५. पञ्चमपण्णासकं
(२१) १. सप्पुरिसवग्गो
१-६. सिक्खापदसुत्तवण्णना
२०१. पञ्चमस्स पठमे असप्पुरिसन्ति लामकपुरिसं तुच्छपुरिसं मूळ्हपुरिसं अविज्जाय अन्धीकतं बालं. असप्पुरिसतरन्ति अतिरेकेन असप्पुरिसं. इतरे द्वे वुत्तपटिपक्खवसेन वेदितब्बा. सेसमेत्थ उत्तानत्थमेव. यथा चेत्थ, एवं इतो परेसु पञ्चसु. एतेसु हि पठमं पञ्चवेरवसेन देसितं, दुतियं अस्सद्धम्मवसेन, ततियं कायवचीद्वारवसेन, चतुत्थं मनोद्वारवसेन, पञ्चमं अट्ठमिच्छत्तवसेन, छट्ठं दसमिच्छत्तवसेन.
७-१०. पापधम्मसुत्तचतुक्कवण्णना
२०७-२१०. सत्तमे पापन्ति लामकं संकिलिट्ठपुग्गलं. कल्याणन्ति भद्दकं अनवज्जपुग्गलं. सेसमेत्थ उत्तानत्थमेव. अट्ठमेपि एसेव नयो. नवमे पापधम्मन्ति लामकधम्मं. कल्याणधम्मन्ति अनवज्जधम्मं. सेसमेत्थ उत्तानत्थमेव. दसमेपि एसेव नयो. इमस्मिं वग्गे दससुपि सुत्तेसु अगारियप्पटिपदा कथिता. सचेपि सोतापन्नसकदागामिनो होन्ति, वट्टतियेवाति.
सप्पुरिसवग्गो पठमो.
(२२) २. परिसावग्गो
१. परिसासुत्तवण्णना
२११. दुतियस्स पठमे परिसं दूसेन्तीति परिसदूसना. परिसं सोभेन्तीति परिससोभना.
२. दिट्ठिसुत्तवण्णना
२१२. दुतिये मनोदुच्चरिते परियापन्नापि मिच्छादिट्ठि महासावज्जताय विसुं वुत्ता, तस्सा च पटिपक्खवसेन सम्मादिट्ठि.
३. अकतञ्ञुतासुत्तवण्णना
२१३. ततिये अकतञ्ञुता अकतवेदिताति अकतञ्ञुताय अकतवेदिताय. उभयम्पेतं अत्थतो एकमेव. सुक्कपक्खेपि एसेव नयो.
४-७. पाणातिपातीसुत्तादिवण्णना
२१४-२१७. चतुत्थं चतुन्नं कम्मकिलेसानं तप्पटिपक्खस्स च वसेन वुत्तं, पञ्चमं सुक्कपक्खानं आदितो चतुन्नं मिच्छत्तानं वसेन, छट्ठं अवसेसानं चतुन्नं, सत्तमं अनरियवोहारअरियवोहारानं. तथा अट्ठमनवमदसमानि सप्पटिपक्खानं अस्सद्धम्मानं वसेन वुत्तानि. सब्बसुत्तेसु पन सुक्कपक्खधम्मा लोकियलोकुत्तरमिस्सकाव कथिता. नवसु सुत्तेसु किञ्चापि ‘‘सग्गे’’ति वुत्तं, तयो पन मग्गा तीणि च फलानि लब्भन्तियेवाति.
परिसावग्गो दुतियो.
(२३) ३. दुच्चरितवग्गवण्णना
२२१-२३१. ततियस्स पठमादीनि उत्तानत्थानेव. दसमे यो चिन्तेत्वा कब्यं करोति, अयं चिन्ताकवि नाम. यो सुत्वा करोति, अयं सुतकवि नाम. यो एकं अत्थं निस्साय करोति, अयं अत्थकवि नाम. यो तङ्खणञ्ञेव वङ्गीसत्थेरो विय अत्तनो पटिभानेन करोति, अयं पटिभानकवि नामाति.
दुच्चरितवग्गो ततियो.
(२४) ४. कम्मवग्गो
१. संखित्तसुत्तवण्णना
२३२. चतुत्थस्स पठमे कण्हन्ति काळकं दसअकुसलकम्मपथकम्मं. कण्हविपाकन्ति अपाये निब्बत्तनतो काळकविपाकं. सुक्कन्ति पण्डरकं कुसलकम्मपथकम्मं. सुक्कविपाकन्ति सग्गे निब्बत्तनतो पण्डरकविपाकं. कण्हसुक्कन्ति मिस्सककम्मं. कण्हसुक्कविपाकन्ति सुखदुक्खविपाकं. मिस्सककम्मञ्हि कत्वा अकुसलेन तिरच्छानयोनियं मङ्गलहत्थिट्ठानादीसु उप्पन्नो कुसलेन पवत्ते सुखं वेदियति. कुसलेन राजकुलेपि निब्बत्तो अकुसलेन पवत्ते दुक्खं वेदियति. अकण्हं असुक्कन्ति कम्मक्खयकरं चतुमग्गञाणं अधिप्पेतं. तञ्हि यदि कण्हं भवेय्य, कण्हविपाकं ददेय्य. यदि सुक्कं भवेय्य, सुक्कविपाकं ददेय्य. उभयविपाकस्स पन अप्पदानतो अकण्हं असुक्कन्ति अयमेत्थ अत्थो.
२. वित्थारसुत्तवण्णना
२३३. दुतिये सब्याबज्झन्ति सदोसं. कायसङ्खारन्ति कायद्वारचेतनं. अभिसङ्खरोतीति आयूहति सम्पिण्डेति. सेसद्वयेपि एसेव नयो. सब्याबज्झं लोकन्ति सदुक्खं लोकं. सब्याबज्झा फस्साति सदुक्खा विपाकफस्सा. सब्याबज्झं वेदनं वेदियतीति साबाधं विपाकवेदनं वेदियति. एकन्तदुक्खन्ति एकन्तेनेव दुक्खं, न सुखसम्मिस्सं. सेय्यथापि सत्ता नेरयिकाति एत्थ सेय्यथापीति निदस्सनत्थे निपातो. तेन केवलं नेरयिकसत्ते दस्सेति, अञ्ञे पन तंसरिक्खका नाम नत्थि. इमिना उपायेन सब्बत्थ अत्थो वेदितब्बो. सेय्यथापि मनुस्सातिआदीसु पन मनुस्सानं ताव कालेन सुखा वेदना उप्पज्जति, कालेन दुक्खा वेदना. एकच्चे च देवाति एत्थ पन कामावचरदेवा दट्ठब्बा. तेसञ्हि महेसक्खतरा देवता दिस्वा निसिन्नासनतो वुट्ठानं, पारुतउत्तरासङ्गस्स ओतारणं, अञ्जलिपग्गण्हनन्तिआदीनं वसेन कालेन दुक्खं उप्पज्जति, दिब्बसम्पत्तिं अनुभवन्तानं कालेन सुखं. एकच्चे च विनिपातिकाति एत्थ वेमानिकपेता दट्ठब्बा. ते निरन्तरमेव एकस्मिं काले सुखं, एकस्मिं काले दुक्खं वेदियन्ति. नागसुपण्णहत्थिअस्सादयो पन मनुस्सा विय वोकिण्णसुखदुक्खाव होन्ति. पहानाय या चेतनाति एत्थ विवट्टगामिनी मग्गचेतना वेदितब्बा. सा हि कम्मक्खयाय संवत्ततीति.
३. सोणकायनसुत्तवण्णना
२३४. ततिये सिखामोग्गल्लानोति सीसमज्झे ठिताय महतिया सिखाय समन्नागतो मोग्गल्लानगोत्तो ब्राह्मणो. पुरिमानीति अतीतानन्तरदिवसतो पट्ठाय पुरिमानि, दुतियादितो पट्ठाय पुरिमतरानि वेदितब्बानि. सोणकायनोति तस्सेव अन्तेवासिको. कम्मसच्चायं भो लोकोति भो अयं लोको कम्मसभावो. कम्मसमारम्भट्ठायीति कम्मसमारम्भेन तिट्ठति. कम्मं आयूहन्तोव तिट्ठति, अनायूहन्तो उच्छिज्जतीति दीपेति. सेसं हेट्ठा वुत्तनयमेव.
४-९. सिक्खापदसुत्तादिवण्णना
२३५. चतुत्थादीनिपि उत्तानत्थानेव. मग्गङ्गेसु पन यस्मा सतिया उपट्ठपेत्वा पञ्ञाय परिच्छिन्दति, तस्मा उभयमेव कम्मं. सेसा अङ्गानेव होन्ति, नो कम्मन्ति वुत्तं. बोज्झङ्गेसुपि एसेव नयो. अभिधम्मे पन सब्बम्पेतं अविसेसेन चेतनासम्पयुत्तकम्मन्तेव वण्णितं.
१०. समणसुत्तवण्णना
२४१. दसमे इधेवाति इमस्मिंयेव सासने. अयं पन नियमो सेसपदेसुपि वेदितब्बो. दुतियादयोपि हि समणा इधेव, न अञ्ञत्थ. सुञ्ञाति रित्ता तुच्छा. परप्पवादाति चत्तारो सस्सतवादा, चत्तारो एकच्चसस्सतिका, चत्तारो अन्तानन्तिका, चत्तारो अमराविक्खेपिका, द्वे अधिच्चसमुप्पन्निका, सोळस सञ्ञिवादा, अट्ठ असञ्ञिवादा, अट्ठ नेवसञ्ञिनासञ्ञिवादा, सत्त उच्छेदवादा, पञ्च दिट्ठधम्मनिब्बानवादाति इमे सब्बेपि ब्रह्मजाले आगतद्वासट्ठिदिट्ठियो इतो बाहिरानं परेसं पवादा परप्पवादा नाम. ते सब्बेपि इमेहि चतूहि फलट्ठकसमणेहि सुञ्ञा. न हि ते एत्थ सन्ति. न केवलञ्च एतेहेव सुञ्ञा, चतूहि पन मग्गट्ठकसमणेहिपि, चतुन्नं मग्गानं अत्थाय आरद्धविपस्सकेहिपीति द्वादसहिपि समणेहि सुञ्ञा एव. इदमेव अत्थं सन्धाय भगवता महापरिनिब्बाने (दी. नि. २.२१४) वुत्तं –
‘‘एकूनतिंसो वयसा सुभद्द,
यं पब्बजिं किंकुसलानुएसी;
वस्सानि पञ्ञास समाधिकानि,
यतो अहं पब्बजितो सुभद्द;
ञायस्स धम्मस्स पदेसवत्ती,
इतो बहिद्धा समणोपि नत्थि’’.
‘‘दुतियोपि समणो नत्थि, ततियोपि समणो नत्थि, चतुत्थोपि समणो नत्थि, सुञ्ञा परप्पवादा समणेहि अञ्ञेही’’ति. एत्थ हि पदेसवत्तीति आरद्धविपस्सको अधिप्पेतो. तस्मा सोतापत्तिमग्गस्स आरद्धविपस्सकं मग्गट्ठं फलट्ठन्ति तयोपि एकतो कत्वा ‘‘समणोपि नत्थी’’ति आह, सकदागामिमग्गस्स आरद्धविपस्सकं मग्गट्ठं फलट्ठन्ति तयोपि एकतो कत्वा ‘‘दुतियोपि समणो नत्थी’’ति आह. इतरेसुपि द्वीसु एसेव नयो. एकादसमं उत्तानत्थमेवाति.
कम्मवग्गो चतुत्थो.
(२५) ५. आपत्तिभयवग्गो
१. सङ्घभेदकसुत्तवण्णना
२४३. पञ्चमस्स पठमे अपि नु तं, आनन्द, अधिकरणन्ति विवादाधिकरणादीसु अञ्ञतरं अधिकरणं भिक्खुसङ्घस्स उप्पज्जि, सत्था तस्स वूपसन्तभावं पुच्छन्तो एवमाह. कुतो तं, भन्तेति, भन्ते, कुतो किन्ति केन कारणेन तं अधिकरणं वूपसमिस्सतीति वदति. केवलकप्पन्ति सकलं समन्ततो. सङ्घभेदाय ठितोति सङ्घेन सद्धिं वादत्थाय कथितं पटिकथेन्तोव ठितो. तत्रायस्माति तस्मिं एवं ठिते आयस्मा अनुरुद्धो. न एकवाचिकम्पि भणितब्बं मञ्ञतीति ‘‘मा, आवुसो, सङ्घेन सद्धिं एवं अवचा’’ति एकवचनम्पि वत्तब्बं न मञ्ञति. वोयुञ्जतीति अनुयुञ्जति अनुयोगं आपज्जति. अत्थवसेति कारणवसे. नासेस्सन्तीति उपोसथप्पवारणं उपगन्तुं अदत्वा निक्कड्ढिस्सन्ति. सेसं पाळिवसेनेव वेदितब्बं.
२. आपत्तिभयसुत्तवण्णना
२४४. दुतिये खुरमुण्डं करित्वाति पञ्च सिखण्डके ठपेत्वा खुरेन मुण्डं करित्वा. खरस्सरेनाति कक्खळसद्देन. पणवेनाति वज्झभेरिया. थलट्ठस्साति एकमन्ते ठितस्स. सीसच्छेज्जन्ति सीसच्छेदारहं. यत्र हि नामाति यं नाम. सो वतस्साहन्ति सो वत अहं अस्सं, यं एवरूपं पापं न करेय्यन्ति अत्थो. यथाधम्मं पटिकरिस्सतीति धम्मानुरूपं पटिकरिस्सति, सामणेरभूमियं ठस्सतीति अत्थो. काळवत्थं परिधायाति काळपिलोतिकं निवासेत्वा. मोसल्लन्ति मुसलाभिपातारहं. यथाधम्मन्ति इध आपत्तितो वुट्ठाय सुद्धन्ते पतिट्ठहन्तो यथाधम्मं करोति नाम. भस्मपुटन्ति छारिकाभण्डिकं. गारय्हं भस्मपुटन्ति गरहितब्बछारिकापुटेन मत्थके अभिघातारहं. यथाधम्मन्ति इध आपत्तिं देसेन्तो यथाधम्मं पटिकरोति नाम. उपवज्जन्ति उपवादारहं. पाटिदेसनीयेसूति पटिदेसेतब्बेसु. इमिना सब्बापि सेसापत्तियो सङ्गहिता. इमानि खो, भिक्खवे, चत्तारि आपत्तिभयानीति, भिक्खवे, इमानि चत्तारि आपत्तिं निस्साय उप्पज्जनकभयानि नामाति.
३. सिक्खानिसंससुत्तवण्णना
२४५. ततिये सिक्खा आनिसंसा एत्थाति सिक्खानिसंसं. पञ्ञा उत्तरा एत्थाति पञ्ञुत्तरं. विमुत्ति सारो एत्थाति विमुत्तिसारं. सति आधिपतेय्या एत्थाति सताधिपतेय्यं. एतेसं हि सिक्खादिसङ्खातानं आनिसंसादीनं अत्थाय वुस्सतीति वुत्तं होति. आभिसमाचारिकाति उत्तमसमाचारिका. वत्तवसेन पञ्ञत्तसीलस्सेतं अधिवचनं. तथा तथा सो तस्सा सिक्खायाति तथा तथा सो सिक्खाकामो भिक्खु तस्मिं सिक्खापदे.
आदिब्रह्मचरियिकाति मग्गब्रह्मचरियस्स आदिभूतानं चतुन्नं महासीलानमेतं अधिवचनं. सब्बसोति सब्बाकारेन. धम्माति चतुसच्चधम्मा. पञ्ञाय समवेक्खिता होन्तीति सहविपस्सनाय मग्गपञ्ञाय सुदिट्ठा होन्ति. विमुत्तिया फुसिता होन्तीति अरहत्तफलविमुत्तिया ञाणफस्सेन फुट्ठा होन्ति. अज्झत्तंयेव सति सूपट्ठिता होतीति नियकज्झत्तेयेव सति सुट्ठु उपट्ठिता होति. पञ्ञाय अनुग्गहेस्सामीति विपस्सनापञ्ञाय अनुग्गहेस्सामि. पञ्ञाय समवेक्खिस्सामीति इधापि विपस्सनापञ्ञा अधिप्पेता. फुसितं वा धम्मं तत्थ तत्थ पञ्ञाय अनुग्गहेस्सामीति एत्थ पन मग्गपञ्ञाव अधिप्पेता.
४. सेय्यासुत्तवण्णना
२४६. चतुत्थे पेताति कालकता वुच्चन्ति. उत्ताना सेन्तीति ते येभुय्येन उत्तानकाव सयन्ति. अथ वा पेत्तिविसये निब्बत्ता पेता नाम, ते अप्पमंसलोहितत्ता अट्ठिसङ्घातजटिता एकेन पस्सेन सयितुं न सक्कोन्ति, उत्तानाव सेन्ति. अनत्तमनो होतीति तेजुस्सदत्ता सीहो मिगराजा द्वे पुरिमपादे एकस्मिं, पच्छिमपादे एकस्मिं ठाने ठपेत्वा नङ्गुट्ठं अन्तरसत्थिम्हि पक्खिपित्वा पुरिमपादपच्छिमपादनङ्गुट्ठानं ठितोकासं सल्लक्खेत्वा द्विन्नं पुरिमपादानं मत्थके सीसं ठपेत्वा सयति. दिवसम्पि सयित्वा पबुज्झमानो न उत्तसन्तो पबुज्झति, सीसं पन उक्खिपित्वा पुरिमपादादीनं ठितोकासं सल्लक्खेत्वा सचे किञ्चि ठानं विजहित्वा ठितं होति, ‘‘नयिदं तुय्हं जातिया, न सूरभावस्स अनुरूप’’न्ति अनत्तमनो हुत्वा तत्थेव सयति, न गोचराय पक्कमति. इदं सन्धाय वुत्तं – ‘‘अनत्तमनो होती’’ति. अविजहित्वा ठिते पन ‘‘तुय्हं जातिया च सूरभावस्स च अनुरूपमिद’’न्ति हट्ठतुट्ठो उट्ठाय सीहविजम्भनं विजम्भित्वा केसरभारं विधुनित्वा तिक्खत्तुं सीहनादं नदित्वा गोचराय पक्कमति. तेन वुत्तं – ‘‘अत्तमनो होती’’ति.
५. थूपारहसुत्तवण्णना
२४७. पञ्चमे राजा चक्कवत्तीति एत्थ कस्मा भगवा अगारमज्झे वसित्वा कालकतस्स रञ्ञो थूपकरणं अनुजानाति, न सीलवतो पुथुज्जनभिक्खुस्साति? अनच्छरियत्ता. पुथुज्जनभिक्खूनञ्हि थूपे अनुञ्ञायमाने तम्बपण्णिदीपे ताव थूपानं ओकासो न भवेय्य, तथा अञ्ञेसु ठानेसु. तस्मा ‘‘अनच्छरिया ते भविस्सन्ती’’ति नानुजानाति. चक्कवत्ती राजा एकोव निब्बत्तति, तेनस्स थूपो अच्छरियो होति. पुथुज्जनसीलवतो पन परिनिब्बुतभिक्खुनो विय महन्तम्पि सक्कारं कातुं वट्टतियेव. छट्ठसत्तमानि उत्तानत्थानेव.
८. पठमवोहारसुत्तवण्णना
२५०. अट्ठमे अनरियवोहाराति अनरियानं कथा. सेसेसुपि एसेव नयो.
आपत्तिभयवग्गो पञ्चमो.
पञ्चमपण्णासकं निट्ठितं.