन्दित्वा ‘‘स्वे, भन्ते, पञ्चहि भिक्खुसतेहि सद्धिं मम गेहे भिक्खं गण्हथा’’ति आह. चूळसुभद्दाय निमन्तितम्ह सेट्ठीति. न, भन्ते, कञ्चि आगतं पस्सामाति. आम, सेट्ठि, सद्धा पन उपासिका दूरे योजनसतमत्थकेपि योजनसहस्समत्थकेपि ठिता हिमवन्तो विय पञ्ञायतीति वत्वा –

‘‘दूरे सन्तो पकासेन्ति, हिमवन्तोव पब्बतो;

असन्तेत्थ न दिस्सन्ति, रत्तिं खित्ता यथा सरा’’ति. (ध. प. ३०४) –

इमं गाथमाह. अनाथपिण्डिको ‘‘भन्ते, मम, धीतु सङ्गहं करोथा’’ति वन्दित्वा पक्कामि.

सत्था आनन्दत्थेरं आमन्तेसि – ‘‘अहं, आनन्द, साकेतं गमिस्सामि, पञ्चन्नं भिक्खुसतानं सलाकं देहि. ददन्तो च छळभिञ्ञानंयेव ददेय्यासी’’ति. थेरो तथा अकासि. चूळसुभद्दा रत्तिभागसमनन्तरे चिन्तेसि – ‘‘बुद्धा नाम बहुकिच्चा बहुकरणीया, मं सल्लक्खेय्य वा न वा, किं नु खो करिस्सामी’’ति. तस्मिं खणे वेस्सवणो महाराजा चूळसुभद्दाय कथेसि – ‘‘भद्दे, मा खो त्वं विमना अहोसि, मा दुम्मना. अधिवुत्थं ते भगवता स्वातनाय भत्तं सद्धिं भिक्खुसङ्घेना’’ति. सा तुट्ठपहट्ठा दानमेव संविदहि. सक्कोपि खो देवराजा विस्सकम्मं आमन्तेसि – ‘‘तात, दसबलो चूळसुभद्दाय सन्तिकं साकेतनगरं गच्छिस्सति, पञ्च कूटागारसतानि मापेही’’ति. सो तथा अकासि. सत्था पञ्चहि छळभिञ्ञसतेहि परिवुतो कूटागारयानेन मणिवण्णं आकासं विलिखन्तो विय साकेतनगरं अगमासि.

सुभद्दा बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स दानं दत्वा सत्थारं वन्दित्वा आह – ‘‘भन्ते, मय्हं ससुरपक्खो मिच्छादिट्ठिको, साधु तेसं अनुच्छविकधम्मं कथेथा’’ति. सत्था धम्मं देसेसि. काळकसेट्ठि सोतापन्नो हुत्वा अत्तनो उय्यानं दसबलस्स अदासि. अचेलका ‘‘अम्हाकं पठमं दिन्न’’न्ति निक्खमितुं न इच्छन्ति. ‘‘गच्छथ नीहरितब्बनियामेन ते नीहरथा’’ति सब्बे नीहरापेत्वा तत्थेव सत्थु विहारं कारेत्वा ब्रह्मदेय्यं कत्वा उदकं पातेसि. सो काळकेन कारितताय काळकारामो नाम जातो. भगवा तस्मिं समये तत्थ विहरति. तेन वुत्तं – ‘‘साकेते विहरति काळकारामे’’ति.

भिक्खू आमन्तेसीति पञ्चसते भिक्खू आमन्तेसि. ते किर साकेतनगरवासिनो कुलपुत्ता सत्थु धम्मदेसनं सुत्वा सत्थु सन्तिके पब्बजित्वा उपट्ठानसालाय निसिन्ना ‘‘अहो बुद्धगुणा नाम महन्ता, एवरूपं नाम मिच्छादिट्ठिकं काळकसेट्ठिं दिट्ठितो मोचेत्वा सोतापत्तिफलं पापेत्वा सकलनगरं सत्थारा देवलोकसदिसं कत’’न्ति दसबलस्स गुणं कथेन्ति. सत्था तेसं गुणं कथेन्तानं चित्तं उपपरिक्खित्वा – ‘‘मयि गते महती देसना समुट्ठिस्सति, देसनापरियोसाने च इमे पञ्चसता भिक्खू अरहत्ते पतिट्ठहिस्सन्ति, महापथवी उदकपरियन्तं कत्वा कम्पिस्सती’’ति धम्मसभं गन्त्वा पञ्ञत्तवरबुद्धासने निसिन्नो ते भिक्खू आदिं कत्वा यं, भिक्खवे, सदेवकस्स लोकस्साति इमं देसनं आरभि. एवमिदं सुत्तं गुणकथाय निक्खित्तन्ति वेदितब्बं.

तत्थ ‘‘तमहं जानामी’’ति पदपरियोसाने महापथवी उदकपरियन्तं कत्वा अकम्पित्थ. अब्भञ्ञासिन्ति अभिअञ्ञासिं, जानिन्ति अत्थो. विदितन्ति पाकटं कत्वा ञातं. इमिना एतं दस्सेति – अञ्ञे जानन्तियेव, मया पन पाकटं कत्वा विदितन्ति. इमेहि तीहि पदेहि सब्बञ्ञुतभूमि नाम कथिता. तं तथागतो न उपट्ठासीति तं छद्वारिकं आरम्मणं तथागतो तण्हाय वा दिट्ठिया वा न उपट्ठासि न उपगञ्छि. अयञ्हि पस्सति भगवा चक्खुना रूपं, छन्दरागो भगवतो नत्थि, सुविमुत्तचित्तो सो भगवा. सुणाति भगवा सोतेन सद्दं. घायति भगवा घानेन गन्धं. सायति भगवा जिव्हाय रसं. फुसति भगवा कायेन फोट्ठब्बं. विजानाति भगवा मनसा धम्मं, छन्दरागो भगवतो नत्थि, सुविमुत्तचित्तो सो भगवा. तेन वुत्तं – ‘‘तं तथागतो न उपट्ठासी’’ति. इमिना पदेन खीणासवभूमि कथिताति वेदितब्बा.

तं ममस्स मुसाति तं मे वचनं मुसावादो नाम भवेय्य. तं पस्स तादिसमेवाति तम्पि मुसावादो भवेय्य. तं ममस्स कलीति तं वचनं मय्हं दोसो भवेय्याति अत्थो. एत्तावता सच्चभूमि नाम कथिताति वेदितब्बा.

दट्ठा दट्ठब्बन्ति दिस्वा दट्ठब्बं. दिट्ठं न मञ्ञतीति तं दिट्ठं रूपायतनं ‘‘अहं महाजनेन दिट्ठमेव पस्सामी’’ति तण्हामानदिट्ठीहि न मञ्ञति. अदिट्ठं न मञ्ञतीति ‘‘अहं महाजनेन अदिट्ठमेव एतं पस्सामी’’ति एवम्पि तण्हादीहि मञ्ञनाहि न मञ्ञति. दट्ठब्बं न मञ्ञतीति ‘‘महाजनेन दिट्ठं पस्सामी’’ति एवम्पि ताहि मञ्ञनाहि न मञ्ञति. दट्ठब्बञ्हि अदिट्ठम्पि होतियेव. एवरूपानि हि वचनानि तीसुपि कालेसु लब्भन्ति, तेनस्स अत्थो वुत्तो. दट्ठारं न मञ्ञतीति पस्सितारं एकसत्तं नाम ताहि मञ्ञनाहि न मञ्ञतीति अत्थो. सेसट्ठानेसुपि इमिनाव नयेन अत्थो वेदितब्बो. इमिना एत्तकेन ठानेन सुञ्ञताभूमि नाम कथिता.

इति खो, भिक्खवेति एवं खो, भिक्खवे. तादीयेव तादीति तादिता नाम एकसदिसता. तथागतो च यादिसो लाभादीसु, तादिसोव अलाभादीसु. तेन वुत्तं – ‘‘लाभेपि तादी, अलाभेपि तादी. यसेपि तादी, अयसेपि तादी. निन्दायपि तादी, पसंसायपि तादी. सुखेपि तादी, दुक्खेपि तादी’’ति (महानि. ३८, १९२). इमाय तादिताय तादी. तम्हा च पन तादिम्हाति ततो तथागततादितो अञ्ञो उत्तरितरो वा पणीततरो वा तादी नत्थीति एत्तावता तादिभूमि नाम कथिता. इमाहि पञ्चभूमीहि देसनं निट्ठापेन्तस्स पञ्चसुपि ठानेसु महापथवी सक्खिभावेन अकम्पित्थ. देसनापरियोसाने ते पञ्चसते अधुनापब्बजिते कुलपुत्ते आदिं कत्वा तं ठानं पत्तानं देवमनुस्सानं चतुरासीति पाणसहस्सानि अमतपानं पिविंसु.

भगवापि सुत्तं निट्ठापेत्वा गाथाहि कूटं गण्हन्तो यंकिञ्चीतिआदिमाह. तत्थ अज्झोसितं सच्चमुतं परेसन्ति परेसं सद्धाय परपत्तियायनाय सच्चमुतन्ति मञ्ञित्वा अज्झोसितं गिलित्वा परिनिट्ठापेत्वा गहितं. सयसंवुतेसूति सयमेव संवरित्वा पियायित्वा गहितगहणेसु, दिट्ठिगतिकेसूति अत्थो. दिट्ठिगतिका हि सयं संवुताति वुच्चन्ति. सच्चं मुसा वापि परं दहेय्याति तेसु सयं संवुतसङ्खातेसु दिट्ठिगतिकेसु तथागतो तादी तेसं एकम्पि वचनं ‘‘इदमेव सच्चं मोघमञ्ञ’’न्ति एवं सच्चं मुसा वापि परं उत्तमं कत्वा न ओदहेय्य, न सद्दहेय्य, न पत्तियायेय्य. एतञ्च सल्लन्ति एतं दिट्ठिसल्लं. पटिकच्च दिस्वाति पुरेतरं बोधिमूलेयेव दिस्वा. विसत्ताति लग्गा लगिता पलिबुद्धा. जानामि पस्सामि तथेव एतन्ति यथायं पजा अज्झोसिता गिलित्वा परिनिट्ठापेत्वा विसत्ता लग्गा लगिता, एवं अहम्पि जानामि पस्सामि. तथा एवं यथा एताय पजाय गहितन्ति एवं अज्झोसितं नत्थि तथागतानन्ति अत्थो.

५. ब्रह्मचरियसुत्तवण्णना

२५. पञ्चमे जनकुहनत्थन्ति तीहि कुहनवत्थूहि जनस्स कुहनत्थाय. न जनलपनत्थन्ति न जनस्स उपलापनत्थं. न लाभसक्कारसिलोकानिसंसत्थन्ति न चीवरादिथुतिवचनत्थं. न इतिवादप्पमोक्खानिसंसत्थन्ति न तेन तेन कारणेन कतवादानिसंसत्थं, न वादस्स पमोक्खानिसंसत्थं. न इति मं जनो जानातूति न ‘‘एवं किर एस भिक्खु, एवं किर एस भिक्खू’’ति जनस्स जाननत्थाय. संवरत्थन्ति पञ्चहि संवरेहि संवरणत्थाय. पहानत्थन्ति तीहि पहानेहि पजहनत्थाय. विरागत्थन्ति रागादीनं विरज्जनत्थाय. निरोधत्थन्ति तेसंयेव निरुज्झनत्थाय. अनीतिहन्ति इतिहपरिवज्जितं, अपरपत्तियन्ति अत्थो. निब्बानोगधगामिनन्ति निब्बानस्स अन्तोगामिनं. मग्गब्रह्मचरियञ्हि निब्बानं आरम्मणं करित्वा निब्बानस्स अन्तोयेव वत्तति पवत्तति. पटिपज्जन्तीति दुविधम्पि पटिपज्जन्ति. इमस्मिं सुत्ते वट्टविवट्टं कथेत्वा गाथासु विवट्टमेव कथितं.

६. कुहसुत्तवण्णना

२६. छट्ठे कुहाति कुहका. थद्धाति कोधेन च मानेन च थद्धा. लपाति उपलापका. सिङ्गीति ‘‘तत्थ कतमं सिङ्गं, यं सिङ्गं सिङ्गारता चातुरता चातुरियं परिक्खत्तता पारिक्खत्तिय’’न्ति (विभ. ८५२) एवं वुत्तेहि सिङ्गसदिसेहि पाकटकिलेसेहि समन्नागता. उन्नळाति उग्गतनळा तुच्छमानं उक्खिपित्वा ठिता. असमाहिताति चित्तेकग्गमत्तस्सापि अलाभिनो. न मे ते, भिक्खवे, भिक्खू मामकाति ते मय्हं भिक्खू मम सन्तका न होन्ति. ‘‘ते मय्ह’’न्ति इदं पन सत्थारं उद्दिस्स पब्बजितत्ता वुत्तं. ते खो मे, भिक्खवे, भिक्खू मामकाति इधापि मेति अत्तानं उद्दिस्स पब्बजितत्ता वदति, सम्मापटिपन्नत्ता पन ‘‘मामका’’ति आह. वुद्धिं विरूळ्हिं वेपुल्लं आपज्जन्तीति सीलादीहि गुणेहि वड्ढनतो वुद्धिं, निच्चलभावेन विरूळ्हिं, सब्बत्थ पत्थटताय वेपुल्लं पापुणन्ति. ते पनेते याव अरहत्तमग्गा विरुहन्ति, अरहत्तफलं पत्ते विरूळ्हा नाम होन्ति. इति इमस्मिं सुत्तेपि गाथासुपि वट्टविवट्टमेव कथितं.

७. सन्तुट्ठिसुत्तवण्णना

२७. सत्तमे अप्पानीति परित्तानि. सुलभानीति सुखेन लद्धब्बानि, यत्थ कत्थचि सक्का होन्ति लभितुं. अनवज्जानीति निद्दोसानि. पिण्डियालोपभोजनन्ति जङ्घापिण्डियबलेन चरित्वा आलोपमत्तं लद्धं भोजनं. पूतिमुत्तन्ति यंकिञ्चि मुत्तं. यथा हि सुवण्णवण्णोपि कायो पूतिकायोति वुच्चति, एवं अभिनवम्पि मुत्तं पूतिमुत्तमेव.

विघातोति विगतघातो, चित्तस्स दुक्खं न होतीति अत्थो. दिसा नप्पटिहञ्ञतीति यस्स हि ‘‘असुकट्ठानं नाम गतो चीवरादीनि लभिस्सामी’’ति चित्तं उप्पज्जति, तस्स दिसा पटिहञ्ञति नाम. यस्स एवं न उप्पज्जति, तस्स नप्पटिहञ्ञति नाम. धम्माति पटिपत्तिधम्मा. सामञ्ञस्सानुलोमिकाति समणधम्मस्स अनुलोमा. अधिग्गहिताति सब्बेते तुट्ठचित्तस्स भिक्खुनो अधिग्गहिता होन्ति अन्तोगता न परिबाहिराति.

८. अरियवंससुत्तवण्णना

२८. अट्ठमस्स अज्झासयिको निक्खेपो. इमं किर महाअरियवंससुत्तन्तं भगवा जेतवनमहाविहारे धम्मसभायं पञ्ञत्तवरबुद्धासने निसिन्नो अत्तनोपि परपुग्गलानम्पि अज्झासयवसेन परिवारेत्वा निसिन्नानि चत्तालीस भिक्खुसहस्सानि, ‘‘भिक्खवे’’ति आमन्तेत्वा चत्तारोमे, भिक्खवे, अरियवंसाति आरभि. तत्थ अरियवंसाति अरियानं वंसा. यथा हि खत्तियवंसो ब्राह्मणवंसो वेस्सवंसो सुद्दवंसो समणवंसो कुलवंसो राजवंसो, एवं अयम्पि अट्ठमो अरियवंसो अरियतन्ति अरियपवेणी नाम होति. सो खो पनायं अरियवंसो इमेसं वंसानं मूलगन्धादीनं काळानुसारिगन्धादयो विय अग्गमक्खायति.

के पन ते अरिया, येसं एते वंसाति? अरिया वुच्चन्ति बुद्धा च पच्चेकबुद्धा च तथागतसावका च, एतेसं अरियानं वंसाति अरियवंसा. इतो पुब्बे हि सतसहस्सकप्पाधिकानं चतुन्नं असङ्ख्येय्यानं मत्थके तण्हङ्करो, मेधङ्करो, सरणङ्करो, दीपङ्करोति चत्तारो बुद्धा उप्पन्ना, ते अरिया, तेसं अरियानं वंसाति अरियवंसा. तेसं बुद्धानं परिनिब्बानतो अपरभागे असङ्ख्येय्यं अतिक्कमित्वा कोण्डञ्ञो नाम बुद्धो उप्पन्नो…पे… इमस्मिं कप्पे ककुसन्धो, कोणागमनो, कस्सपो, अम्हाकं भगवा गोतमोति चत्तारो बुद्धा उप्पन्ना, तेसं अरियानं वंसाति अरियवंसा. अपिच अतीतानागतपच्चुप्पन्नानं सब्बबुद्ध-पच्चेकबुद्ध-बुद्धसावकानं अरियानं वंसाति अरियवंसा.

ते खो पनेते अग्गञ्ञा अग्गाति जानितब्बा, रत्तञ्ञा दीघरत्तं पवत्ताति जानितब्बा, वंसञ्ञा वंसाति जानितब्बा. पोराणा न अधुनुप्पत्तिका. असंकिण्णा अविकिण्णा अनपनीता. असंकिण्णपुब्बा अतीतबुद्धेहिपि न संकिण्णपुब्बा, ‘‘कि इमेही’’ति न अपनीतपुब्बा. न संकीयन्तीति इदानिपि न अपनीयन्ति. न संकीयिस्सन्तीति अनागतबुद्धेहिपि न अपनीयिस्सन्ति. ये लोके विञ्ञू समणब्राह्मणा, तेहि अप्पटिकुट्ठा, समणेहि ब्राह्मणेहि विञ्ञूहि अनिन्दिता अगरहिता.

सन्तुट्ठो होतीति पच्चयसन्तोसवसेन सन्तुट्ठो होति. इतरीतरेनाति न थूलसुखुमलूखपणीतथिरजिण्णानं येन केनचि, अथ खो यथालद्धादीनं इतरीतरेन येन केनचि सन्तुट्ठो होतीति अत्थो. चीवरस्मिञ्हि तयो सन्तोसा यथालाभसन्तोसो यथाबलसन्तोसो यथासारुप्पसन्तोसोति. पिण्डपातादीसुपि एसेव नयो. तेसं वित्थारकथा ‘‘सन्तुट्ठस्स, भिक्खवे, अनुप्पन्ना चेव कुसला धम्मा उप्पज्जन्ती’’ति इमस्मिं सुत्ते वुत्तनयेनेव वेदितब्बा. इति इमे तयो सन्तोसे सन्धाय ‘‘सन्तुट्ठो होति इतरीतरेन चीवरेन, यथालद्धादीसु येन केनचि चीवरेन सन्तुट्ठो होती’’ति वुत्तं.

एत्थ च चीवरं जानितब्बं, चीवरक्खेत्तं जानितब्बं, पंसुकूलं जानितब्बं, चीवरसन्तोसो जानितब्बो, चीवरप्पटिसंयुत्तानि धुतङ्गानि जानितब्बानि. तत्थ चीवरं जानितब्बन्ति खोमादीनि छ चीवरानि दुकूलादीनि छ अनुलोमचीवरानि जानितब्बानि. इमानि द्वादस कप्पियचीवरानि. कुसचीरं, वाकचीरं, फलकचीरं, केसकम्बलं, वाळकम्बलं, पोत्थको, चम्मं, उलूकपक्खं, रुक्खदुस्सं, लतादुस्सं, एरकदुस्सं, कदलिदुस्सं, वेळुदुस्सन्ति एवमादीनि पन अकप्पियचीवरानि.

चीवरक्खेत्तन्ति ‘‘सङ्घतो वा गणतो वा ञातितो वा मित्ततो वा अत्तनो वा धनेन, पंसुकूलं वा’’ति एवं उप्पज्जनतो छ खेत्तानि, अट्ठन्नञ्च मातिकानं वसेन अट्ठ खेत्तानि जानितब्बानि.

पंसुकूलन्ति सोसानिकं, पापणिकं, रथियं, सङ्कारकूटकं, सोत्थियं, सिनानं, तित्थं, गतपच्चागतं, अग्गिदड्ढं, गोखायितं, उपचिकखायितं, उन्दूरखायितं, अन्तच्छिन्नं, दसच्छिन्नं, धजाहटं, थूपं, समणचीवरं, सामुद्दियं, आभिसेकियं, पन्थिकं, वाताहटं, इद्धिमयं, देवदत्तियन्ति तेवीसति पंसुकूलानि वेदितब्बानि. एत्थ च सोत्थियन्ति गब्भमलहरणं. गतपच्चागतन्ति मतकसरीरं पारुपित्वा सुसानं नेत्वा आनीतचीवरं. धजाहटन्ति धजं उस्सापेत्वा ततो आनीतं. थूपन्ति वम्मिके पूजितचीवरं. सामुद्दियन्ति समुद्दवीचीहि थलं पापितं. पन्थिकन्ति पन्थं गच्छन्तेहि चोरभयेन पासाणेहि कोट्टेत्वा पारुतचीवरं. इद्धिमयन्ति एहिभिक्खुचीवरं. सेसं पाकटमेवाति.

चीवरसन्तोसोति वीसति चीवरसन्तोसा – चीवरे वितक्कसन्तोसो, गमनसन्तोसो, परियेसनसन्तोसो, पटिलाभसन्तोसो, मत्तपटिग्गहणसन्तोसो, लोलुप्पविवज्जनसन्तोसो, यथालाभसन्तोसो, यथाबलसन्तोसो, यथासारुप्पसन्तोसो, उदकसन्तोसो, धोवनसन्तोसो, करणसन्तोसो, परिमाणसन्तोसो, सुत्तसन्तोसो, सिब्बनसन्तोसो, रजनसन्तोसो, कप्पसन्तोसो, परिभोगसन्तोसो, सन्निधिपरिवज्जनसन्तोसो, विस्सज्जनसन्तोसोति.

तत्थ सादकभिक्खुना तेमासं निबद्धवासं वसित्वा एकमासमत्तं वितक्केतुं वट्टति. सो हि पवारेत्वा चीवरमासे चीवरं करोति, पंसुकूलिको अड्ढमासेनेव करोति. इदं मासड्ढमासमत्तं वितक्कनं वितक्कसन्तोसो नाम. वितक्कसन्तोसेन पन सन्तुट्ठेन भिक्खुना पाचीनखण्डराजिवासिकपंसुकूलिकत्थेरसदिसेन भवितब्बं.

थेरो किर ‘‘चेतियपब्बतविहारे चेतियं वन्दिस्सामी’’ति आगतो चेतियं वन्दित्वा चिन्तेसि – ‘‘मय्हं चीवरं जिण्णं, बहूनं वसनट्ठाने लभिस्सामी’’ति. सो महाविहारं गन्त्वा सङ्घत्थेरं दिस्वा वसनट्ठानं पुच्छित्वा तत्थ वुत्थो पुनदिवसे चीवरं आदाय आगन्त्वा थेरं वन्दि. थेरो ‘‘किं, आवुसो’’ति आह. गामद्वारं, भन्ते, गमिस्सामीति. अहम्पावुसो, गमिस्सामीति. साधु, भन्तेति गच्छन्तो महाबोधिद्वारकोट्ठके ठत्वा ‘‘पुञ्ञवन्तानं वसनट्ठाने मनापं लभिस्सामी’’ति चिन्तेत्वा ‘‘अपरिसुद्धो मे वितक्को’’ति ततोव पटिनिवत्ति. पुनदिवसे अम्बङ्गणसमीपतो, पुनदिवसे महाचेतियस्स उत्तरद्वारतो तत्थेव पटिनिवत्तित्वा चतुत्थदिवसे थेरस्स सन्तिकं अगमासि. थेरो ‘‘इमस्स भिक्खुनो वितक्को न परिसुद्धो भविस्सती’’ति चीवरं गहेत्वा तेन सद्धिंयेव पञ्हं पुच्छमानो गामं पाविसि. तञ्च रत्तिं एको मनुस्सो उच्चारपलिबुद्धो साटकेयेव वच्चं कत्वा तं सङ्कारट्ठाने छड्डेसि. पंसुकूलिकत्थेरो तं नीलमक्खिकाहि सम्परिकिण्णं दिस्वा अञ्जलिं पग्गहेसि. महाथेरो ‘‘किं, आवुसो, सङ्कारट्ठानस्स अञ्जलिं पग्गण्हासी’’ति. नाहं, भन्ते, सङ्कारट्ठानस्स अञ्जलिं पग्गण्हामि, मय्हं पितु दसबलस्स पग्गण्हामि, पुण्णदासिया सरीरं पारुपित्वा छड्डितं पंसुकूलं तुम्बमत्ते पाणके विधुनित्वा सुसानतो गण्हन्तेन दुक्करतरं कतं, भन्तेति. महाथेरो ‘‘परिसुद्धो वितक्को पंसुकूलिकस्सा’’ति चिन्तेसि. पंसुकूलिकत्थेरोपि तस्मिंयेव ठाने ठितो विपस्सनं वड्ढेत्वा तीणि फलानि पत्तो तं साटकं गहेत्वा चीवरं कत्वा पारुपित्वा पाचीनखण्डराजिं गन्त्वा अग्गफलं अरहत्तं पापुणि.

चीवरत्थाय गच्छन्तस्स पन ‘‘कत्थ लभिस्सामी’’ति अचिन्तेत्वा कम्मट्ठानसीसेनेव गमनं गमनसन्तोसो नाम. परियेसन्तस्स पन येन वा तेन वा सद्धिं अपरियेसित्वा लज्जिं पेसलं भिक्खुं गहेत्वा परियेसनं परियेसनसन्तोसो नाम. एवं परियेसन्तस्स आहरियमानं चीवरं दूरतो दिस्वा ‘‘एतं मनापं भविस्सति, एतं अमनाप’’न्ति एवं अवितक्केत्वा थूलसुखुमादीसु यथालद्धेनेव सन्तुस्सनं पटिलाभसन्तोसो नाम. एवं लद्धं गण्हन्तस्सापि ‘‘एत्तकं दुपट्टस्स भविस्सति, एत्तकं एकपट्टस्सा’’ति अत्तनो पहोनकमत्तेनेव सन्तुस्सनं मत्तपटिग्गहणसन्तोसो नाम. चीवरं परियेसन्तस्स पन ‘‘असुकस्स घरद्वारे मनापं लभिस्सामी’’ति अचिन्तेत्वा द्वारपटिपाटिया चरणं लोलुप्पविवज्जनसन्तोसो नाम.

लूखपणीतेसु येन केनचि यापेतुं सक्कोन्तस्स यथालद्धेनेव यापनं यथालाभसन्तोसो नाम. अत्तनो थामं जानित्वा येन यापेतुं सक्कोति, तेन यापनं यथाबलसन्तोसो नाम. मनापं अञ्ञस्स दत्वा अत्तना येन केनचि यापनं यथासारुप्पसन्तोसो नाम.

‘‘कत्थ उदकं मनापं, कत्थ अमनाप’’न्ति अविचारेत्वा येन केनचि धोवनूपगेन उदकेन धोवनं उदकसन्तोसो नाम. पण्डुमत्तिकगेरुकपूतिपण्णरसकिलिट्ठानि पन उदकानि वज्जेतुं वट्टति. धोवन्तस्स पन मुग्गरादीहि अपहरित्वा हत्थेहि मद्दित्वा धोवनं धोवनसन्तोसो नाम. तथा असुज्झन्तं पण्णानि पक्खिपित्वा तापितउदकेनापि धोवितुं वट्टति. एवं धोवित्वा करोन्तस्स ‘‘इदं थूलं, इदं सुखुम’’न्ति अकोपेत्वा पहोनकनीहारेनेव करणं करणसन्तोसो नाम. तिमण्डलपतिच्छादनमत्तस्सेव करणं परिमाणसन्तोसो नाम. चीवरकरणत्थाय पन मनापं सुत्तं परियेसिस्सामीति अविचारेत्वा रथिकादीसु वा देवट्ठाने वा आहरित्वा पादमूले वा ठपितं यंकिञ्चिदेव सुत्तं गहेत्वा करणं सुत्तसन्तोसो नाम.

कुसिबन्धनकाले पन अङ्गुलमत्ते सत्त वारे न विज्झितब्बं. एवं करोन्तस्स हि यो भिक्खु सहायो न होति, तस्स वत्तभेदोपि नत्थि. तिवङ्गुलमत्ते पन सत्त वारे विज्झितब्बं. एवं करोन्तस्स मग्गप्पटिपन्नेनापि सहायेन भवितब्बं. यो न होति, तस्स वत्तभेदो. अयं सिब्बनसन्तोसो नाम. रजन्तेन पन काळकच्छकादीनि परियेसन्तेन न चरितब्बं, सोमवक्कलादीसु यं लभति, तेन रजितब्बं. अलभन्तेन पन मनुस्सेहि अरञ्ञे वाकं गहेत्वा छड्डितरजनं वा भिक्खूहि पचित्वा छड्डितकसटं वा गहेत्वा रजितब्बं. अयं रजनसन्तोसो नाम. नीलकद्दमकाळसामेसु यंकिञ्चि गहेत्वा हत्थिपिट्ठे निसिन्नस्स पञ्ञायमानकप्पकरणं कप्पसन्तोसो नाम.

हिरिकोपीनप्पटिच्छादनमत्तवसेन परिभुञ्जनं परिभोगसन्तोसो नाम. दुस्सं पन लभित्वा सुत्तं वा सूचिं वा कारकं वा अलभन्तेन ठपेतुं वट्टति, लभन्तेन न वट्टति. कतम्पि सचे अन्तेवासिकादीनं दातुकामो होति, ते च असन्निहिता, याव आगमना ठपेतुं वट्टति. आगतमत्तेसु दातब्बं. दातुं असक्कोन्तेन अधिट्ठातब्बं. अञ्ञस्मिं चीवरे सति पच्चत्थरणम्पि अधिट्ठातुं वट्टति. अनधिट्ठितमेव हि सन्निधि होति, अधिट्ठितं न होतीति महासीवत्थेरो आह. अयं सन्निधिपरिवज्जनसन्तोसो नाम. विस्सज्जेन्तेन पन न मुखं ओलोकेत्वा दातब्बं, सारणीयधम्मे ठत्वा विस्सज्जेतब्बन्ति अयं विस्सज्जनसन्तोसो नाम.

चीवरप्पटिसंयुत्तानि धुतङ्गानि नाम पंसुकूलिकङ्गञ्चेव तेचीवरिकङ्गञ्च. तेसं वित्थारकथा विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. १.२४-२५) वेदितब्बा. इति चीवरसन्तोसमहाअरियवंसं पूरयमानो भिक्खु इमानि द्वे धुतङ्गानि गोपेति. इमानि गोपेन्तो चीवरसन्तोसमहाअरियवंसवसेन सन्तुट्ठो होतीति.

वण्णवादीति एको सन्तुट्ठो होति, सन्तोसस्स वण्णं न कथेति. एको न सन्तुट्ठो होति, सन्तोसस्स वण्णं कथेति. एको नेव सन्तुट्ठो होति, न सन्तोसस्स वण्णं कथेति. एको सन्तुट्ठो चेव होति, सन्तोसस्स च वण्णं कथेति. तं दस्सेतुं ‘‘इतरीतरचीवरसन्तुट्ठिया च वण्णवादी’’ति वुत्तं.

अनेसनन्ति दूतेय्यपहिनगमनानुयोगपभेदं नानप्पकारं अनेसनं. अप्पतिरूपन्ति अयुत्तं. अलद्धा चाति अलभित्वा. यथा एकच्चो ‘‘कथं नु खो चीवरं लभिस्सामी’’ति पुञ्ञवन्तेहि भिक्खूहि सद्धिं एकतो हुत्वा कोहञ्ञं करोन्तो उत्तसति परितस्सति, सन्तुट्ठो भिक्खु एवं अलद्धा चीवरं न परितस्सति. लद्धा चाति धम्मेन समेन लभित्वा. अगधितोति विगतलोभगिद्धो. अमुच्छितोति अधिमत्ततण्हाय मुच्छं अनापन्नो. अनज्झोपन्नोति तण्हाय अनोत्थतो अपरियोनद्धो. आदीनवदस्सावीति अनेसनापत्तियञ्च गेधितपरिभोगे च आदीनवं पस्समानो. निस्सरणपञ्ञोति ‘‘यावदेव सीतस्स पटिघाताया’’ति वुत्तं निस्सरणमेव पजानन्तो.

इतरीतरचीवरसन्तुट्ठियाति येन केनचि चीवरेन सन्तुट्ठिया. नेवत्तानुक्कंसेतीति ‘‘अहं पंसुकूलिको, मया उपसम्पदमाळेयेव पंसुकूलिकङ्गं गहितं, को मया सदिसो अत्थी’’ति अत्तुक्कंसनं न करोति. नो परं वम्भेतीति ‘‘इमे पनञ्ञे भिक्खू न पंसुकूलिका’’ति वा, ‘‘पंसुकूलिकङ्गमत्तम्पि एतेसं नत्थी’’ति वा एवं परं न वम्भेति. यो हि तत्थ दक्खोति यो तस्मिं चीवरसन्तोसे वण्णवादादीसु वा दक्खो छेको ब्यत्तो. अनलसोति सातच्चकिरियाय आलसियविरहितो. सम्पजानो पटिस्सतोति सम्पजानपञ्ञाय चेव सतिया च युत्तो. अरियवंसे ठितोति अरियवंसे पतिट्ठितो.

इतरीतरेन पिण्डपातेनाति येन केनचि पिण्डपातेन. एत्थापि पिण्डपातो जानितब्बो, पिण्डपातक्खेत्तं जानितब्बं, पिण्डपातसन्तोसो जानितब्बो, पिण्डपातप्पटिसंयुत्तं धुतङ्गं जानितब्बं. तत्थ पिण्डपातोति ओदनो कुम्मासो सत्तु मच्छो मंसं खीरं दधि सप्पि नवनीतं तेलं मधु फाणितं यागु खादनीयं सायनीयं लेहनीयन्ति सोळस पिण्डपाता.

पिण्डपातक्खेत्तन्ति सङ्घभत्तं उद्देसभत्तं निमन्तनं सलाकभत्तं पक्खिकं उपोसथिकं पाटिपदिकभत्तं आगन्तुकभत्तं गमिकभत्तं गिलानभत्तं गिलानुपट्ठाकभत्तं धुरभत्तं कुटिभत्तं वारभत्तं विहारभत्तन्ति पन्नरस पिण्डपातक्खेत्तानि.

पिण्डपातसन्तोसोति पिण्डपाते वितक्कसन्तोसो गमनसन्तोसो परियेसनसन्तोसो पटिलाभसन्तोसो पटिग्गहणसन्तोसो मत्तपटिग्गहणसन्तोसो लोलुप्पविवज्जनसन्तोसो यथालाभसन्तोसो यथाबलसन्तोसो यथासारुप्पसन्तोसो उपकारसन्तोसो परिमाणसन्तोसो परिभोगसन्तोसो सन्निधिपरिवज्जनसन्तोसो विस्सज्जनसन्तोसोति पन्नरस सन्तोसा.