८. अरियवंससुत्तवण्णना
२८. अट्ठमस्स अज्झासयिको निक्खेपो. इमं किर महाअरियवंससुत्तन्तं भगवा जेतवनमहाविहारे धम्मसभायं पञ्ञत्तवरबुद्धासने निसिन्नो अत्तनोपि परपुग्गलानम्पि अज्झासयवसेन परिवारेत्वा निसिन्नानि चत्तालीस भिक्खुसहस्सानि, ‘‘भिक्खवे’’ति आमन्तेत्वा चत्तारोमे, भिक्खवे, अरियवंसाति आरभि. तत्थ अरियवंसाति अरियानं वंसा. यथा हि खत्तियवंसो ब्राह्मणवंसो वेस्सवंसो सुद्दवंसो समणवंसो कुलवंसो राजवंसो, एवं अयम्पि अट्ठमो अरियवंसो अरियतन्ति अरियपवेणी नाम होति. सो खो पनायं अरियवंसो इमेसं वंसानं मूलगन्धादीनं काळानुसारिगन्धादयो विय अग्गमक्खायति.
के पन ते अरिया, येसं एते वंसाति? अरिया वुच्चन्ति बुद्धा च पच्चेकबुद्धा च तथागतसावका च, एतेसं अरियानं वंसाति अरियवंसा. इतो पुब्बे हि सतसहस्सकप्पाधिकानं चतुन्नं असङ्ख्येय्यानं मत्थके तण्हङ्करो, मेधङ्करो, सरणङ्करो, दीपङ्करोति चत्तारो बुद्धा उप्पन्ना, ते अरिया, तेसं अरियानं वंसाति अरियवंसा. तेसं बुद्धानं परिनिब्बानतो अपरभागे असङ्ख्येय्यं अतिक्कमित्वा कोण्डञ्ञो नाम बुद्धो उप्पन्नो…पे… इमस्मिं कप्पे ककुसन्धो, कोणागमनो, कस्सपो, अम्हाकं भगवा गोतमोति चत्तारो बुद्धा उप्पन्ना, तेसं अरियानं वंसाति अरियवंसा. अपिच अतीतानागतपच्चुप्पन्नानं सब्बबुद्ध-पच्चेकबुद्ध-बुद्धसावकानं अरियानं वंसाति अरियवंसा.
ते खो पनेते अग्गञ्ञा अग्गाति जानितब्बा, रत्तञ्ञा दीघरत्तं पवत्ताति जानितब्बा, वंसञ्ञा वंसाति जानितब्बा. पोराणा न अधुनुप्पत्तिका. असंकिण्णा अविकिण्णा अनपनीता. असंकिण्णपुब्बा अतीतबुद्धेहिपि न संकिण्णपुब्बा, ‘‘कि इमेही’’ति न अपनीतपुब्बा. न संकीयन्तीति इदानिपि न अपनीयन्ति. न संकीयिस्सन्तीति अनागतबुद्धेहिपि न अपनीयिस्सन्ति. ये लोके विञ्ञू समणब्राह्मणा, तेहि अप्पटिकुट्ठा, समणेहि ब्राह्मणेहि विञ्ञूहि अनिन्दिता अगरहिता.
सन्तुट्ठो होतीति पच्चयसन्तोसवसेन सन्तुट्ठो होति. इतरीतरेनाति न थूलसुखुमलूखपणीतथिरजिण्णानं येन केनचि, अथ खो यथालद्धादीनं इतरीतरेन येन केनचि सन्तुट्ठो होतीति अत्थो. चीवरस्मिञ्हि तयो सन्तोसा यथालाभसन्तोसो यथाबलसन्तोसो यथासारुप्पसन्तोसोति. पिण्डपातादीसुपि एसेव नयो. तेसं वित्थारकथा ‘‘सन्तुट्ठस्स, भिक्खवे, अनुप्पन्ना चेव कुसला धम्मा उप्पज्जन्ती’’ति इमस्मिं सुत्ते वुत्तनयेनेव वेदितब्बा. इति इमे तयो सन्तोसे सन्धाय ‘‘सन्तुट्ठो होति इतरीतरेन चीवरेन, यथालद्धादीसु येन केनचि चीवरेन सन्तुट्ठो होती’’ति वुत्तं.
एत्थ च चीवरं जानितब्बं, चीवरक्खेत्तं जानितब्बं, पंसुकूलं जानितब्बं, चीवरसन्तोसो जानितब्बो, चीवरप्पटिसंयुत्तानि धुतङ्गानि जानितब्बानि. तत्थ चीवरं जानितब्बन्ति खोमादीनि छ चीवरानि दुकूलादीनि छ अनुलोमचीवरानि जानितब्बानि. इमानि द्वादस कप्पियचीवरानि. कुसचीरं, वाकचीरं, फलकचीरं, केसकम्बलं, वाळकम्बलं, पोत्थको, चम्मं, उलूकपक्खं, रुक्खदुस्सं, लतादुस्सं, एरकदुस्सं, कदलिदुस्सं, वेळुदुस्सन्ति एवमादीनि पन अकप्पियचीवरानि.
चीवरक्खेत्तन्ति ‘‘सङ्घतो वा गणतो वा ञातितो वा मित्ततो वा अत्तनो वा धनेन, पंसुकूलं वा’’ति एवं उप्पज्जनतो छ खेत्तानि, अट्ठन्नञ्च मातिकानं वसेन अट्ठ खेत्तानि जानितब्बानि.
पंसुकूलन्ति सोसानिकं, पापणिकं, रथियं, सङ्कारकूटकं, सोत्थियं, सिनानं, तित्थं, गतपच्चागतं, अग्गिदड्ढं, गोखायितं, उपचिकखायितं, उन्दूरखायितं, अन्तच्छिन्नं, दसच्छिन्नं, धजाहटं, थूपं, समणचीवरं, सामुद्दियं, आभिसेकियं, पन्थिकं, वाताहटं, इद्धिमयं, देवदत्तियन्ति तेवीसति पंसुकूलानि वेदितब्बानि. एत्थ च सोत्थियन्ति गब्भमलहरणं. गतपच्चागतन्ति मतकसरीरं पारुपित्वा सुसानं नेत्वा आनीतचीवरं. धजाहटन्ति धजं उस्सापेत्वा ततो आनीतं. थूपन्ति वम्मिके पूजितचीवरं. सामुद्दियन्ति समुद्दवीचीहि थलं पापितं. पन्थिकन्ति पन्थं गच्छन्तेहि चोरभयेन पासाणेहि कोट्टेत्वा पारुतचीवरं. इद्धिमयन्ति एहिभिक्खुचीवरं. सेसं पाकटमेवाति.
चीवरसन्तोसोति वीसति चीवरसन्तोसा – चीवरे वितक्कसन्तोसो, गमनसन्तोसो, परियेसनसन्तोसो, पटिलाभसन्तोसो, मत्तपटिग्गहणसन्तोसो, लोलुप्पविवज्जनसन्तोसो, यथालाभसन्तोसो, यथाबलसन्तोसो, यथासारुप्पसन्तोसो, उदकसन्तोसो, धोवनसन्तोसो, करणसन्तोसो, परिमाणसन्तोसो, सुत्तसन्तोसो, सिब्बनसन्तोसो, रजनसन्तोसो, कप्पसन्तोसो, परिभोगसन्तोसो, सन्निधिपरिवज्जनसन्तोसो, विस्सज्जनसन्तोसोति.
तत्थ सादकभिक्खुना तेमासं निबद्धवासं वसित्वा एकमासमत्तं वितक्केतुं वट्टति. सो हि पवारेत्वा चीवरमासे चीवरं करोति, पंसुकूलिको अड्ढमासेनेव करोति. इदं मासड्ढमासमत्तं वितक्कनं वितक्कसन्तोसो नाम. वितक्कसन्तोसेन पन सन्तुट्ठेन भिक्खुना पाचीनखण्डराजिवासिकपंसुकूलिकत्थेरसदिसेन भवितब्बं.
थेरो किर ‘‘चेतियपब्बतविहारे चेतियं वन्दिस्सामी’’ति आगतो चेतियं वन्दित्वा चिन्तेसि – ‘‘मय्हं चीवरं जिण्णं, बहूनं वसनट्ठाने लभिस्सामी’’ति. सो महाविहारं गन्त्वा सङ्घत्थेरं दिस्वा वसनट्ठानं पुच्छित्वा तत्थ वुत्थो पुनदिवसे चीवरं आदाय आगन्त्वा थेरं वन्दि. थेरो ‘‘किं, आवुसो’’ति आह. गामद्वारं, भन्ते, गमिस्सामीति. अहम्पावुसो, गमिस्सामीति. साधु, भन्तेति गच्छन्तो महाबोधिद्वारकोट्ठके ठत्वा ‘‘पुञ्ञवन्तानं वसनट्ठाने मनापं लभिस्सामी’’ति चिन्तेत्वा ‘‘अपरिसुद्धो मे वितक्को’’ति ततोव पटिनिवत्ति. पुनदिवसे अम्बङ्गणसमीपतो, पुनदिवसे महाचेतियस्स उत्तरद्वारतो तत्थेव पटिनिवत्तित्वा चतुत्थदिवसे थेरस्स सन्तिकं अगमासि. थेरो ‘‘इमस्स भिक्खुनो वितक्को न परिसुद्धो भविस्सती’’ति चीवरं गहेत्वा तेन सद्धिंयेव पञ्हं पुच्छमानो गामं पाविसि. तञ्च रत्तिं एको मनुस्सो उच्चारपलिबुद्धो साटकेयेव वच्चं कत्वा तं सङ्कारट्ठाने छड्डेसि. पंसुकूलिकत्थेरो तं नीलमक्खिकाहि सम्परिकिण्णं दिस्वा अञ्जलिं पग्गहेसि. महाथेरो ‘‘किं, आवुसो, सङ्कारट्ठानस्स अञ्जलिं पग्गण्हासी’’ति. नाहं, भन्ते, सङ्कारट्ठानस्स अञ्जलिं पग्गण्हामि, मय्हं पितु दसबलस्स पग्गण्हामि, पुण्णदासिया सरीरं पारुपित्वा छड्डितं पंसुकूलं तुम्बमत्ते पाणके विधुनित्वा सुसानतो गण्हन्तेन दुक्करतरं कतं, भन्तेति. महाथेरो ‘‘परिसुद्धो वितक्को पंसुकूलिकस्सा’’ति चिन्तेसि. पंसुकूलिकत्थेरोपि तस्मिंयेव ठाने ठितो विपस्सनं वड्ढेत्वा तीणि फलानि पत्तो तं साटकं गहेत्वा चीवरं कत्वा पारुपित्वा पाचीनखण्डराजिं गन्त्वा अग्गफलं अरहत्तं पापुणि.
चीवरत्थाय गच्छन्तस्स पन ‘‘कत्थ लभिस्सामी’’ति अचिन्तेत्वा कम्मट्ठानसीसेनेव गमनं गमनसन्तोसो नाम. परियेसन्तस्स पन येन वा तेन वा सद्धिं अपरियेसित्वा लज्जिं पेसलं भिक्खुं गहेत्वा परियेसनं परियेसनसन्तोसो नाम. एवं परियेसन्तस्स आहरियमानं चीवरं दूरतो दिस्वा ‘‘एतं मनापं भविस्सति, एतं अमनाप’’न्ति एवं अवितक्केत्वा थूलसुखुमादीसु यथालद्धेनेव सन्तुस्सनं पटिलाभसन्तोसो नाम. एवं लद्धं गण्हन्तस्सापि ‘‘एत्तकं दुपट्टस्स भविस्सति, एत्तकं एकपट्टस्सा’’ति अत्तनो पहोनकमत्तेनेव सन्तुस्सनं मत्तपटिग्गहणसन्तोसो नाम. चीवरं परियेसन्तस्स पन ‘‘असुकस्स घरद्वारे मनापं लभिस्सामी’’ति अचिन्तेत्वा द्वारपटिपाटिया चरणं लोलुप्पविवज्जनसन्तोसो नाम.
लूखपणीतेसु येन केनचि यापेतुं सक्कोन्तस्स यथालद्धेनेव यापनं यथालाभसन्तोसो नाम. अत्तनो थामं जानित्वा येन यापेतुं सक्कोति, तेन यापनं यथाबलसन्तोसो नाम. मनापं अञ्ञस्स दत्वा अत्तना येन केनचि यापनं यथासारुप्पसन्तोसो नाम.
‘‘कत्थ उदकं मनापं, कत्थ अमनाप’’न्ति अविचारेत्वा येन केनचि धोवनूपगेन उदकेन धोवनं उदकसन्तोसो नाम. पण्डुमत्तिकगेरुकपूतिपण्णरसकिलिट्ठानि पन उदकानि वज्जेतुं वट्टति. धोवन्तस्स पन मुग्गरादीहि अपहरित्वा हत्थेहि मद्दित्वा धोवनं धोवनसन्तोसो नाम. तथा असुज्झन्तं पण्णानि पक्खिपित्वा तापितउदकेनापि धोवितुं वट्टति. एवं धोवित्वा करोन्तस्स ‘‘इदं थूलं, इदं सुखुम’’न्ति अकोपेत्वा पहोनकनीहारेनेव करणं करणसन्तोसो नाम. तिमण्डलपतिच्छादनमत्तस्सेव करणं परिमाणसन्तोसो नाम. चीवरकरणत्थाय पन मनापं सुत्तं परियेसिस्सामीति अविचारेत्वा रथिकादीसु वा देवट्ठाने वा आहरित्वा पादमूले वा ठपितं यंकिञ्चिदेव सुत्तं गहेत्वा करणं सुत्तसन्तोसो नाम.
कुसिबन्धनकाले पन अङ्गुलमत्ते सत्त वारे न विज्झितब्बं. एवं करोन्तस्स हि यो भिक्खु सहायो न होति, तस्स वत्तभेदोपि नत्थि. तिवङ्गुलमत्ते पन सत्त वारे विज्झितब्बं. एवं करोन्तस्स मग्गप्पटिपन्नेनापि सहायेन भवितब्बं. यो न होति, तस्स वत्तभेदो. अयं सिब्बनसन्तोसो नाम. रजन्तेन पन काळकच्छकादीनि परियेसन्तेन न चरितब्बं, सोमवक्कलादीसु यं लभति, तेन रजितब्बं. अलभन्तेन पन मनुस्सेहि अरञ्ञे वाकं गहेत्वा छड्डितरजनं वा भिक्खूहि पचित्वा छड्डितकसटं वा गहेत्वा रजितब्बं. अयं रजनसन्तोसो नाम. नीलकद्दमकाळसामेसु यंकिञ्चि गहेत्वा हत्थिपिट्ठे निसिन्नस्स पञ्ञायमानकप्पकरणं कप्पसन्तोसो नाम.
हिरिकोपीनप्पटिच्छादनमत्तवसेन परिभुञ्जनं परिभोगसन्तोसो नाम. दुस्सं पन लभित्वा सुत्तं वा सूचिं वा कारकं वा अलभन्तेन ठपेतुं वट्टति, लभन्तेन न वट्टति. कतम्पि सचे अन्तेवासिकादीनं दातुकामो होति, ते च असन्निहिता, याव आगमना ठपेतुं वट्टति. आगतमत्तेसु दातब्बं. दातुं असक्कोन्तेन अधिट्ठातब्बं. अञ्ञस्मिं चीवरे सति पच्चत्थरणम्पि अधिट्ठातुं वट्टति. अनधिट्ठितमेव हि सन्निधि होति, अधिट्ठितं न होतीति महासीवत्थेरो आह. अयं सन्निधिपरिवज्जनसन्तोसो नाम. विस्सज्जेन्तेन पन न मुखं ओलोकेत्वा दातब्बं, सारणीयधम्मे ठत्वा विस्सज्जेतब्बन्ति अयं विस्सज्जनसन्तोसो नाम.
चीवरप्पटिसंयुत्तानि धुतङ्गानि नाम पंसुकूलिकङ्गञ्चेव तेचीवरिकङ्गञ्च. तेसं वित्थारकथा विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. १.२४-२५) वेदितब्बा. इति चीवरसन्तोसमहाअरियवंसं पूरयमानो भिक्खु इमानि द्वे धुतङ्गानि गोपेति. इमानि गोपेन्तो चीवरसन्तोसमहाअरियवंसवसेन सन्तुट्ठो होतीति.
वण्णवादीति एको सन्तुट्ठो होति, सन्तोसस्स वण्णं न कथेति. एको न सन्तुट्ठो होति, सन्तोसस्स वण्णं कथेति. एको नेव सन्तुट्ठो होति, न सन्तोसस्स वण्णं कथेति. एको सन्तुट्ठो चेव होति, सन्तोसस्स च वण्णं कथेति. तं दस्सेतुं ‘‘इतरीतरचीवरसन्तुट्ठिया च वण्णवादी’’ति वुत्तं.
अनेसनन्ति दूतेय्यपहिनगमनानुयोगपभेदं नानप्पकारं अनेसनं. अप्पतिरूपन्ति अयुत्तं. अलद्धा चाति अलभित्वा. यथा एकच्चो ‘‘कथं नु खो चीवरं लभिस्सामी’’ति पुञ्ञवन्तेहि भिक्खूहि सद्धिं एकतो हुत्वा कोहञ्ञं करोन्तो उत्तसति परितस्सति, सन्तुट्ठो भिक्खु एवं अलद्धा चीवरं न परितस्सति. लद्धा चाति धम्मेन समेन लभित्वा. अगधितोति विगतलोभगिद्धो. अमुच्छितोति अधिमत्ततण्हाय मुच्छं अनापन्नो. अनज्झोपन्नोति तण्हाय अनोत्थतो अपरियोनद्धो. आदीनवदस्सावीति अनेसनापत्तियञ्च गेधितपरिभोगे च आदीनवं पस्समानो. निस्सरणपञ्ञोति ‘‘यावदेव सीतस्स पटिघाताया’’ति वुत्तं निस्सरणमेव पजानन्तो.
इतरीतरचीवरसन्तुट्ठियाति येन केनचि चीवरेन सन्तुट्ठिया. नेवत्तानुक्कंसेतीति ‘‘अहं पंसुकूलिको, मया उपसम्पदमाळेयेव पंसुकूलिकङ्गं गहितं, को मया सदिसो अत्थी’’ति अत्तुक्कंसनं न करोति. नो परं वम्भेतीति ‘‘इमे पनञ्ञे भिक्खू न पंसुकूलिका’’ति वा, ‘‘पंसुकूलिकङ्गमत्तम्पि एतेसं नत्थी’’ति वा एवं परं न वम्भेति. यो हि तत्थ दक्खोति यो तस्मिं चीवरसन्तोसे वण्णवादादीसु वा दक्खो छेको ब्यत्तो. अनलसोति सातच्चकिरियाय आलसियविरहितो. सम्पजानो पटिस्सतोति सम्पजानपञ्ञाय चेव सतिया च युत्तो. अरियवंसे ठितोति अरियवंसे पतिट्ठितो.
इतरीतरेन पिण्डपातेनाति येन केनचि पिण्डपातेन. एत्थापि पिण्डपातो जानितब्बो, पिण्डपातक्खेत्तं जानितब्बं, पिण्डपातसन्तोसो जानितब्बो, पिण्डपातप्पटिसंयुत्तं धुतङ्गं जानितब्बं. तत्थ पिण्डपातोति ओदनो कुम्मासो सत्तु मच्छो मंसं खीरं दधि सप्पि नवनीतं तेलं मधु फाणितं यागु खादनीयं सायनीयं लेहनीयन्ति सोळस पिण्डपाता.
पिण्डपातक्खेत्तन्ति सङ्घभत्तं उद्देसभत्तं निमन्तनं सलाकभत्तं पक्खिकं उपोसथिकं पाटिपदिकभत्तं आगन्तुकभत्तं गमिकभत्तं गिलानभत्तं गिलानुपट्ठाकभत्तं धुरभत्तं कुटिभत्तं वारभत्तं विहारभत्तन्ति पन्नरस पिण्डपातक्खेत्तानि.
पिण्डपातसन्तोसोति पिण्डपाते वितक्कसन्तोसो गमनसन्तोसो परियेसनसन्तोसो पटिलाभसन्तोसो पटिग्गहणसन्तोसो मत्तपटिग्गहणसन्तोसो लोलुप्पविवज्जनसन्तोसो यथालाभसन्तोसो यथाबलसन्तोसो यथासारुप्पसन्तोसो उपकारसन्तोसो परिमाणसन्तोसो परिभोगसन्तोसो सन्निधिपरिवज्जनसन्तोसो विस्सज्जनसन्तोसोति पन्नरस सन्तोसा.
तत्थ सादको भिक्खु मुखं धोवित्वा वितक्केति. पिण्डपातिकेन पन गणेन सद्धिं चरता सायं थेरूपट्ठानकाले ‘‘स्वे कत्थ पिण्डाय चरिस्सामाति? असुकगामे, भन्ते’’ति एत्तकं चिन्तेत्वा ततो पट्ठाय न वितक्केतब्बं. एकचारिकेन वितक्कमाळके ठत्वा वितक्केतब्बं. ततो पट्ठाय वितक्केन्तो अरियवंसा चुतो होति परिबाहिरो. अयं वितक्कसन्तोसो नाम.
पिण्डाय पविसन्तेन ‘‘कुहिं लभिस्सामी’’ति अचिन्तेत्वा कम्मट्ठानसीसेन गन्तब्बं. अयं गमनसन्तोसो नाम. परियेसन्तेन यं वा तं वा अग्गहेत्वा लज्जिं पेसलमेव गहेत्वा परियेसितब्बं. अयं परियेसनसन्तोसो नाम. दूरतोव आहरियमानं दिस्वा ‘‘एतं मनापं, एतं अमनाप’’न्ति चित्तं न उप्पादेतब्बं. अयं पटिलाभसन्तोसो नाम. ‘‘इमं मनापं गण्हिस्सामि, इमं अमनापं न गण्हिस्सामी’’ति अचिन्तेत्वा यंकिञ्चि यापनमत्तं गहेतब्बमेव. अयं पटिग्गहणसन्तोसो नाम.
एत्थ पन देय्यधम्मो बहु, दायको अप्पं दातुकामो, अप्पं गहेतब्बं. देय्यधम्मोपि बहु, दायकोपि बहुं दातुकामो, पमाणेनेव गहेतब्बं. देय्यधम्मो न बहु, दायकोपि अप्पं दातुकामो, अप्पं गहेतब्बं. देय्यधम्मो न बहु, दायको पन बहुं दातुकामो, पमाणेन गहेतब्बं. पटिग्गहणस्मिञ्हि मत्तं अजानन्तो मनुस्सानं पसादं मक्खेति, सद्धादेय्यं विनिपातेति, सासनं न करोति, विजातमातुयापि चित्तं गहेतुं न सक्कोति. इति मत्तं जानित्वाव पटिग्गहेतब्बन्ति अयं मत्तपटिग्गहणसन्तोसो नाम. अड्ढकुलानियेव अगन्त्वा द्वारपटिपाटिया गन्तब्बं. अयं लोलुप्पविवज्जनसन्तोसो नाम. यथालाभसन्तोसादयो चीवरे वुत्तनया एव.
पिण्डपातं परिभुञ्जित्वा ‘‘समणधम्मं अनुपालेस्सामी’’ति एवं उपकारं ञत्वा परिभुञ्जनं उपकारसन्तोसो नाम. पत्तं पूरेत्वा आनीतं न पटिग्गहेतब्बं. अनुपसम्पन्ने सति तेन गाहापेतब्बं, असति हरापेत्वा पटिग्गहणमत्तं गहेतब्बं. अयं परिमाणसन्तोसो नाम. ‘‘जिघच्छाय पटिविनोदनं इदमेत्थ निस्सरण’’न्ति एवं परिभुञ्जनं परिभोगसन्तोसो नाम. निदहित्वा न परिभुञ्जितब्बन्ति अयं सन्निधिपरिवज्जनसन्तोसो नाम. मुखं अनोलोकेत्वा सारणीयधम्मे ठितेन विस्सज्जेतब्बं. अयं विस्सज्जनसन्तोसो नाम.
पिण्डपातप्पटिसंयुत्तानि पन पञ्च धुतङ्गानि पिण्डपातिकङ्गं सपदानचारिकङ्गं एकासनिकङ्गं पत्तपिण्डिकङ्गं खलुपच्छाभत्तिकङ्गन्ति. तेसं वित्थारकथा विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. १.२६-३०) वुत्ता. इति पिण्डपातसन्तोसमहाअरियवंसं पूरयमानो भिक्खु इमानि पञ्च धुतङ्गानि गोपेति, इमानि गोपेन्तो पिण्डपातसन्तोसमहाअरियवंसेन सन्तुट्ठो होति. वण्णवादीतिआदीनि वुत्तनयेनेव वेदितब्बानि.
सेनासनेनाति इध सेनासनं जानितब्बं, सेनासनक्खेत्तं जानितब्बं, सेनासनसन्तोसो जानितब्बो, सेनासनप्पटिसंयुत्तं धुतङ्गं जानितब्बं. तत्थ सेनासनन्ति मञ्चो पीठं भिसि बिम्बोहनं विहारो अड्ढयोगो पासादो हम्मियं गुहा लेणं अट्टो माळो वेळुगुम्बो रुक्खमूलं यत्थ वा पन भिक्खू पटिक्कमन्तीति इमानि पन्नरस सेनासनानि.
सेनासनक्खेत्तन्ति सङ्घतो वा गणतो वा ञातितो वा मित्ततो वा अत्तनो वा धनेन पंसुकूलं वाति छ खेत्तानि.
सेनासनसन्तोसोति सेनासने वितक्कसन्तोसादयो पन्नरस सन्तोसा. ते पिण्डपाते वुत्तनयेनेव वेदितब्बा. सेनासनप्पटिसंयुत्तानि पन पञ्च धुतङ्गानि आरञ्ञिकङ्गं रुक्खमूलिकङ्गं अब्भोकासिकङ्गं सोसानिकङ्गं यथासन्थतिकङ्गन्ति. तेसं वित्थारकथा विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. १.३१-३५) वुत्ता. इति सेनासनसन्तोसमहाअरियवंसं पूरयमानो भिक्खु इमानि पञ्च धुतङ्गानि गोपेति. इमानि गोपेन्तो सेनासनसन्तोसमहाअरियवंसेन सन्तुट्ठो होति.
गिलानपच्चयो पन पिण्डपातेयेव पविट्ठो. तत्थ यथालाभयथाबलयथासारुप्पसन्तोसेनेव सन्तुस्सितब्बं. नेसज्जिकङ्गं भावनारामअरियवंसं भजति. वुत्तम्पि चेतं –
‘‘पञ्च सेनासने वुत्ता, पञ्च आहारनिस्सिता;
एको वीरियसंयुत्तो, द्वे च चीवरनिस्सिता’’ति.
इति भगवा पथविं पत्थरमानो विय सागरकुच्छिं पूरयमानो विय आकासं वित्थारयमानो विय च पठमं चीवरसन्तोसं अरियवंसं कथेत्वा चन्दं उट्ठापेन्तो विय सूरियं उल्लङ्घेन्तो विय च दुतियं पिण्डपातसन्तोसं कथेत्वा सिनेरुं उक्खिपन्तो विय ततियं सेनासनसन्तोसं अरियवंसं कथेत्वा इदानि सहस्सनयपटिमण्डितं चतुत्थं भावनारामं अरियवंसं कथेतुं पुन चपरं, भिक्खवे, भिक्खु भावनारामो होतीति देसनं आरभि.
तत्थ आरमणं आरामो, अभिरतीति अत्थो. भावनाय आरामो अस्साति भावनारामो. भावनाय रतोति भावनारतो. पञ्चविधे पहाने आरामो अस्साति पहानारामो. अपिच भावेन्तो रमतीति भावनारामो. पजहन्तो रमतीति पहानारामोति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो. अयञ्हि चत्तारो सतिपट्ठाने भावेन्तो रमति, रतिं विन्दतीति अत्थो. तथा चत्तारो सम्मप्पधाने. चत्तारो इद्धिपादे, पञ्चिन्द्रियानि, पञ्च बलानि, सत्त बोज्झङ्गे, सत्त अनुपस्सना, अट्ठारस महाविपस्सना, सत्ततिंस बोधिपक्खियधम्मे, अट्ठतिंस आरम्मणविभत्तियो भावेन्तो रमति, रतिं विन्दति. कामच्छन्दादयो पन किलेसे पजहन्तो रमति, रतिं विन्दति.
इमेसु पन चतूसु अरियवंसेसु पुरिमेहि तीहि तेरसन्नं धुतङ्गानं चतुपच्चयसन्तोसस्स च वसेन सकलं विनयपिटकं कथितं होति, भावनारामेन अवसेसं पिटकद्वयं. इमं पन भावनारामं अरियवंसं कथेन्तेन भिक्खुना पटिसम्भिदामग्गे नेक्खम्मपाळिया कथेतब्बो, दीघनिकाये दसुत्तरसुत्तन्तपरियायेन कथेतब्बो, मज्झिमनिकाये सतिपट्ठानसुत्तन्तपरियायेन कथेतब्बो, अभिधम्मे निद्देसपरियायेन कथेतब्बो.
तत्थ पटिसम्भिदामग्गे नेक्खम्मपाळियाति –
‘‘नेक्खम्मं भावेन्तो रमति, कामच्छन्दं पजहन्तो रमति. अब्यापादं, ब्यापादं… आलोकसञ्ञं… थिनमिद्धं… अविक्खेपं, उद्धच्चं… धम्मववत्थानं… विचिकिच्छं… ञाणं… अविज्जं… पामोज्जं… अरतिं… पठमज्झानं, पञ्च नीवरणे… दुतियज्झानं… वितक्कविचारे… ततियज्झानं… पीतिं… चतुत्थज्झानं… सुखदुक्खे… आकासानञ्चायतनसमापत्तिं भावेन्तो रमति, रूपसञ्ञं पटिघसञ्ञं नानत्तसञ्ञं पजहन्तो रमति. विञ्ञाणञ्चायतनसमापत्तिं…पे… नेवसञ्ञानासञ्ञायतनसमापत्तिं भावेन्तो रमति, आकिञ्चञ्ञायतनसञ्ञं पजहन्तो रमति.
‘‘अनिच्चानुपस्सनं भावेन्तो रमति, निच्चसञ्ञं पजहन्तो रमति. दुक्खानुपस्सनं… सुखसञ्ञं… अनत्तानुपस्सनं… अत्तसञ्ञं… निब्बिदानुपस्सनं… नन्दिं… विरागानुपस्सनं… रागं… निरोधानुपस्सनं… समुदयं… पटिनिस्सग्गानुपस्सनं… आदानं… खयानुपस्सनं … घनसञ्ञं… वयानुपस्सनं… आयूहनं… विपरिणामानुपस्सनं… धुवसञ्ञं… अनिमित्तानुपस्सनं … निमित्तं… अप्पणिहितानुपस्सनं… पणिधिं… सुञ्ञतानुपस्सनं… अभिनिवेसं… अधिपञ्ञाधम्मविपस्सनं… सारादानाभिनिवेसं… यथाभूतञाणदस्सनं… सम्मोहाभिनिवेसं… आदीनवानुपस्सनं… आलयाभिनिवेसं… पटिसङ्खानुपस्सनं… अप्पटिसङ्खं… विवट्टानुपस्सनं… संयोगाभिनिवेसं… सोतापत्तिमग्गं… दिट्ठेकट्ठे किलेसे… सकदागामिमग्गं… ओळारिके किलेसे… अनागामिमग्गं… अनुसहगते किलेसे… अरहत्तमग्गं भावेन्तो रमति, सब्बकिलेसे पजहन्तो रमती’’ति (पटि. म. १.४१,९५).
एवं पटिसम्भिदामग्गे नेक्खम्मपाळिया कथेतब्बो.
दीघनिकाये दसुत्तरसुत्तन्तपरियायेनाति –
‘‘एकं धम्मं भावेन्तो रमति, एकं धम्मं पजहन्तो रमति…पे… दस धम्मे भावेन्तो रमति, दस धम्मे पजहन्तो रमति. कतमं एकं धम्मं भावेन्तो रमति? कायगतासतिं सातसहगतं, इमं एकं धम्मं भावेन्तो रमति. कतमं एकं धम्मं पजहन्तो रमति? अस्मिमानं, इमं एकं धम्मं पजहन्तो रमति. कतमे द्वे धम्मे…पे… कतमे दस धम्मे भावेन्तो रमति? दस कसिणायतनानि, इमे दस धम्मे भावेन्तो रमति. कतमे दस धम्मे पजहन्तो रमति? दस मिच्छत्ते, इमे दस धम्मे पजहन्तो रमति. एवं खो, भिक्खवे, भिक्खु भावनारामो होती’’ति (दी. नि. ३.३५१-३६०).
एवं दीघनिकाये दसुत्तरसुत्तन्तपरियायेन कथेतब्बो.
मज्झिमनिकाये सतिपट्ठानसुत्तन्तपरियायेनाति –
‘‘एकायनो अयं, भिक्खवे, मग्गो…पे… यावदेव ञाणमत्ताय पटिस्सतिमत्ताय. अनिस्सितो च विहरति, न च किञ्चि लोके उपादियति. एवम्पि खो, भिक्खवे, भिक्खु भावनारामो होति भावनारतो. पहानारामो होति पहानरतो. पुन चपरं, भिक्खवे, भिक्खु गच्छन्तो वा गच्छामीति पजानाति…पे… पुन चपरं, भिक्खवे, भिक्खु सेय्यथापि पस्सेय्य सरीरं सिवथिकाय छड्डितं…पे… पूतीनि चुण्णकजातानि. सो इममेव कायं उपसंहरति ‘अयम्पि खो कायो एवंधम्मो एवंभावी एवंअनतीतो’ति. इति अज्झत्तं वा काये कायानुपस्सी विहरति…पे… एवम्पि खो, भिक्खवे, भिक्खु भावनारामो होती’’ति (म. नि. १.१०६ आदयो).
एवं मज्झिमनिकाये सतिपट्ठानसुत्तन्तपरियायेन कथेतब्बो.
अभिधम्मे निद्देसपरियायेनाति सब्बेपि सङ्खते ‘‘अनिच्चतो दुक्खतो रोगतो गण्डतो …पे… संकिलेसिकधम्मतो पस्सन्तो रमति, एवं खो भिक्खु भावनारामो होती’’ति (महानि. १३; चूळनि. उपसीवमाणवपुच्छानिद्देसो ३९, नन्दमाणवपुच्छानिद्देसो ५१). एवं निद्देसपरियायेन कथेतब्बो.
नेवत्तानुक्कंसेतीति ‘‘अज्ज मे सट्ठि वा सत्तति वा वस्सानि अनिच्चं दुक्खं अनत्ताति विपस्सनाय कम्मं करोन्तस्स को मया सदिसो अत्थी’’ति एवं अत्तुक्कंसनं न करोति. नो परं वम्भेतीति ‘‘अनिच्चं दुक्खन्ति विपस्सनामत्तकम्पि नत्थि, किं इमे विस्सट्ठकम्मट्ठाना चरन्ती’’ति एवं परवम्भनं न करोति. सेसं वुत्तनयमेव.
इमे खो, भिक्खवे, चत्तारो अरियवंसाति, भिक्खवे, इमे चत्तारो अरियवंसा अरियतन्तियो अरियपवेणियो अरियञ्जसा अरियवटुमानीति सुत्तन्तं विनिवट्टेत्वा इदानि महाअरियवंसपरिपूरकस्स भिक्खुनो वसनदिसा दस्सेन्तो इमेहि च पन, भिक्खवेतिआदिमाह. तत्थ स्वेव अरतिं सहतीति सोयेव अरतिं अनभिरतिं उक्कण्ठितं सहति अभिभवति. न तं अरति सहतीति तं पन भिक्खुं या एसा पन्तेसु सेनासनेसु अधिकुसलानं धम्मानं भावनाय अरति नाम होति, सा सहितुं अधिभवितुं न सक्कोति. अरतिरतिसहोति अरतिञ्च पञ्चकामगुणरतिञ्च सहति, अधिभवितुं सक्कोति.
इदानि गाथाहि कूटं गण्हन्तो नारतीतिआदिमाह. तत्थ धीरन्ति वीरियवन्तं. नारति धीरं सहतीति इदं पुरिमस्सेव कारणवचनं. यस्मा सा धीरं न सहति नप्पहोति धीरं सहितुं अधिभवितुं न सक्कोति, तस्मा नारति सहति धीरं. धीरो हि अरतिस्सहोति अरतिसहत्ता हि सो धीरो नाम, तस्मा अरतिं सहतीति अत्थो. सब्बकम्मविहायीनन्ति सब्बं तेभूमककम्मं चजित्वा परिच्छिन्नं परिवटुमं कत्वा ठितं. पनुण्णं को निवारयेति किलेसे पनुदित्वा ठितं को नाम रागो वा दोसो वा निवारेय्य. नेक्खं जम्बोनदस्सेव, को तं निन्दितुमरहतीति जम्बोनदसङ्खातस्स जातिरत्तसुवण्णस्स निक्खसदिसं गरहितब्बदोसविमुत्तं को तं पुग्गलं निन्दितुं अरहति. ब्रह्मुनापि पसंसितोति महाब्रह्मुनापि एस पुग्गलो पसंसितोयेवाति. देसनापरियोसाने चत्तालीस भिक्खुसहस्सानि अरहत्ते पतिट्ठहिंसु.