२. दुतियपण्णासकं

(६) १. पुग्गलवग्गवण्णना

५३. दुतियपण्णासकस्स पठमे चक्कवत्तिना सद्धिं गहितत्ता ‘‘लोकानुकम्पाया’’ति न वुत्तं. एत्थ च चक्कवत्तिनो उप्पत्तिया द्वे सम्पत्तियो लभन्ति, बुद्धानं उप्पत्तिया तिस्सोपि.

५४. दुतिये अच्छरियमनुस्साति आचिण्णमनुस्सा अब्भुतमनुस्सा.

५५. ततिये बहुनो जनस्स अनुतप्पा होतीति महाजनस्स अनुतापकारी होति. तत्थ चक्कवत्तिनो कालकिरिया एकचक्कवाळे देवमनुस्सानं अनुतापं करोति, तथागतस्स कालकिरिया दससु चक्कवाळसहस्सेसु.

५६. चतुत्थे थूपारहाति थूपस्स युत्ता अनुच्छविका. चक्कवत्तिनो हि चेतियं पटिजग्गित्वा द्वे सम्पत्तियो लभन्ति, बुद्धानं चेतियं पटिजग्गित्वा तिस्सोपि.

५७. पञ्चमे बुद्धाति अत्तनो आनुभावेन चत्तारि सच्चानि बुद्धा.

५८. छट्ठे फलन्तियाति सद्दं करोन्तिया. न सन्तसन्तीति न भायन्ति. तत्थ खीणासवो अत्तनो सक्कायदिट्ठिया पहीनत्ता न भायति, हत्थाजानीयो सक्कायदिट्ठिया बलवत्ताति. सत्तमट्ठमेसुपि एसेव नयो.

६१. नवमे किंपुरिसाति किन्नरा. मानुसिं वाचं न भासन्तीति मनुस्सकथं न कथेन्ति. धम्मासोकस्स किर एकं किन्नरं आनेत्वा दस्सेसुं. सो ‘‘कथापेथ न’’न्ति आह. किन्नरो कथेतुं न इच्छति. एको पुरिसो ‘‘अहमेतं कथापेस्सामी’’ति हेट्ठापासादं ओतारेत्वा द्वे खाणुके कोट्टेत्वा उक्खलिं आरोपेसि. सा उभतोपस्सेहि पतति. तं दिस्वा किन्नरो ‘‘किं अञ्ञं एकं खाणुकं कोट्टेतुं न वट्टती’’ति एत्तकमेव आह. पुन अपरभागे द्वे किन्नरे आनेत्वा दस्सेसुं. राजा ‘‘कथापेथ ने’’ति आह. ते कथेतुं न इच्छिंसु. एको पुरिसो ‘‘अहमेते कथापेस्सामी’’ति ते गहेत्वा अन्तरापणं अगमासि. तत्थेको अम्बपक्कञ्च मच्छे च अद्दस, एको कबिट्ठफलञ्च अम्बिलिकाफलञ्च. तत्थ पुरिमो ‘‘महाविसं मनुस्सा खादन्ति, कथं ते किलासिनो न होन्ती’’ति आह. इतरो ‘‘कथं इमे एतं निस्साय कुट्ठिनो न होन्ती’’ति आह. एवं मानुसिं वाचं कथेतुं सक्कोन्तापि द्वे अत्थे सम्पस्समाना न कथेन्तीति.

६२. दसमे अप्पटिवानोति अनुकण्ठितो अपच्चोसक्कितो.

६३. एकादसमे असन्तसन्निवासन्ति असप्पुरिसानं सन्निवासं. न वदेय्याति ओवादेन वा अनुसासनिया वा न वदेय्य, मा वदतूति अत्थो. थेरम्पाहं न वदेय्यन्ति अहम्पि थेरं भिक्खुं ओवादानुसासनिवसेन न वदेय्यं. अहितानुकम्पीति अहितं इच्छमानो. नो हितानुकम्पीति हितं अनिच्छमानो. नोति नं वदेय्यन्ति ‘‘अहं तव वचनं न करिस्स’’न्ति नं वदेय्यं. विहेठेय्यन्ति वचनस्स अकरणेन विहेठेय्यं. पस्सम्पिस्स नप्पटिकरेय्यन्ति पस्सन्तोपि जानन्तोपि अहं तस्स वचनं न करेय्यं. इमिना उपायेन सब्बत्थ अत्थो वेदितब्बो. सुक्कपक्खे पन साधूति नं वदेय्यन्ति ‘‘साधु भद्दकं सुकथितं तया’’ति तस्स कथं अभिनन्दन्तो नं वदेय्यन्ति अत्थो.

६४. द्वादसमे उभतो वचीसंसारोति द्वीसुपि पक्खेसु अञ्ञमञ्ञं अक्कोसनपच्चक्कोसनवसेन संसरमाना वाचा वचीसंसारो. दिट्ठिपळासोति दिट्ठिं निस्साय उप्पज्जनको युगग्गाहलक्खणो पळासो दिट्ठिपळासो नाम. चेतसो आघातोति कोपो. सो हि चित्तं आघातेन्तो उप्पज्जति. अप्पच्चयोति अतुट्ठाकारो, दोमनस्सन्ति अत्थो. अनभिरद्धीति कोपोयेव. सो हि अनभिराधनवसेन अनभिरद्धीति वुच्चति. अज्झत्तं अवूपसन्तं होतीति सब्बम्पेतं नियकज्झत्तसङ्खाते अत्तनो चित्ते च सद्धिविहारिकअन्तेवासिकसङ्खाताय अत्तनो परिसाय च अवूपसन्तं होति. तस्मेतन्ति तस्मिं एतं. सेसं वुत्तनयेनेव वेदितब्बन्ति.

पुग्गलवग्गो पठमो.

(७) २. सुखवग्गवण्णना

६५. दुतियस्स पठमे गिहिसुखन्ति गिहीनं सब्बकामनिप्फत्तिमूलकं सुखं. पब्बजितसुखन्ति पब्बजितानं पब्बज्जामूलकं सुखं.

६६. दुतिये कामसुखन्ति कामे आरब्भ उप्पज्जनकसुखं. नेक्खम्मसुखन्ति नेक्खम्मं वुच्चति पब्बज्जा, तं आरब्भ उप्पज्जनकसुखं.

६७. ततिये उपधिसुखन्ति तेभूमकसुखं. निरुपधिसुखन्ति लोकुत्तरसुखं.

६८. चतुत्थे सासवसुखन्ति आसवानं पच्चयभूतं वट्टसुखं. अनासवसुखन्ति तेसं अपच्चयभूतं विवट्टसुखं.

६९. पञ्चमे सामिसन्ति संकिलेसं वट्टगामिसुखं. निरामिसन्ति निक्किलेसं विवट्टगामिसुखं.

७०. छट्ठे अरियसुखन्ति अपुथुज्जनसुखं. अनरियसुखन्ति पुथुज्जनसुखं.

७१. सत्तमे कायिकन्ति कायविञ्ञाणसहजातं. चेतसिकन्ति मनोद्वारिकसुखं. तं लोकियलोकुत्तरमिस्सकं कथितं.

७२. अट्ठमे सप्पीतिकन्ति पठमदुतियज्झानसुखं. निप्पीतिकन्ति ततियचतुत्थज्झानसुखं. तत्थ लोकियसप्पीतिकतो लोकियनिप्पीतिकं, लोकुत्तरसप्पीतिकतो च लोकुत्तरनिप्पीतिकं अग्गन्ति एवं भुम्मन्तरं अभिन्दित्वा अग्गभावो वेदितब्बो.

७३. नवमे सातसुखन्ति तीसु झानेसु सुखं. उपेक्खासुखन्ति चतुत्थज्झानसुखं.

७४. दसमे समाधिसुखन्ति अप्पनं वा उपचारं वा पत्तसुखं. असमाधिसुखन्ति तदुभयं अप्पत्तसुखं.

७५. एकादसमे सप्पीतिकारम्मणन्ति सप्पीतिकं झानद्वयं पच्चवेक्खन्तस्स उप्पन्नसुखं. निप्पीतिकारम्मणेपि एसेव नयो. द्वादसमेपि इमिनाव उपायेन अत्थो वेदितब्बो.

७७. तेरसमे रूपारम्मणन्ति रूपावचरचतुत्थज्झानारम्मणं, यंकिञ्चि रूपं आरब्भ उप्पज्जनकं वा. अरूपारम्मणन्ति अरूपावचरज्झानारम्मणं, यंकिञ्चि अरूपं आरब्भ उप्पज्जनकं वाति.

सुखवग्गो दुतियो.

(८) ३. सनिमित्तवग्गवण्णना

७८-७९. ततियस्स पठमे सनिमित्ताति सकारणा. दुतियादीसुपि एसेव नयो. निदानं हेतु सङ्खारो पच्चयो रूपन्ति सब्बानिपि हि एतानि कारणवेवचनानेव.

८४. सत्तमे सवेदनाति पच्चयभूताय सम्पयुत्तवेदनाय सतियेव उप्पज्जन्ति, नासतीति अत्थो. अट्ठमनवमेसुपि एसेव नयो.

८७. दसमे सङ्खतारम्मणाति पच्चयनिब्बत्तं सङ्खतधम्मं आरम्मणं कत्वाव उप्पज्जन्ति. नो असङ्खतारम्मणाति असङ्खतं पन निब्बानं आरब्भ न उप्पज्जन्ति. न होन्तीति मग्गक्खणे न होन्ति नाम, फले पत्ते नाहेसुन्ति. एवमेतेसु दससुपि ठानेसु याव अरहत्ता देसना देसिताति.

सनिमित्तवग्गो ततियो.

(९) ४. धम्मवग्गवण्णना

८८. चतुत्थस्स पठमे चेतोविमुत्तीति फलसमाधि. पञ्ञाविमुत्तीति फलपञ्ञा.

८९. दुतिये पग्गाहोति वीरियं. अविक्खेपोति चित्तेकग्गता.

९०. ततिये नामन्ति चत्तारो अरूपक्खन्धा. रूपन्ति रूपक्खन्धो. इति इमस्मिं सुत्ते धम्मकोट्ठासपरिच्छेदञाणं नाम कथितं.

९१. चतुत्थे विज्जाति फलञाणं. विमुत्तीति तंसम्पयुत्ता सेसधम्मा.

९२. पञ्चमे भवदिट्ठीति सस्सतदिट्ठि. विभवदिट्ठीति उच्छेददिट्ठि. छट्ठसत्तमानि उत्तानत्थानेव.

९५. अट्ठमे दोवचस्सताति दुब्बचभावो. पापमित्तताति पापमित्तसेवनभावो. नवमं वुत्तविपरियायेन वेदितब्बं.

९७. दसमे धातुकुसलताति अट्ठारस धातुयो धातूति जाननं. मनसिकारकुसलताति तासंयेव धातूनं अनिच्चादिवसेन लक्खणत्तयं आरोपेत्वा जाननं.

९८. एकादसमे आपत्तिकुसलताति पञ्चन्नञ्च सत्तन्नञ्च आपत्तिक्खन्धानं जाननं. आपत्तिवुट्ठानकुसलताति देसनाय वा कम्मवाचाय वा आपत्तीहि वुट्ठानजाननन्ति.

धम्मवग्गो चतुत्थो.

(१०) ५. बालवग्गवण्णना

९९. पञ्चमस्स पठमे अनागतं भारं वहतीति ‘‘सम्मज्जनी पदीपो च, उदकं आसनेन च, छन्दपारिसुद्धिउतुक्खानं, भिक्खुगणना च ओवादो, पातिमोक्खं थेरभारोति वुच्चती’’ति इमं दसविधं थेरभारं नवको हुत्वा थेरेन अनज्झिट्ठो करोन्तो अनागतं भारं वहति नाम. आगतं भारं न वहतीति थेरो समानो तमेव दसविधं भारं अत्तना वा अकरोन्तो परं वा असमादपेन्तो आगतं भारं न वहति नाम. दुतियसुत्तेपि इमिनाव नयेन अत्थो वेदितब्बो.

१०१. ततिये अकप्पिये कप्पियसञ्ञीति अकप्पिये सीहमंसादिम्हि ‘‘कप्पियं इद’’न्ति एवंसञ्ञी. कप्पिये अकप्पियसञ्ञीति कुम्भीलमंसबिळारमंसादिम्हि कप्पिये ‘‘अकप्पियं इद’’न्ति एवंसञ्ञी. चतुत्थं वुत्तनयेनेव वेदितब्बं.

१०३. पञ्चमे अनापत्तिया आपत्तिसञ्ञीति आपुच्छित्वा भण्डकं धोवन्तस्स, पत्तं पचन्तस्स, केसे छिन्दन्तस्स, गामं पविसन्तस्सातिआदीसु अनापत्ति, तत्थ ‘‘आपत्ति अय’’न्ति एवंसञ्ञी. आपत्तिया अनापत्तिसञ्ञीति तेसञ्ञेव वत्थूनं अनापुच्छाकरणे आपत्ति, तत्थ ‘‘अनापत्ती’’ति एवंसञ्ञी. छट्ठेपि वुत्तनयेनेव अत्थो वेदितब्बो. सत्तमादीनि उत्तानत्थानेव.

१०९. एकादसमे आसवाति किलेसा. न कुक्कुच्चायितब्बन्ति सङ्घभोगस्स अपट्ठपनं अविचारणं न कुक्कुच्चायितब्बं नाम, तं कुक्कुच्चायति. कुक्कुच्चायितब्बन्ति तस्सेव पट्ठपनं विचारणं, तं न कुक्कुच्चायति. द्वादसमादीनि हेट्ठा वुत्तनयेनेव वेदितब्बानीति.

बालवग्गो पञ्चमो.

दुतियपण्णासकं निट्ठितं.