.नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स.

अङ्गुत्तरनिकाये

दुकनिपात-अट्ठकथा

१. पठमपण्णासकं

१. कम्मकारणवग्गो

१. वज्जसुत्तवण्णना

१. दुकनिपातस्स पठमे वज्जानीति दोसा अपराधा. दिट्ठधम्मिकन्ति दिट्ठेव धम्मे इमस्मिंयेव अत्तभावे उप्पन्नफलं. सम्परायिकन्ति सम्पराये अनागते अत्तभावे उप्पन्नफलं. आगुचारिन्ति पापकारिं अपराधकारकं. राजानो गहेत्वा विविधा कम्मकारणा कारेन्तेति चोरं गहेत्वा विविधा कम्मकारणा राजपुरिसा करोन्ति, राजानो पन ता कारेन्ति नाम. तं चोरं एवं कम्मकारणा कारियमानं एस पस्सति. तेन वुत्तं – ‘‘पस्सति चोरं आगुचारिं राजानो गहेत्वा विविधा कम्मकारणा कारेन्ते’’ति. अद्धदण्डकेहीति मुग्गरेहि, पहारसाधनत्थं वा चतुहत्थदण्डं द्वेधा छेत्वा गहितदण्डकेहि. बिलङ्गथालिकन्ति कञ्जियउक्खलिककम्मकारणं. तं करोन्ता सीसकटाहं उप्पाटेत्वा तत्तं अयोगुळं सण्डासेन गहेत्वा तत्थ पक्खिपन्ति, तेन मत्थलुङ्गं पक्कुथित्वा उत्तरति. सङ्खमुण्डिकन्ति सङ्खमुण्डकम्मकारणं. तं करोन्ता उत्तरोट्ठउभतोकण्णचूळिकगलवाटकपरिच्छेदेन चम्मं छिन्दित्वा सब्बकेसे एकतो गण्ठिं कत्वा दण्डकेन वेठेत्वा उप्पाटेन्ति, सह केसेहि चम्मं उट्ठहति. ततो सीसकटाहं थूलसक्खराहि घंसित्वा धोवन्ता सङ्खवण्णं करोन्ति. राहुमुखन्ति राहुमुखकम्मकारणं. तं करोन्ता सङ्कुना मुखं विवरित्वा अन्तोमुखे दीपं जालेन्ति, कण्णचूळिकाहि वा पट्ठाय मुखं निखादनेन खनन्ति, लोहितं पग्घरित्वा मुखं पूरेति.

जोतिमालिकन्ति सकलसरीरं तेलपिलोतिकाय वेठेत्वा आलिम्पेन्ति. हत्थपज्जोतिकन्ति हत्थे तेलपिलोतिकाय वेठेत्वा दीपं विय पज्जालेन्ति. एरकवत्तिकन्ति एरकवत्तकम्मकारणं. तं करोन्ता हेट्ठागीवतो पट्ठाय चम्मवट्टे कन्तित्वा गोप्फके ठपेन्ति, अथ नं योत्तेहि बन्धित्वा कड्ढन्ति. सो अत्तनो चम्मवट्टे अक्कमित्वा अक्कमित्वा पतति. चीरकवासिकन्ति चीरकवासिककम्मकारणं. तं करोन्ता तथेव चम्मवट्टे कन्तित्वा कटियं ठपेन्ति, कटितो पट्ठाय कन्तित्वा गोप्फकेसु ठपेन्ति, उपरिमेहि हेट्ठिमसरीरं चीरकनिवासननिवत्थं विय होति. एणेय्यकन्ति एणेय्यककम्मकारणं. तं करोन्ता उभोसु कप्परेसु च उभोसु जाणुकेसु च अयवलयानि दत्वा अयसूलानि कोट्टेन्ति. सो चतूहि अयसूलेहि भूमियं पतिट्ठहति. अथ नं परिवारेत्वा अग्गिं करोन्ति. ‘‘एणेय्यको जोतिपरिग्गहो यथा’’ति आगतट्ठानेपि इदमेव वुत्तं. तं कालेन कालं सूलानि अपनेत्वा चतूहि अट्ठिकोटीहियेव ठपेन्ति. एवरूपा कम्मकारणा नाम नत्थि.

बळिसमंसिकन्ति उभतोमुखेहि बळिसेहि पहरित्वा चम्ममंसन्हारूनि उप्पाटेन्ति. कहापणिकन्ति सकलसरीरं तिण्हाहि वासीहि कोटितो पट्ठाय कहापणमत्तं, कहापणमत्तं पातेन्ता कोट्टेन्ति. खारापतच्छिकन्ति सरीरं तत्थ तत्थ आवुधेहि पहरित्वा कोच्छेहि खारं घंसन्ति, चम्ममंसन्हारूनि पग्घरित्वा अट्ठिकसङ्खलिकाव तिट्ठति. पलिघपरिवत्तिकन्ति एकेन पस्सेन निपज्जापेत्वा कण्णच्छिद्देन अयसूलं कोट्टेत्वा पथविया एकाबद्धं करोन्ति. अथ नं पादे गहेत्वा आविञ्छन्ति. पलालपीठकन्ति छेको कारणिको छविचम्मं अच्छिन्दित्वा निसदपोतेहि अट्ठीनि भिन्दित्वा केसेसु गहेत्वा उक्खिपति, मंसरासियेव होति. अथ नं केसेहेव परियोनन्धित्वा गण्हन्ति, पलालवट्टिं विय कत्वा पुन वेठेन्ति. सुनखेहिपीति कतिपयानि दिवसानि आहारं अदत्वा छातकसुनखेहि खादापेन्ति. ते मुहुत्तेन अट्ठिकसङ्खलिकमेव करोन्ति. सूले उत्तासेन्तेति सूले आरोपेन्ते.

न परेसं पाभतं विलुम्पन्तो चरतीति परेसं सन्तकं भण्डं परम्मुखं आभतं अन्तमसो अन्तरवीथियं पतितं सहस्सभण्डिकम्पि दिस्वा ‘‘इमिना जीविस्सामी’’ति विलुम्पन्तो न विचरति, को इमिना अत्थोति पिट्ठिपादेन वा पवट्टेत्वा गच्छति.

पापकोति लामको. दुक्खोति अनिट्ठो. किञ्च तन्ति किं नाम तं कारणं भवेय्य. याहन्ति येन अहं. कायदुच्चरितन्ति पाणातिपातादि तिविधं अकुसलं कायकम्मं. कायसुचरितन्ति तस्स पटिपक्खभूतं तिविधं कुसलकम्मं. वचीदुच्चरितन्ति मुसावादादि चतुब्बिधं अकुसलं वचीकम्मं. वचीसुचरितन्ति तस्स पटिपक्खभूतं चतुब्बिधं कुसलकम्मं. मनोदुच्चरितन्ति अभिज्झादि तिविधं अकुसलकम्मं. मनोसुचरितन्ति तस्स पटिपक्खभूतं तिविधं कुसलकम्मं. सुद्धं अत्तानं परिहरतीति एत्थ दुविधा सुद्धि – परियायतो च निप्परियायतो च. सरणगमनेन हि परियायेन सुद्धं अत्तानं परिहरति नाम. तथा पञ्चहि सीलेहि, दसहि सीलेहि – चतुपारिसुद्धिसीलेन, पठमज्झानेन…पे… नेवसञ्ञानासञ्ञायतनेन, सोतापत्तिमग्गेन, सोतापत्तिफलेन…पे… अरहत्तमग्गेन परियायेन सुद्धं अत्तानं परिहरति नाम. अरहत्तफले पतिट्ठितो पन खीणासवो छिन्नमूलके पञ्चक्खन्धे न्हापेन्तोपि खादापेन्तोपि भुञ्जापेन्तोपि निसीदापेन्तोपि निपज्जापेन्तोपि निप्परियायेनेव सुद्धं निम्मलं अत्तानं परिहरति पटिजग्गतीति वेदितब्बो.

तस्माति यस्मा इमानि द्वे वज्जानेव, नो न वज्जानि, तस्मा. वज्जभीरुनोति वज्जभीरुका. वज्जभयदस्साविनोति वज्जानि भयतो दस्सनसीला. एतं पाटिकङ्खन्ति एतं इच्छितब्बं, एतं अवस्संभावीति अत्थो. यन्ति निपातमत्तं, कारणवचनं वा येन कारणेन परिमुच्चिस्सति सब्बवज्जेहि. केन पन कारणेन परिमुच्चिस्सतीति? चतुत्थमग्गेन चेव चतुत्थफलेन च. मग्गेन हि परिमुच्चति नाम, फलं पत्तो परिमुत्तो नाम होतीति. किं पन खीणासवस्स अकुसलं न विपच्चतीति? विपच्चति, तं पन खीणासवभावतो पुब्बे कतं. तञ्च खो इमस्मिंयेव अत्तभावे, सम्पराये पनस्स कम्मफलं नाम नत्थीति. पठमं.

२. पधानसुत्तवण्णना

२. दुतिये पधानानीति वीरियानि. वीरियञ्हि पदहितब्बतो पधानभावकरणतो वा पधानन्ति वुच्चति. दुरभिसम्भवानीति दुस्सहानि दुप्पूरियानि, दुक्करानीति अत्थो. अगारं अज्झावसतन्ति अगारे वसन्तानं. चीवरपिण्डपातसेनासनगिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारानुप्पदानत्थं पधानन्ति एतेसं चीवरादीनं चतुन्नं पच्चयानं अनुप्पदानत्थाय पधानं नाम दुरभिसम्भवन्ति दस्सेति. चतुरतनिकम्पि हि पिलोतिकं, पसततण्डुलमत्तं वा भत्तं, चतुरतनिकं वा पण्णसालं, तेलसप्पिनवनीतादीसु वा अप्पमत्तकम्पि भेसज्जं परेसं देथाति वत्तुम्पि नीहरित्वा दातुम्पि दुक्करं उभतोब्यूळ्हसङ्गामप्पवेसनसदिसं. तेनाह भगवा –

‘‘दानञ्च युद्धञ्च समानमाहु,

अप्पापि सन्ता बहुके जिनन्ति;

अप्पम्पि चे सद्दहानो ददाति,

तेनेव सो होति सुखी परत्था’’ति. (जा. १.८.७२; सं. नि. १.३३);

अगारस्मा अनगारियं पब्बजितानन्ति गेहतो निक्खमित्वा अगारस्स घरावासस्स हितावहेहि कसिगोरक्खादीहि विरहितं अनगारियं पब्बज्जं उपगतानं. सब्बूपधिपटिनिस्सग्गत्थाय पधानन्ति सब्बेसं खन्धूपधिकिलेसूपधिअभिसङ्खारूपधिसङ्खातानं उपधीनं पटिनिस्सग्गसङ्खातस्स निब्बानस्स अत्थाय विपस्सनाय चेव मग्गेन च सहजातवीरियं. तस्माति यस्मा इमानि द्वे पधानानि दुरभिसम्भवानि, तस्मा. दुतियं.

३. तपनीयसुत्तवण्णना

३. ततिये तपनीयाति इध चेव सम्पराये च तपन्तीति तपनीया. तप्पतीति चित्तसन्तापेन तप्पति अनुसोचति कायदुच्चरितं कत्वा नन्दयक्खो विय नन्दमाणवो विय नन्दगोघातको विय देवदत्तो विय द्वेभातिका विय च. ते किर गावं वधित्वा मंसं द्वे कोट्ठासे अकंसु. ततो कनिट्ठो जेट्ठकं आह – ‘‘मय्हं दारका बहू, इमानि मे अन्तानि देही’’ति. अथ नं सो ‘‘सब्बं मंसं द्वेधा विभत्तं, पुन किं मग्गसी’’ति पहरित्वा जीवितक्खयं पापेसि. निवत्तित्वा च नं ओलोकेन्तो मतं दिस्वा ‘‘भारियं मे कम्मं कत’’न्ति चित्तं उप्पादेसि. अथस्स बलवसोको उप्पज्जि. सो ठितट्ठानेपि निसिन्नट्ठानेपि तदेव कम्मं आवज्जेति, चित्तस्सादं न लभति. असितपीतखायितसायितम्पिस्स सरीरे ओजं न फरति, अट्ठिचम्ममत्तमेव अहोसि. अथ नं एको थेरो दिस्वा – ‘‘उपासक, त्वं पहूतअन्नपानो, अट्ठिचम्ममत्तमेव ते अवसिट्ठं, अत्थि नु खो ते किञ्चि तपनीयकम्म’’न्ति? सो ‘‘आम, भन्ते’’ति सब्बं आरोचेसि. अथ नं थेरो ‘‘भारियं ते उपासक कम्मं कतं, अनपराधट्ठाने अपरद्ध’’न्ति आह. सो तेनेव कम्मेन कालं कत्वा निरये निब्बत्तो. वचीदुच्चरितेन सुप्पबुद्धसक्ककोकालिकचिञ्चमाणविकादयो विय तप्पति. सेसमेत्थ चतुत्थे च उत्तानत्थमेव. ततियं.

५. उपञ्ञातसुत्तवण्णना

५. पञ्चमे द्विन्नाहन्ति द्विन्नं अहं. उपञ्ञासिन्ति उपगन्त्वा गुणं अञ्ञासिं, जानिं पटिविज्झिन्ति अत्थो. इदानि ते धम्मे दस्सेन्तो या च असन्तुट्ठितातिआदिमाह. इमञ्हि धम्मद्वयं निस्साय सत्था सब्बञ्ञुतं पत्तो, तस्मा तस्सानुभावं दस्सेन्तो एवमाह. तत्थ असन्तुट्ठिता कुसलेसु धम्मेसूति इमिना इमं दीपेति – ‘‘अहं झानमत्तकेन वा ओभासनिमित्तमत्तकेन वा असन्तुट्ठो हुत्वा अरहत्तमग्गमेव उप्पादेसिं. याव सो न उप्पज्जि, न तावाहं सन्तुट्ठो अहोसिं. पधानस्मिं च अनुक्कण्ठितो हुत्वा अनोसक्कनाय ठत्वायेव पधानकिरियं अकासि’’न्ति इममत्थं दस्सेन्तो या च अप्पटिवानितातिआदिमाह. तत्थ अप्पटिवानिताति अप्पटिक्कमना अनोसक्कना. अप्पटिवानी सुदाहं, भिक्खवे, पदहामीति एत्थ सुदन्ति निपातमत्तं. अहं, भिक्खवे, अनोसक्कनायं ठितो बोधिसत्तकाले सब्बञ्ञुतं पत्थेन्तो पधानमकासिन्ति अयमेत्थ अत्थो.

इदानि यथा तेन तं पधानं कतं, तं दस्सेन्तो कामं तचो चातिआदिमाह. तत्थ पत्तब्बन्ति इमिना पत्तब्बं गुणजातं दस्सेति. पुरिसथामेनातिआदिना पुरिसस्स ञाणथामो ञाणवीरियं ञाणपरक्कमो च कथितो. सण्ठानन्ति ठपना अप्पवत्तना ओसक्कना, पटिप्पस्सद्धीति अत्थो. एत्तावता तेन चतुरङ्गसमन्नागतं वीरियाधिट्ठानं नाम कथितं. एत्थ हि कामं तचो चाति एकं अङ्गं, न्हारु चाति एकं, अट्ठि चाति एकं, मंसलोहितन्ति एकं, इमानि चत्तारि अङ्गानि. पुरिसथामेनातिआदीनि अधिमत्तवीरियाधिवचनानि. इति पुरिमेहि चतूहि अङ्गेहि समन्नागतेन हुत्वा एवं अधिट्ठितं वीरियं चतुरङ्गसमन्नागतं वीरियाधिट्ठानं नामाति वेदितब्बं. एत्तावता तेन बोधिपल्लङ्के अत्तनो आगमनीयपटिपदा कथिता.

इदानि ताय पटिपदाय पटिलद्धगुणं कथेतुं तस्स मय्हं, भिक्खवेतिआदिमाह. तत्थ अप्पमादाधिगताति सतिअविप्पवाससङ्खातेन अप्पमादेन अधिगता, न सुत्तप्पमत्तेन लद्धा. सम्बोधीति चतुमग्गञाणञ्चेव सब्बञ्ञुतञ्ञाणञ्च. न हि सक्का एतं सुत्तप्पमत्तेन अधिगन्तुन्ति. तेनाह – ‘‘अप्पमादाधिगता सम्बोधी’’ति. अनुत्तरो योगक्खेमोति न केवलं बोधियेव, अरहत्तफलनिब्बानसङ्खातो अनुत्तरो योगक्खेमोपि अप्पमादाधिगतोव.

इदानि अत्तना पटिलद्धगुणेसु भिक्खुसङ्घं समादपेन्तो तुम्हे चेपि भिक्खवेतिआदिमाह. तत्थ यस्सत्थायाति यस्स अत्थाय, यं उपसम्पज्ज विहरितुकामा हुत्वाति अत्थो. तदनुत्तरन्ति तं अनुत्तरं. ब्रह्मचरियपरियोसानन्ति मग्गब्रह्मचरियस्स परियोसानभूतं अरियफलं. अभिञ्ञा सच्छिकत्वाति अभिञ्ञाय उत्तमपञ्ञाय पच्चक्खं कत्वा. उपसम्पज्ज विहरिस्सथाति पटिलभित्वा पापुणित्वा विहरिस्सथ. तस्माति यस्मा अप्पटिवानपधानं नामेतं बहूपकारं उत्तमत्थसाधकं, तस्मा. पञ्चमं.

६. संयोजनसुत्तवण्णना

६. छट्ठे संयोजनियेसु धम्मेसूति दसन्नं संयोजनानं पच्चयभूतेसु तेभूमकधम्मेसु. अस्सादानुपस्सिताति अस्सादतो पस्सिता पस्सनभावोति अत्थो. निब्बिदानुपस्सिताति निब्बिदावसेन उक्कण्ठनवसेन पस्सनभावो. जातियाति खन्धनिब्बत्तितो. जरायाति खन्धपरिपाकतो. मरणेनाति खन्धभेदतो. सोकेहीति अन्तोनिज्झायनलक्खणेहि सोकेहि. परिदेवेहीति तन्निस्सितलालप्पितलक्खणेहि परिदेवेहि. दुक्खेहीति कायपटिपीळनदुक्खेहि. दोमनस्सेहीति मनोविघातदोमनस्सेहि. उपायासेहीति अधिमत्तायासलक्खणउपायासेहि. दुक्खस्माति सकलवट्टदुक्खतो. पजहतीति मग्गेन पजहति. पहायाति एत्थ पन फलक्खणो कथितो. इमस्मिं सुत्ते वट्टविवट्टं कथितं. छट्ठं.

७. कण्हसुत्तवण्णना

७. सत्तमे कण्हाति न काळवण्णताय कण्हा, कण्हताय पन उपनेन्तीति निप्फत्तिकाळताय कण्हा. सरसेनापि वा सब्बाकुसलधम्मा कण्हा एव. न हि तेसं उप्पत्तिया चित्तं पभस्सरं होति. अहिरिकन्ति अहिरिकभावो. अनोत्तप्पन्ति अनोत्तापिभावो. सत्तमं.

८. सुक्कसुत्तवण्णना

८. अट्ठमे सुक्काति न वण्णसुक्कताय सुक्का, सुक्कताय पन उपनेन्तीति निप्फत्तिसुक्कताय सुक्का. सरसेनापि वा सब्बकुसलधम्मा सुक्का एव. तेसं हि उप्पत्तिया चित्तं पभस्सरं होति. हिरी च ओत्तप्पञ्चाति एत्थ पापतो जिगुच्छनलक्खणा हिरी, भायनलक्खणं ओत्तप्पं. यं पनेत्थ वित्थारतो वत्तब्बं सिया, तं विसुद्धिमग्गे वुत्तमेव. अट्ठमं.

९. चरियसुत्तवण्णना

९. नवमे लोकं पालेन्तीति लोकं सन्धारेन्ति ठपेन्ति रक्खन्ति. नयिध पञ्ञायेथ माताति इमस्मिं लोके जनिका माता ‘‘अयं मे माता’’ति गरुचित्तीकारवसेन न पञ्ञायेथ. सेसपदेसुपि एसेव नयो. सम्भेदन्ति सङ्करं मरियादभेदं वा. यथा अजेळकातिआदीसु एते हि सत्ता ‘‘अयं मे माता’’ति वा ‘‘मातुच्छा’’ति वा गरुचित्तीकारवसेन न जानन्ति. यं वत्थुं निस्साय उप्पन्ना, तत्थेव विप्पटिपज्जन्ति. तस्मा उपमं आहरन्तो ‘‘यथा अजेळका’’तिआदिमाह. नवमं.

१०. वस्सूपनायिकसुत्तवण्णना

१०. दसमं अट्ठुप्पत्तियं वुत्तं. कतरअट्ठुप्पत्तियं? मनुस्सानं उज्झायने. भगवता हि पठमबोधियं वीसति वस्सानि वस्सूपनायिका अप्पञ्ञत्ता अहोसि. भिक्खू अनिबद्धवासा वस्सेपि उतुवस्सेपि यथासुखं विचरिंसु. ते दिस्वा मनुस्सा ‘‘कथञ्हि नाम समणा सक्यपुत्तिया हेमन्तम्पि गिम्हम्पि वस्सम्पि चारिकं चरिस्सन्ति हरितानि तिणानि सम्मद्दन्ता एकिन्द्रियं जीवं विहेठेन्ता बहू खुद्दके पाणे सङ्घातं आपादेन्ता. इमे हि नाम अञ्ञतित्थिया दुरक्खातधम्मा वस्सावासं अल्लीयिस्सन्ति संकसायिस्सन्ति, इमे नाम सकुणा रुक्खग्गेसु कुलावकानि कत्वा वस्सावासं अल्लीयिस्सन्ति संकसायिस्सन्ती’’तिआदीनि वत्वा उज्झायिंसु. तमत्थं भिक्खू भगवतो आरोचेसुं. भगवा तं अट्ठुप्पत्तिं कत्वा इमं सुत्तं देसेन्तो पठमं ताव ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, वस्सं उपगन्तु’’न्ति (महाव. १८४) एत्तकमेवाह. अथ भिक्खूनं ‘‘कदा नु खो वस्सं उपगन्तब्ब’’न्ति उप्पन्नं वितक्कं सुत्वा ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, वस्साने वस्सं उपगन्तु’’न्ति आह. अथ खो भिक्खूनं एतदहोसि – ‘‘कति नु खो वस्सूपनायिका’’ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. तं सुत्वा सकलम्पि इदं सुत्तं देसेन्तो द्वेमा, भिक्खवेतिआदिमाह. तत्थ वस्सूपनायिकाति वस्सूपगमनानि. पुरिमिकाति अपरज्जुगताय आसाळ्हिया उपगन्तब्बा पुरिमकत्तिकपुण्णमिपरियोसाना पठमा तेमासी. पच्छिमिकाति मासगताय आसाळ्हिया उपगन्तब्बा पच्छिमकत्तिकपरियोसाना पच्छिमा तेमासीति. दसमं.

कम्मकारणवग्गो पठमो.

२. अधिकरणवग्गवण्णना

११. दुतियस्स पठमे बलानीति केनट्ठेन बलानि. अकम्पियट्ठेन बलानि नाम, तथा दुरभिभवनट्ठेन अनज्झोमद्दनट्ठेन च. पटिसङ्खानबलन्ति पच्चवेक्खणबलं. भावनाबलन्ति ब्रूहनबलं वड्ढनबलं. सुद्धं अत्तानन्ति इदं हेट्ठा वुत्तनयेनेव वेदितब्बं. तत्राति तेसु द्वीसु बलेसु. यमिदन्ति यं इदं. सेखानमेतं बलन्ति सत्तन्नं सेखानं ञाणबलमेतं. सेखञ्हि सो, भिक्खवे, बलं आगम्माति सत्तन्नं सेखानं ञाणबलं आरब्भ सन्धाय पटिच्च. पजहतीति मग्गेन पजहति. पहायाति इमिना पन फलं कथितं. यं पापन्ति यं पापकं लामकं. यस्मा पनेतानि द्वेपि वड्ढेत्वा अरहत्तं पापुणाति, तस्मा एत्थ एतदग्गं नागतन्ति वेदितब्बं.

१२. दुतिये सतिसम्बोज्झङ्गं भावेतीतिआदीसु अयं हेट्ठा अनागतानं पदानं वसेन अत्थवण्णना – विवेकनिस्सितन्ति विवेकं निस्सितं. विवेकोति विवित्तता. स्वायं तदङ्गविवेको विक्खम्भन-समुच्छेद-पटिप्पस्सद्धि-निस्सरणविवेकोति पञ्चविधो. तस्मिं पञ्चविधे विवेके. विवेकनिस्सितन्ति तदङ्गविवेकनिस्सितं, समुच्छेदविवेकनिस्सितं, निस्सरणविवेकनिस्सितञ्च सतिसम्बोज्झङ्गं भावेतीति अयमत्थो वेदितब्बो. तथा हि सतिसम्बोज्झङ्गभावनानुयुत्तो योगी विपस्सनाक्खणे किच्चतो तदङ्गविवेकनिस्सितं, अज्झासयतो निस्सरणविवेकनिस्सितं, मग्गकाले पन किच्चतो समुच्छेदविवेकनिस्सितं, आरम्मणतो निस्सरणविवेकनिस्सितं सतिसम्बोज्झङ्गं भावेति. पञ्चविधविवेकनिस्सितम्पीति एके. ते हि न केवलं बलवविपस्सनामग्गफलक्खणेसुयेव बोज्झङ्गे उद्धरन्ति, विपस्सनापादककसिणज्झानआनापानासुभब्रह्मविहारज्झानेसुपि उद्धरन्ति, न च पटिसिद्धा अट्ठकथाचरियेहि. तस्मा तेसं मतेन एतेसं झानानं पवत्तिक्खणे किच्चतो एव विक्खम्भनविवेकनिस्सितं. यथा च ‘‘विपस्सनाक्खणे अज्झासयतो निस्सरणविवेकनिस्सित’’न्ति वुत्तं, एवं ‘‘पटिप्पस्सद्धिविवेकनिस्सितम्पि भावेती’’ति वत्तुं वट्टति. एस नयो विरागनिस्सितन्तिआदीसु. विवेकत्था एव हि विरागादयो.

केवलं हेत्थ वोस्सग्गो दुविधो परिच्चागवोस्सग्गो च पक्खन्दनवोस्सग्गो चाति. तत्थ परिच्चागवोस्सग्गोति विपस्सनाक्खणे च तदङ्गवसेन, मग्गक्खणे च समुच्छेदवसेन किलेसप्पहानं. पक्खन्दनवोस्सग्गोति विपस्सनाक्खणे तन्निन्नभावेन, मग्गक्खणे पन आरम्मणकरणेन निब्बानपक्खन्दनं. तदुभयम्पि इमस्मिं लोकियलोकुत्तरमिस्सके अत्थवण्णनानये वट्टति. तथा हि अयं सतिसम्बोज्झङ्गो यथावुत्तेन पकारेन किलेसे परिच्चजति, निब्बानञ्च पक्खन्दति. वोस्सग्गपरिणामिन्ति इमिना पन सकलेन वचनेन वोस्सग्गत्थं परिणमन्तं परिणतञ्च, परिपच्चन्तं परिपक्कञ्चाति इदं वुत्तं होति. अयञ्हि बोज्झङ्गभावनानुयुत्तो भिक्खु यथा सतिसम्बोज्झङ्गो किलेसपरिच्चागवोस्सग्गत्थं निब्बानपक्खन्दनवोस्सग्गत्थञ्च परिपच्चति, यथा च परिपक्को होति, तथा नं भावेतीति. एस नयो सेसबोज्झङ्गेसु.

इध पन निब्बानंयेव सब्बसङ्खतेहि विवित्तत्ता विवेको, सब्बेसं विरागभावतो विरागो, निरोधभावतो निरोधोति वुत्तं. मग्गो एव च वोस्सग्गपरिणामी, तस्मा सतिसम्बोज्झङ्गं भावेति विवेकं आरम्मणं कत्वा पवत्तिया विवेकनिस्सितं, तथा विरागनिस्सितं निरोधनिस्सितं. तञ्च खो अरियमग्गक्खणुप्पत्तिया किलेसानं समुच्छेदतो परिच्चागभावेन च निब्बानपक्खन्दनभावेन च परिणतं परिपक्कन्ति अयमेव अत्थो दट्ठब्बो. एस नयो सेसबोज्झङ्गेसु. इति इमे सत्त बोज्झङ्गा लोकियलोकुत्तरमिस्सका कथिता. इमेसुपि द्वीसु बलेसु एतदग्गभावो वुत्तनयेनेव वेदितब्बो.

१३. ततिये विविच्चेव कामेहीतिआदीनं चतुन्नं झानानं पाळिअत्थो च भावनानयो च सब्बो सब्बाकारेन विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. १.६९-७०) वित्थारितोयेव. इमानि पन चत्तारि झानानि एको भिक्खु चित्तेकग्गत्थाय भावेति, एको विपस्सनापादकत्थाय, एको अभिञ्ञापादकत्थाय, एको निरोधपादकत्थाय, एको भवविसेसत्थाय. इध पन तानिपि विपस्सनापादकानि अधिप्पेतानि. अयं हि भिक्खु इमानि झानानि समापज्जित्वा समापत्तितो वुट्ठाय सङ्खारे सम्मसित्वा हेतुपच्चयपरिग्गहं कत्वा सप्पच्चयं नामरूपञ्च ववत्थपेत्वा इन्द्रियबलबोज्झङ्गानि समोधानेत्वा अरहत्तं पापुणाति. एवमेतानि झानानि लोकियलोकुत्तरमिस्सकानेव कथितानि. इमस्मिम्पि बलद्वये एतदग्गभावो वुत्तनयेनेव वेदितब्बो.

१४. चतुत्थे संखित्तेन च वित्थारेन चाति संखित्तधम्मदेसना वित्थारधम्मदेसना चाति द्वेयेव धम्मदेसनाति दस्सेति. तत्थ मातिकं उद्दिसित्वा कथिता देसना संखित्तदेसना नाम. तमेव मातिकं वित्थारतो विभजित्वा कथिता वित्थारदेसना नाम. मातिकं वा ठपेत्वापि अट्ठपेत्वापि वित्थारतो विभजित्वा कथिता वित्थारदेसना नाम. तासु संखित्तदेसना नाम महापञ्ञस्स पुग्गलस्स वसेन कथिता, वित्थारदेसना नाम मन्दपञ्ञस्स. महापञ्ञस्स हि वित्थारदेसना अतिपपञ्चो विय होति. मन्दपञ्ञस्स सङ्खेपदेसना ससकस्स उप्पतनं विय होति, नेव अन्तं न कोटिं पापुणितुं सक्कोति. सङ्खेपदेसना च उग्घटितञ्ञुस्स वसेन कथिता, वित्थारदेसना इतरेसं तिण्णं वसेन. सकलम्पि हि तेपिटकं सङ्खेपदेसना वित्थारदेसनाति एत्थेव सङ्खं गच्छति.

१५. पञ्चमे यस्मिं, भिक्खवे, अधिकरणेति विवादाधिकरणं, अनुवादाधिकरणं, आपत्ताधिकरणं, किच्चाधिकरणन्ति इमेसं चतुन्नं अधिकरणानं यस्मिं अधिकरणे. आपन्नो च भिक्खूति आपत्तिं आपन्नो भिक्खु च. तस्मेतन्ति तस्मिं एतं. दीघत्तायाति दीघं अद्धानं तिट्ठनत्थाय. खरत्तायाति दास-कोण्ड-चण्डाल-वेनाति एवं खरवाचापवत्तनत्थाय. वाळत्तायाति पाणि लेड्डुदण्डादीहि पहरणवसेन कक्खळभावत्थाय. भिक्खू च न फासुं विहरिस्सन्तीति अञ्ञमञ्ञं विवादापन्ने भिक्खुसङ्घे येपि उद्देसं वा परिपुच्छं वा गहेतुकामा पधानं वा अनुयुञ्जितुकामा, ते फासुं न विहरिस्सन्ति. भिक्खुसङ्घस्मिं हि उपोसथपवारणाय ठिताय उद्देसादीहि अत्थिका उद्देसादीनि गहेतुं न सक्कोन्ति, विपस्सकानं चित्तुप्पादो न एकग्गो होति, ततो विसेसं निब्बत्तेतुं न सक्कोन्ति. एवं भिक्खू च न फासुं विहरिस्सन्ति. न दीघत्तायातिआदीसु वुत्तपटिपक्खनयेन अत्थो वेदितब्बो.

इधाति इमस्मिं सासने. इति पटिसञ्चिक्खतीति एवं पच्चवेक्खति. अकुसलं आपन्नोति एत्थ अकुसलन्ति आपत्ति अधिप्पेता, आपत्तिं आपन्नोति अत्थो. कञ्चिदेव देसन्ति न सब्बमेव आपत्तिं, आपत्तिया पन कञ्चिदेव देसं अञ्ञतरं आपत्तिन्ति अत्थो. कायेनाति करजकायेन. अनत्तमनोति अतुट्ठचित्तो. अनत्तमनवाचन्ति अतुट्ठवाचं. ममेवाति मंयेव. तत्थाति तस्मिं अधिकरणे. अच्चयो अच्चगमाति अपराधो अतिक्कमित्वा मद्दित्वा गतो, अहमेवेत्थ अपराधिको. सुङ्कदायकंव भण्डस्मिन्ति यथा सुङ्कट्ठानं परिहरित्वा नीते भण्डस्मिं सुङ्कदायकं अपराधो अभिभवति, सो च तत्थ अपराधिको होति, न राजानो न राजपुरिसाति अत्थो.

इदं वुत्तं होति – यो हि रञ्ञा ठपितं सुङ्कट्ठानं परिहरित्वा भण्डं हरति, तं सह भण्डसकटेन आनेत्वा रञ्ञो दस्सेन्ति. तत्थ नेव सुङ्कट्ठानस्स दोसो अत्थि, न रञ्ञो न राजपुरिसानं, परिहरित्वा गतस्सेव पन दोसो, एवमेवं यं सो भिक्खु आपत्तिं आपन्नो, तत्थ नेव आपत्तिया दोसो, न चोदकस्स. तीहि पन कारणेहि तस्सेव भिक्खुनो दोसो. तस्स हि आपत्तिं आपन्नभावेनपि दोसो, चोदके अनत्तमनतायपि दोसो, अनत्तमनस्स सतो परेसं आरोचनेनपि दोसो. चोदकस्स पन यं सो तं आपत्तिं आपज्जन्तं अद्दस, तत्थ दोसो नत्थि. अनत्तमनताय चोदनाय पन दोसो. तम्पि अमनसिकरित्वा अयं भिक्खु अत्तनोव दोसं पच्चवेक्खन्तो ‘‘इति ममेव तत्थ अच्चयो अच्चगमा सुङ्कदायकंव भण्डस्मि’’न्ति एवं पटिसञ्चिक्खतीति अत्थो. दुतियवारे चोदकस्स अनत्तमनता च अनत्तमनताय चोदितभावो चाति द्वे दोसा, तेसं वसेन ‘‘अच्चयो अच्चगमा’’ति एत्थ योजना कातब्बा. सेसमेत्थ उत्तानमेवाति.

१६. छट्ठे अञ्ञतरोति एको अपाकटनामो ब्राह्मणो. येन भगवा तेनुपसङ्कमीति येनाति भुम्मत्थे करणवचनं. तस्मा यत्थ भगवा, तत्थ उपसङ्कमीति एवमेत्थ अत्थो वेदितब्बो. येन वा कारणेन भगवा देवमनुस्सेहि उपसङ्कमितब्बो, तेन कारणेन उपसङ्कमीति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो. केन च कारणेन भगवा उपसङ्कमितब्बो? नानप्पकारगुणविसेसाधिगमाधिप्पायेन, सादुफलूपभोगाधिप्पायेन दिजगणेहि निच्चफलितमहारुक्खो विय. उपसङ्कमीति गतोति वुत्तं होति. उपसङ्कमित्वाति उपसङ्कमनपरियोसानदीपनं. अथ वा एवं गतो ततो आसन्नतरं ठानं भगवतो समीपसङ्खातं गन्त्वातिपि वुत्तं होति.

भगवता सद्धिं सम्मोदीति यथा च खमनीयादीनि पुच्छन्तो भगवा तेन, एवं सोपि भगवता सद्धिं समप्पवत्तमोदो अहोसि, सीतोदकं विय उण्होदकेन सम्मोदितं एकीभावं अगमासि. याय च ‘‘कच्चि, भो गोतम, खमनीयं, कच्चि यापनीयं, कच्चि भोतो गोतमस्स च सावकानञ्च अप्पाबाधं अप्पातङ्कं लहुट्ठानं बलं फासुविहारो’’तिआदिकाय कथाय सम्मोदि, तं पीतिपामोज्जसङ्खातस्स सम्मोदस्स जननतो सम्मोदितुं युत्तभावतो च सम्मोदनीयं, अत्थब्यञ्जनमधुरताय सुचिरम्पि कालं सारेतुं निरन्तरं पवत्तेतुं अरहरूपतो सरितब्बभावतो च सारणीयं. सुय्यमानसुखतो वा सम्मोदनीयं, अनुस्सरियमानसुखतो सारणीयं, तथा ब्यञ्जनपरिसुद्धताय सम्मोदनीयं, अत्थपरिसुद्धताय सारणीयन्ति एवं अनेकेहि परियायेहि सम्मोदनीयं सारणीयं कथं वीतिसारेत्वा परियोसापेत्वा निट्ठपेत्वा येनत्थेन आगतो, तं पुच्छितुकामो एकमन्तं निसीदि.

एकमन्तन्ति भावनपुंसकनिद्देसो ‘‘विसमं चन्दिमसूरिया परिवत्तन्ती’’तिआदीसु (अ. नि. ४.७०) विय. तस्मा यथा निसिन्नो एकमन्तं निसिन्नो होति, तथा निसीदीति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो. भुम्मत्थे वा एतं उपयोगवचनं. निसीदीति उपाविसि. पण्डिता हि पुरिसा गरुट्ठानीयं उपसङ्कमित्वा आसनकुसलताय एकमन्तं निसीदन्ति. अयञ्च नेसं अञ्ञतरो, तस्मा एकमन्तं निसीदि.

कथं निसिन्नो पन एकमन्तं निसिन्नो होतीति? छ निसज्जदोसे वज्जेत्वा. सेय्यथिदं – अतिदूरं, अच्चासन्नं, उपरिवातं, उन्नतप्पदेसं, अतिसम्मुखं अतिपच्छाति. अतिदूरे निसिन्नो हि सचे कथेतुकामो होति, उच्चासद्देन कथेतब्बं होति. अच्चासन्ने निसिन्नो सङ्घट्टनं करोति. उपरिवाते निसिन्नो सरीरगन्धेन बाधति. उन्नतप्पदेसे निसिन्नो अगारवं पकासेति. अतिसम्मुखा निसिन्नो सचे दट्ठुकामो होति, चक्खुना चक्खुं आहच्च दट्ठब्बं होति. अतिपच्छा निसिन्नो सचे दट्ठुकामो होति, गीवं पसारेत्वा दट्ठब्बं होति. तस्मा अयम्पि एते छ निसज्जदोसे वज्जेत्वा निसीदि. तेन वुत्तं ‘‘एकमन्तं निसीदी’’ति.

एतदवोचाति दुविधा हि पुच्छा – अगारिकपुच्छा, अनगारिकपुच्छा च. तत्थ ‘‘किं, भन्ते, कुसलं, किं अकुसल’’न्ति (म. नि. ३.२९६) इमिना नयेन अगारिकपुच्छा आगता. ‘‘इमे नु खो, भन्ते, पञ्चुपादानक्खन्धा’’ति (म. नि. ३.८६) इमिना नयेन अनगारिकपुच्छा. अयं पन अत्तनो अनुरूपं अगारिकपुच्छं पुच्छन्तो एतं ‘‘को नु खो, भो गोतम, हेतु को पच्चयो’’तिआदिवचनं अवोच. तत्थ हेतु पच्चयोति उभयम्पेतं कारणवेवचनमेव. अधम्मचरियाविसमचरियाहेतूति अधम्मचरियासङ्खाताय विसमचरियाय हेतु, तंकारणा तप्पच्चयाति अत्थो. तत्रायं पदत्थो – अधम्मस्स चरिया अधम्मचरिया, अधम्मकारणन्ति अत्थो. विसमं चरिया, विसमस्स वा कम्मस्स चरियाति विसमचरिया. अधम्मचरिया च सा विसमचरिया चाति अधम्मचरियाविसमचरिया. एतेनुपायेन सुक्कपक्खेपि अत्थो वेदितब्बो. अत्थतो पनेत्थ अधम्मचरियाविसमचरिया नाम दस अकुसलकम्मपथा, धम्मचरियासमचरिया नाम दस कुसलकम्मपथाति वेदितब्बा.

अभिक्कन्तं, भो गोतमाति एत्थ अयं अभिक्कन्तसद्दो खयसुन्दराभिरूपअब्भनुमोदनेसु दिस्सति. ‘‘अभिक्कन्ता, भन्ते, रत्ति, निक्खन्तो पठमो यामो, चिरनिसिन्नो भिक्खुसङ्घो’’तिआदीसु (उदा. ४५; चूळव. ३८३; अ. नि. ८.२०) हि खये दिस्सति. ‘‘अयं इमेसं चतुन्नं पुग्गलानं अभिक्कन्ततरो च पणीततरो चा’’तिआदीसु (अ. नि. ४.१००) सुन्दरे.

‘‘को मे वन्दति पादानि, इद्धिया यससा जलं;

अभिक्कन्तेन वण्णेन, सब्बा ओभासयं दिसा’’ति. –

आदीसु (वि. व. ८५७) अभिरूपे. ‘‘अभिक्कन्तं, भन्ते’’तिआदीसु (दी. नि. १.२५०; पारा. १५) अब्भनुमोदने. इधापि अब्भनुमोदनेयेव. यस्मा च अब्भनुमोदने, तस्मा साधु साधु, भो गोतमाति वुत्तं होतीति वेदितब्बं.

‘‘भये कोधे पसंसायं, तुरिते कोतूहलच्छरे;

हासे सोके पसादे च, करे आमेडितं बुधो’’ति. –

इमिना च लक्खणेन इध पसादवसेन पसंसावसेन चायं द्विक्खत्तुं वुत्तोति वेदितब्बो. अथ वा अभिक्कन्तन्ति अभिक्कन्तं अतिइट्ठं अतिमनापं, अतिसुन्दरन्ति वुत्तं होति.

तत्थ एकेन अभिक्कन्तसद्देन देसनं थोमेति, एकेन अत्तनो पसादं. अयञ्हेत्थ अधिप्पायो – अभिक्कन्तं, भो गोतम, यदिदं भोतो गोतमस्स धम्मदेसना, अभिक्कन्तं यदिदं भोतो गोतमस्स धम्मदेसनं आगम्म मम पसादोति. भगवतोयेव वा वचनं द्वे द्वे अत्थे सन्धाय थोमेति – भोतो गोतमस्स वचनं अभिक्कन्तं दोसनासनतो, अभिक्कन्तं गुणाधिगमनतो, तथा सद्धाजननतो, पञ्ञाजननतो, सात्थतो, सब्यञ्जनतो, उत्तानपदतो, गम्भीरत्थतो, कण्णसुखतो, हदयङ्गमतो, अनत्तुक्कंसनतो, अपरवम्भनतो, करुणासीतलतो, पञ्ञावदाततो, आपाथरमणीयतो, विमद्दक्खमतो, सुय्यमानसुखतो, वीमंसियमानहिततोति एवमादीहि योजेतब्बं.

ततो परम्पि चतूहि उपमाहि देसनंयेव थोमेति. तत्थ निक्कुज्जितन्ति अधोमुखठपितं, हेट्ठामुखजातं वा. उक्कुज्जेय्याति उपरिमुखं करेय्य. पटिच्छन्नन्ति तिणपण्णादिछादितं. विवरेय्याति उग्घाटेय्य. मूळ्हस्साति दिसामूळ्हस्स. मग्गं आचिक्खेय्याति हत्थे गहेत्वा ‘‘एस मग्गो’’ति वदेय्य. अन्धकारेति काळपक्खचातुद्दसीअड्ढरत्तघनवनसण्डमेघपटलेहि चतुरङ्गे तमे. अयं ताव अनुत्तानपदत्थो.

अयं पन अधिप्पाययोजना – यथा कोचि निक्कुज्जितं उक्कुज्जेय्य, एवं सद्धम्मविमुखं असद्धम्मे पतितं मं असद्धम्मा वुट्ठापेन्तेन, यथा पटिच्छन्नं विवरेय्य, एवं कस्सपस्स भगवतो सासनन्तरधानतो पभुति मिच्छादिट्ठिगहनपटिच्छन्नं सासनं विवरन्तेन, यथा मूळ्हस्स मग्गं आचिक्खेय्य, एवं कुम्मग्गमिच्छामग्गप्पटिपन्नस्स मे सग्गमोक्खमग्गं आविकरोन्तेन, यथा अन्धकारे तेलपज्जोतं धारेय्य, एवं मोहन्धकारे निमुग्गस्स मे बुद्धादिरतनरूपानि अपस्सतो तप्पटिच्छादकमोहन्धकारविद्धंसकदेसनापज्जोतधारणेन मय्हं भोता गोतमेन एतेहि परियायेहि पकासितत्ता अनेकपरियायेन धम्मो पकासितोति.

एवं देसनं थोमेत्वा इमाय देसनाय रतनत्तये पसन्नचित्तो पसन्नाकारं करोन्तो एसाहन्तिआदिमाह. तत्थ एसाहन्ति एसो अहं. भवन्तं गोतमं सरणं गच्छामीति भवं मे गोतमो सरणं परायणं अघस्स ताता हितस्स च विधाताति इमिना अधिप्पायेन भवन्तं गोतमं गच्छामि भजामि सेवामि पयिरुपासामि, एवं वा जानामि बुज्झामीति. येसञ्हि धातूनं गति अत्थो, बुद्धिपि तेसं अत्थो. तस्मा गच्छामीति इमस्स जानामि बुज्झामीति अयमत्थो वुत्तो. धम्मञ्च भिक्खुसङ्घञ्चाति एत्थ पन अधिगतमग्गे सच्छिकतनिरोधे यथानुसिट्ठं पटिपज्जमाने च चतूसु अपायेसु अपतमाने धारेतीति धम्मो. सो अत्थतो अरियमग्गो चेव निब्बानञ्च. वुत्तञ्हेतं – ‘‘यावता, भिक्खवे, धम्मा सङ्खता, अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो तेसं अग्गमक्खायती’’ति (अ. नि. ४.३४) वित्थारो. न केवलञ्च अरियमग्गो चेव निब्बानञ्च, अपिच खो अरियफलेहि सद्धिं परियत्तिधम्मोपि. वुत्तञ्हेतं छत्तमाणवकविमाने –

‘‘रागविरागमनेजमसोकं, धम्ममसङ्खतमप्पटिकूलं;

मधुरमिमं पगुणं सुविभत्तं, धम्ममिमं सरणत्थमुपेही’’ति. (वि. व. ८८७);

एत्थ रागविरोगोति मग्गो कथितो. अनोजमसोकन्ति फलं. धम्ममसङ्खतन्ति निब्बानं. अप्पटिकूलं मधुरमिमं पगुणं सुविभत्तन्ति पिटकत्तयेन विभत्ता सब्बधम्मक्खन्धाति. दिट्ठिसीलसङ्घातेन संहतोति सङ्घो. सो अत्थतो अट्ठअरियपुग्गलसमूहो. वुत्तञ्हेतं तस्मियेव विमाने –

‘‘यत्थ च दिन्नमहप्फलमाहु, चतूसु सुचीसु पुरिसयुगेसु;

अट्ठ च पुग्गलधम्मदसा ते, सङ्घमिमं सरणत्थमुपेही’’ति. (वि. व. ८८८);

भिक्खूनं सङ्घो भिक्खुसङ्घो. एत्तावता ब्राह्मणो तीणि सरणगमनानि पटिवेदेसि.

इदानि तेसु सरणगमनेसु कोसल्लत्थं सरणं, सरणगमनं, यो च सरणं गच्छति, सरणगमनप्पभेदो, सरणगमनफलं, संकिलेसो, भेदोति अयं विधि वेदितब्बो.

सेय्यथिदं – पदत्थतो ताव हिंसतीति सरणं, सरणगतानं तेनेव सरणगमनेन भयं सन्तासं दुक्खं दुग्गतिपरिकिलेसं हनति विनासेतीति अत्थो, रतनत्तयस्सेवेतं अधिवचनं. अथ वा हिते पवत्तनेन अहिता च निवत्तनेन सत्तानं भयं हिंसतीति बुद्धो, भवकन्तारा उत्तारणेन लोकस्स अस्सासदानेन च धम्मो, अप्पकानम्पि कारानं विपुलफलपटिलाभकरणेन सङ्घो. तस्मा इमिनापि परियायेन रतनत्तयं सरणं. तप्पसादतग्गरुताहि विहतकिलेसो तप्परायणताकारप्पवत्तो चित्तुप्पादो सरणगमनं. तंसमङ्गीसत्तो सरणं गच्छति, वुत्तप्पकारेन चित्तुप्पादेन ‘‘एतानि मे तीणि रतनानि सरणं, एतानि परायण’’न्ति एवं उपेतीति अत्थो. एवं ताव सरणं सरणगमनं यो च सरणं गच्छति इदं तयं वेदितब्बं.

सरणगमनप्पभेदे पन दुविधं सरणगमनं लोकुत्तरं लोकियञ्चाति. तत्थ लोकुत्तरं दिट्ठसच्चानं मग्गक्खणे सरणगमनुपक्किलेससमुच्छेदेन आरम्मणतो निब्बानारम्मणं हुत्वा किच्चतो सकलेपि रतनत्तये इज्झति. लोकियं पुथुज्जनानं सरणगमनुपक्किलेसविक्खम्भनेन आरम्मणतो बुद्धादिगुणारम्मणं हुत्वा इज्झति. तं अत्थतो बुद्धादीसु वत्थूसु सद्धापटिलाभो, सद्धामूलिका च सम्मादिट्ठि दससु पुञ्ञकिरियावत्थूसु दिट्ठिजुकम्मन्ति वुच्चति.

तयिदं चतुधा पवत्तति अत्तसन्निय्यातनेन तप्परायणताय सिस्सभावूपगमनेन पणिपातेनाति. तत्थ अत्तसन्निय्यातनं नाम ‘‘अज्ज आदिं कत्वा अहं अत्तानं बुद्धस्स निय्यातेमि, धम्मस्स, सङ्घस्सा’’ति एवं बुद्धादीनं अत्तपरिच्चजनं. तप्परायणता नाम ‘‘अज्ज आदिं कत्वा अहं बुद्धपरायणो, धम्मपरायणो, सङ्घपरायणो इति मं धारेथा’’ति एवं तप्परायणभावो. सिस्सभावूपगमनं नाम ‘‘अज्ज आदिं कत्वा अहं बुद्धस्स अन्तेवासिको, धम्मस्स, सङ्घस्स इति मं धारेथा’’ति एवं सिस्सभावूपगमो. पणिपातो नाम ‘‘अज्ज आदिं कत्वा अहं अभिवादन-पच्चुट्ठान-अञ्जलिकम्म-सामीचिकम्मं बुद्धादीनंयेव तिण्णं वत्थूनं करोमि इति मं धारेथा’’ति एवं बुद्धादीसु परमनिपच्चकारो. इमेसञ्हि चतुन्नम्पि आकारानं अञ्ञतरम्पि करोन्तेन गहितंयेव होति सरणगमनं.

अपिच ‘‘भगवतो अत्तानं परिच्चजामि, धम्मस्स, सङ्घस्स अत्तानं परिच्चजामि, जीवितं परिच्चजामि, परिच्चत्तोयेव मे अत्ता, परिच्चत्तंयेव मे जीवितं, जीवितपरियन्तिकं बुद्धं सरणं गच्छामि, बुद्धो मे सरणं लेणं ताण’’न्ति एवम्पि अत्तसन्निय्यातनं वेदितब्बं. ‘‘सत्थारञ्च वताहं पस्सेय्यं, भगवन्तमेव पस्सेय्यं, सुगतञ्च वताहं पस्सेय्यं, भगवन्तमेव पस्सेय्यं, सम्मासम्बुद्धञ्च वताहं पस्सेय्यं, भगवन्तमेव पस्सेय्य’’न्ति (सं. नि. २.१५४) एवम्पि महाकस्सपस्स सरणगमने विय सिस्सभावूपगमनं दट्ठब्बं.

‘‘सो अहं विचरिस्सामि, गामा गामं पुरा पुरं;

नमस्समानो सम्बुद्धं, धम्मस्स च सुधम्मत’’न्ति. (सु. नि. १९४; सं. नि. १.२४६);

एवम्पि आळवकादीनं सरणगमनं विय तप्परायणता वेदितब्बा. ‘‘अथ खो ब्रह्मायु ब्राह्मणो उट्ठायासना एकंसं उत्तरासङ्गं करित्वा भगवतो पादेसु सिरसा निपतित्वा भगवतो पादानि मुखेन च परिचुम्बति, पाणीहि च परिसम्बाहति, नामञ्च सावेति – ‘ब्रह्मायु अहं, भो गोतम, ब्राह्मणो; ब्रह्मायु अहं, भो गोतम, ब्राह्मणो’’’ति (म. नि. २.३९४) एवम्पि पणिपातो वेदितब्बो.

सो पनेस ञातिभयाचरियदक्खिणेय्यवसेन चतुब्बिधो होति. तत्थ दक्खिणेय्यपणिपातेन सरणगमनं होति, न इतरेहि. सेट्ठवसेनेव हि सरणं गण्हाति, सेट्ठवसेन च भिज्जति. तस्मा यो साकियो वा कोलियो वा ‘‘बुद्धो अम्हाकं ञातको’’ति वन्दति, अग्गहितमेव होति सरणं. यो वा ‘‘समणो गोतमो राजपूजितो महानुभावो अवन्दियमानो अनत्थम्पि करेय्या’’ति भयेन वन्दति, अग्गहितमेव होति सरणं. यो वा बोधिसत्तकाले भगवतो सन्तिके किञ्चि उग्गहितं सरमानो बुद्धकाले वा –

‘‘एकेन भोगे भुञ्जेय्य, द्वीहि कम्मं पयोजये;

चतुत्थञ्च निधापेय्य, आपदासु भविस्सती’’ति. (दी. नि. ३.२६५) –

एवरूपं अनुसासनिं उग्गहेत्वा ‘‘आचरियो मे’’ति वन्दति, अग्गहितमेव होति सरणं. यो पन ‘‘अयं लोके अग्गदक्खिणेय्यो’’ति वन्दति, तेनेव गहितं होति सरणं.

एवं गहितसरणस्स च उपासकस्स वा उपासिकाय वा अञ्ञतित्थियेसु पब्बजितम्पि ञातिं ‘‘ञातको मे अय’’न्ति वन्दतो सरणगमनं न भिज्जति, पगेव अपब्बजितं. तथा राजानं भयवसेन वन्दतो. सो हि रट्ठपूजितत्ता अवन्दियमानो अनत्थम्पि करेय्याति. तथा यं किञ्चि सिप्पं सिक्खापकं तित्थियं ‘‘आचरियो मे अय’’न्ति वन्दतोपि न भिज्जतीति एवं सरणगमनप्पभेदो वेदितब्बो.

एत्थ च लोकुत्तरस्स सरणगमनस्स चत्तारि सामञ्ञफलानि विपाकफलं, सब्बदुक्खक्खयो आनिसंसफलं. वुत्तञ्हेतं –

‘‘यो च बुद्धञ्च धम्मञ्च, सङ्घञ्च सरणं गतो;

चत्तारि अरियसच्चानि, सम्मप्पञ्ञाय पस्सति. (ध. प. १९०);

‘‘दुक्खं दुक्खसमुप्पादं, दुक्खस्स च अतिक्कमं;

अरियञ्चट्ठङ्गिकं मग्गं, दुक्खूपसमगामिनं. (ध. प. १९१);

‘‘एतं खो सरणं खेमं, एतं सरणमुत्तमं;

एतं सरणमागम्म, सब्बदुक्खा पमुच्चती’’ति. (ध. प. १९२);

अपिच निच्चतो अनुपगमनादिवसेनपेतस्स आनिसंसफलं वेदितब्बं. वुत्तञ्हेतं –

‘‘अट्ठानमेतं, भिक्खवे, अनवकासो, यं दिट्ठिसम्पन्नो पुग्गलो कञ्चि सङ्खारं निच्चतो उपगच्छेय्य, सुखतो उपगच्छेय्य, कञ्चि धम्मं अत्ततो उपगच्छेय्य, मातरं जीविता वोरोपेय्य, पितरं, अरहन्तं जीविता वोरोपेय्य, पदुट्ठचित्तो तथागतस्स लोहितं उप्पादेय्य, सङ्घं भिन्देय्य, अञ्ञं सत्थारं उद्दिसेय्य, नेतं ठानं विज्जती’’ति (म. नि. ३.१२८-१३०; अ. नि. १.२७२-२७७).

लोकियस्स पन सरणगमनस्स भवसम्पदापि भोगसम्पदापि फलमेव. वुत्तञ्हेतं –

‘‘ये केचि बुद्धं सरणं गतासे,

न ते गमिस्सन्ति अपायभूमिं;

पहाय मानुसं देहं,

देवकायं परिपूरेस्सन्ती’’ति. (सं. नि. १.३७);

अपरम्पि वुत्तं –

‘‘अथ खो सक्को देवानमिन्दो असीतिया देवतासहस्सेहि सद्धिं येनायस्मा महामोग्गल्लानो तेनुपसङ्कमि…पे… एकमन्तं ठितं खो सक्कं देवानमिन्दं आयस्मा महामोग्गल्लानो एतदवोच – ‘साधु खो, देवानमिन्द, बुद्धसरणगमनं होति. बुद्धसरणगमनहेतु खो देवानमिन्द एवमिधेकच्चे सत्ता कायस्स भेदा परं मरणा सुगतिं सग्गं लोकं उपपज्जन्ति. ते अञ्ञे देवे दसहि ठानेहि अधिगण्हन्ति दिब्बेन आयुना दिब्बेन वण्णेन सुखेन यसेन आधिपतेय्येन दिब्बेहि रूपेहि सद्देहि गन्धेहि रसेहि फोट्ठब्बेही’’’ति (सं. नि. ४.३४१).

एसेव नयो धम्मे सङ्घे च. अपिच वेलामसुत्तादिवसेनापि (अ. नि. ९.२० आदयो) सरणगमनस्स फलविसेसो वेदितब्बो. एवं सरणगमनफलं वेदितब्बं.

तत्थ लोकियसरणगमनं तीसु वत्थूसु अञ्ञाणसंसयमिच्छाञाणादीहि संकिलिस्सति, न महाजुतिकं होति न महाविप्फारं. लोकुत्तरस्स नत्थि संकिलेसो. लोकियस्स च सरणगमनस्स दुविधो भेदो सावज्जो अनवज्जो च. तत्थ सावज्जो अञ्ञसत्थारादीसु अत्तसन्निय्यातनादीहि होति, सो अनिट्ठफलो. अनवज्जो कालकिरियाय, सो अविपाकत्ता अफलो. लोकुत्तरस्स पन नेवत्थि भेदो. भवन्तरेपि हि अरियसावको अञ्ञं सत्थारं न उद्दिसतीति एवं सरणगमनस्स संकिलेसो च भेदो च वेदितब्बो.

उपासकं मं भवं गोतमो धारेतूति मं भवं गोतमो ‘‘उपासको अय’’न्ति एवं धारेतु, जानातूति अत्थो. उपासकविधिकोसल्लत्थं पनेत्थ को उपासको, कस्मा उपासकोति वुच्चति, किमस्स सीलं, को आजीवो, का विपत्ति, का सम्पत्तीति इदं पकिण्णकं वेदितब्बं.

तत्थ को उपासकोति यो कोचि सरणगतो गहट्ठो. वुत्तञ्हेतं –

‘‘यतो खो, महानाम, उपासको बुद्धं सरणं गतो होति, धम्मं सरणं गतो, सङ्घं सरणं गतो होति. एत्तावता खो, महानाम, उपासको होती’’ति (सं. नि. ५.१०३३).

कस्मा उपासकोति. रतनत्तयस्स उपासनतो. सो हि बुद्धं उपासतीति उपासको. धम्मं, सङ्घं उपासतीति उपासकोति.

किमस्स सीलन्ति. पञ्च वेरमणियो. यथाह –

‘‘यतो खो, महानाम, उपासको पाणातिपाता पटिविरतो होति, अदिन्नादाना, कामेसुमिच्छाचारा, मुसावादा, सुरामेरयमज्जप्पमादट्ठाना पटिविरतो होति. एत्तावता खो, महानाम, उपासको सीलवा होती’’ति (सं. नि. ५.१०३३).

को आजीवोति. पञ्च मिच्छावणिज्जा पहाय धम्मेन समेन जीविककप्पनं. वुत्तञ्हेतं –

‘‘पञ्चिमा, भिक्खवे, वणिज्जा उपासकेन अकरणीया. कतमा पञ्च. सत्थवणिज्जा, सत्तवणिज्जा, मंसवणिज्जा, मज्जवणिज्जा, विसवणिज्जा. इमा खो, भिक्खवे, पञ्च वणिज्जा उपासकेन अकरणीया’’ति (अ. नि. ५.१७७).

का विपत्तीति. या तस्सेव सीलस्स च आजीवस्स च विपत्ति, अयमस्स विपत्ति. अपिच याय एस चण्डालो चेव होति मलञ्च पतिकुट्ठो च, सापि तस्स विपत्तीति वेदितब्बा. ते च अत्थतो अस्सद्धियादयो पञ्च धम्मा होन्ति. यथाह –

‘‘पञ्चहि, भिक्खवे, धम्मेहि समन्नागतो उपासको उपासकचण्डालो च होति उपासकमलञ्च उपासकपतिकुट्ठो च. कतमेहि पञ्चहि? अस्सद्धो होति, दुस्सीलो होति, कोतूहलमङ्गलिको होति, मङ्गलं पच्चेति नो कम्मं, इतो च बहिद्धा दक्खिणेय्यं परियेसति, तत्थ च पुब्बकारं करोती’’ति (अ. नि. ५.१७५).

का सम्पत्तीति. या चस्स सीलसम्पदा च आजीवसम्पदा च, सा सम्पत्ति. ये चस्स रतनभावादिकरा सद्धादयो पञ्च धम्मा. यथाह –

‘‘पञ्चहि, भिक्खवे, धम्मेहि समन्नागतो उपासको उपासकरतनञ्च होति उपासकपदुमञ्च उपासकपुण्डरीकञ्च. कतमेहि पञ्चहि? सद्धो होति, सीलवा होति, न कोतूहलमङ्गलिको होति, कम्मं पच्चेति नो मङ्गलं, न इतो बहिद्धा दक्खिणेय्यं गवेसति, इध च पुब्बकारं करोती’’ति (अ. नि. ५.१७५).

अज्जतग्गेति एत्थ अयं अग्गसद्दो आदिकोटिकोट्ठाससेट्ठेसु दिस्सति. ‘‘अज्जतग्गे सम्म, दोवारिक, आवरामि द्वारं निगण्ठानं निगण्ठीन’’न्तिआदीसु (म. नि. २.७०) हि आदिम्हि दिस्सति. ‘‘तेनेव अङ्गुलग्गेन तं अङ्गुलग्गं परामसेय्य (कथा. ४४१). उच्छग्गं वेळग्ग’’न्तिआदीसु कोटियं. ‘‘अम्बिलग्गं वा मधुरग्गं वा तित्तकग्गं वा (सं. नि. ५.३७४), अनुजानामि, भिक्खवे, विहारग्गेन वा परिवेणग्गेन वा भाजेतु’’न्तिआदीसु (चूळव. ३१८) कोट्ठासे. ‘‘यावता, भिक्खवे, सत्ता अपदा वा…पे… तथागतो तेसं अग्गमक्खायती’’तिआदीसु (अ. नि. ४.३४) सेट्ठे. इध पनायं आदिम्हि दट्ठब्बो. तस्मा अज्जतग्गेति अज्जतं आदिं कत्वाति एवमेत्थ अत्थो वेदितब्बो. अज्जतन्ति अज्जभावं. अज्जदग्गेति वा पाठो, दकारो पदसन्धिकरो, अज्ज अग्गं कत्वाति अत्थो.

पाणुपेतन्ति पाणेहि उपेतं, याव मे जीवितं पवत्तति, ताव उपेतं, अनञ्ञसत्थुकं तीहि सरणगमनेहि सरणं गतं उपासकं कप्पियकारकं मं भवं गोतमो धारेतु जानातु. अहञ्हि सचेपि मे तिखिणेन असिना सीसं छिन्देय्य, नेव बुद्धं ‘‘न बुद्धो’’ति वा धम्मं ‘‘न धम्मो’’ति वा सङ्घं ‘‘न सङ्घो’’ति वा वदेय्यन्ति एवं अत्तसन्निय्यातनेन सरणं गन्त्वा चतूहि च पच्चयेहि पवारेत्वा उट्ठायासना भगवन्तं अभिवादेत्वा तिक्खत्तुं पदक्खिणं कत्वा पक्कामीति.

१७. सत्तमे जाणुस्सोणीति जाणुस्सोणिठानन्तरं किर नामेकं ठानन्तरं, तं येन कुलेन लद्धं, तं जाणुस्सोणिकुलन्ति वुच्चति. अयं तस्मिं कुले जातत्ता रञ्ञो सन्तिके च लद्धजाणुस्सोणिसक्कारत्ता जाणुस्सोणीति वुच्चति. तेनुपसङ्कमीति ‘‘समणो किर गोतमो पण्डितो ब्यत्तो बहुस्सुतो’’ति सुत्वा ‘‘सचे सो लिङ्गविभत्तिकारकादिभेदं जानिस्सति, अम्हेहि ञातमेव जानिस्सति, अञ्ञातं किं जानिस्सति. ञातमेव कथेस्सति, अञ्ञातं किं कथेस्सती’’ति चिन्तेत्वा मानद्धजं पग्गय्ह सिङ्गं उक्खिपित्वा महापरिवारेहि परिवुतो येन भगवा तेनुपसङ्कमि. कतत्ता च, ब्राह्मण, अकतत्ता चाति सत्था तस्स वचनं सुत्वा ‘‘अयं ब्राह्मणो इध आगच्छन्तो न जानितुकामो अत्थगवेसी हुत्वा आगतो, मानं पन पग्गय्ह सिङ्गं उक्खिपित्वा आगतो. किं नु ख्वस्स यथा पञ्हस्स अत्थं जानाति, एवं कथिते वड्ढि भविस्सति, उदाहु यथा न जानाती’’ति चिन्तेत्वा ‘‘यथा न जानाति, एवं कथिते वड्ढि भविस्सती’’ति ञत्वा ‘‘कतत्ता च, ब्राह्मण, अकतत्ता चा’’ति आह.

ब्राह्मणो तं सुत्वा ‘‘समणो गोतमो कतत्तापि अकतत्तापि निरये निब्बत्तिं वदति, इदं उभयकारणेनापि एकट्ठाने निब्बत्तिया कथितत्ता दुज्जानं महन्धकारं, नत्थि मय्हं एत्थ पतिट्ठा. सचे पनाहं एत्तकेनेव तुण्ही भवेय्यं, ब्राह्मणानं मज्झे कथनकालेपि मं एवं वदेय्युं – ‘त्वं समणस्स गोतमस्स सन्तिकं मानं पग्गय्ह सिङ्गं उक्खिपित्वा गतोसि, एकवचनेनेव तुण्ही हुत्वा किञ्चि वत्तुं नासक्खि, इमस्मिं ठाने कस्मा कथेसी’ति. तस्मा पराजितोपि अपराजितसदिसो हुत्वा पुन सग्गगमनपञ्हं पुच्छिस्सामी’’ति चिन्तेत्वा को नु खो, भो गोतमाति इमं दुतियपञ्हं आरभि.

एवम्पि तस्स अहोसि – ‘‘उपरिपञ्हेन हेट्ठापञ्हं जानिस्सामि, हेट्ठापञ्हेन उपरिपञ्ह’’न्ति. तस्मापि इमं पञ्हं पुच्छि. सत्था पुरिमनयेनेव चिन्तेत्वा यथा न जानाति, एवमेव कथेन्तो पुनपि ‘‘कतत्ता च, ब्राह्मण, अकतत्ता चा’’ति आह. ब्राह्मणो तस्मिम्पि पतिट्ठातुं असक्कोन्तो ‘‘अलं, भो, न ईदिसस्स पुरिसस्स सन्तिकं आगतेन अजानित्वा गन्तुं वट्टति, सकवादं पहाय समणं गोतमं अनुवत्तित्वा मय्हं अत्थं गवेसिस्सामि, परलोकमग्गं सोधेस्सामी’’ति सन्निट्ठानं कत्वा सत्थारं आयाचन्तो न खो अहन्तिआदिमाह. अथस्स निहतमानतं ञत्वा सत्था उपरि देसनं वड्ढेन्तो तेन हि, ब्राह्मणातिआदिमाह. तत्थ तेन हीति कारणनिद्देसो. यस्मा संखित्तेन भासितस्स अत्थं अजानन्तो वित्थारदेसनं याचसि, तस्माति अत्थो. सेसमेत्थ उत्तानत्थमेवाति.

१८. अट्ठमे आयस्माति पियवचनमेतं. आनन्दोति तस्स थेरस्स नामं. एकंसेनाति एकन्तेन. अनुविच्चाति अनुपविसित्वा. विञ्ञूति पण्डिता. गरहन्तीति निन्दन्ति, अवण्णं भासन्ति. सेसमेत्थ नवमे च सब्बं उत्तानत्थमेव.

२०. दसमे दुन्निक्खित्तञ्च पदब्यञ्जनन्ति उप्पटिपाटिया गहितपाळिपदमेव हि अत्थस्स ब्यञ्जनत्ता ब्यञ्जनन्ति वुच्चति. उभयमेतं पाळियाव नामं. अत्थो च दुन्नीतोति परिवत्तेत्वा उप्पटिपाटिया गहिता अट्ठकथा. दुन्निक्खित्तस्स, भिक्खवे, पदब्यञ्जनस्स अत्थोपि दुन्नयो होतीति परिवत्तेत्वा उप्पटिपाटिया गहिताय पाळिया अट्ठकथा नाम दुन्नया दुन्नीहारा दुक्कथा नाम होति. एकादसमे वुत्तपटिपक्खनयेन अत्थो वेदितब्बोति.

अधिकरणवग्गो दुतियो.

३. बालवग्गवण्णना

२२. ततियस्स पठमे अच्चयं अच्चयतो न पस्सतीति ‘‘अपरज्झित्वा अपरद्धं मया’’ति अत्तनो अपराधं न पस्सति, अपरद्धं मयाति वत्वा दण्डकम्मं आहरित्वा न खमापेतीति अत्थो. अच्चयं देसेन्तस्साति एवं वत्वा दण्डकम्मं आहरित्वा खमापेन्तस्स. यथाधम्मं नप्पटिग्गण्हातीति ‘‘पुन एवं न करिस्सामि, खमथ मे’’ति वुच्चमानो अच्चयं इमं यथाधम्मं यथासभावं न पटिग्गण्हाति. ‘‘इतो पट्ठाय पुन एवरूपं मा अकासि, खमामि तुय्ह’’न्ति न वदति. सुक्कपक्खो वुत्तपटिपक्खनयेनेव वेदितब्बो.

२३. दुतिये अब्भाचिक्खन्तीति अभिभवित्वा आचिक्खन्ति, अभूतेन वदन्ति. दोसन्तरोति अन्तरे पतितदोसो. एवरूपो हि ‘‘नत्थि समणस्स गोतमस्स उत्तरिमनुस्सधम्मो’’तिआदीनि वदन्तो सुनक्खत्तो विय तथागतं अब्भाचिक्खति. सद्धो वा दुग्गहितेनाति यो हि ञाणविरहिताय सद्धाय अतिसद्धो होति मुद्धप्पसन्नो, सोपि ‘‘बुद्धो नाम सब्बलोकुत्तरो, सब्बे तस्स केसादयो बात्तिंस कोट्ठासा लोकुत्तरायेवा’’तिआदिना नयेन दुग्गहितं गण्हित्वा तथागतं अब्भाचिक्खति. ततियं उत्तानत्थमेवाति.

२५. चतुत्थे नेय्यत्थं सुत्तन्तन्ति यस्स अत्थो नेतब्बो, तं नेतब्बत्थं सुत्तन्तं. नीतत्थो सुत्तन्तोति दीपेतीति कथितत्थो अयं सुत्तन्तोति वदति. तत्थ ‘‘एकपुग्गलो, भिक्खवे, द्वेमे, भिक्खवे, पुग्गला, तयोमे, भिक्खवे, पुग्गला, चत्तारोमे, भिक्खवे, पुग्गला’’ति एवरूपो सुत्तन्तो नेय्यत्थो नाम. एत्थ हि किञ्चापि सम्मासम्बुद्धेन ‘‘एकपुग्गलो, भिक्खवे’’तिआदि वुत्तं, परमत्थतो पन पुग्गलो नाम नत्थीति एवमस्स अत्थो नेतब्बोव होति. अयं पन अत्तनो बालताय नीतत्थो अयं सुत्तन्तोति दीपेति. परमत्थतो हि पुग्गले असति न तथागतो ‘‘एकपुग्गलो, भिक्खवे’’तिआदीनि वदेय्य. यस्मा पन तेन वुत्तं, तस्मा परमत्थतो अत्थि पुग्गलोति गण्हन्तो तं नेय्यत्थं सुत्तन्तं नीतत्थो सुत्तन्तोति दीपेति. नीतत्थन्ति अनिच्चं दुक्खं अनत्ताति एवं कथितत्थं. एत्थ हि अनिच्चमेव दुक्खमेव अनत्तायेवाति अत्थो. अयं पन अत्तनो बालताय ‘‘नेय्यत्थो अयं सुत्तन्तो, अत्थमस्स आहरिस्सामी’’ति ‘‘निच्चं नाम अत्थि, सुखं नाम अत्थि, अत्ता नाम अत्थी’’ति गण्हन्तो नीतत्थं सुत्तन्तं नेय्यत्थो सुत्तन्तोति दीपेति नाम. पञ्चमं उत्तानत्थमेवाति.

२७. छट्ठे पटिच्छन्नकम्मन्तस्साति पापकम्मस्स. पापं हि पटिच्छादेत्वा करोन्ति. नो चेपि पटिच्छादेत्वा करोन्ति, पापकम्मं पटिच्छन्नमेवाति वुच्चति. निरयोति सहोकासका खन्धा. तिरच्छानयोनियं खन्धाव लब्भन्ति. सत्तमट्ठमानि उत्तानत्थानेव.

३०. नवमे पटिग्गाहाति पटिग्गाहका, दुस्सीलं पुग्गलं द्वे ठानानि पटिग्गण्हन्तीति अत्थो.

३१. दसमे अत्थवसेति कारणानि. अरञ्ञवनपत्थानीति अरञ्ञानि च वनपत्थानि च. तत्थ किञ्चापि अभिधम्मे निप्परियायेन ‘‘निक्खमित्वा बहि इन्दखीला, सब्बमेतं अरञ्ञ’’न्ति (विभ. ५२९) वुत्तं, तथापि यं तं ‘‘पञ्चधनुसतिकं पच्छिम’’न्ति (पारा. ६५४) आरञ्ञकङ्गनिप्फादकं सेनासनं वुत्तं, तदेव अधिप्पेतन्ति वेदितब्बं. वनपत्थन्ति गामन्तं अतिक्कमित्वा मनुस्सानं अनुपचारट्ठानं, यत्थ न कसीयति न वपीयति. पन्तानीति परियन्तानि अतिदूरानि, दिट्ठधम्मसुखविहारन्ति लोकियलोकुत्तरं फासुविहारं. पच्छिमञ्च जनतं अनुकम्पमानोति पच्छिमे मम सावके अनुकम्पन्तो.

३२. एकादसमे विज्जाभागियाति विज्जाकोट्ठासिका. समथोति चित्तेकग्गता. विपस्सनाति सङ्खारपरिग्गाहकञाणं. कमत्थमनुभोतीति कतमं अत्थं आराधेति सम्पादेति परिपूरेति. चित्तं भावीयतीति मग्गचित्तं भावीयति ब्रूहीयति वड्ढीयति. यो रागो, सो पहीयतीति यो रज्जनकवसेन रागो, सो पहीयति. रागो हि मग्गचित्तस्स पच्चनीको, मग्गचित्तं रागस्स च. रागक्खणे मग्गचित्तं नत्थि, मग्गचित्तक्खणे रागो नत्थि. यदा पन रागो उप्पज्जति, तदा मग्गचित्तस्स उप्पत्तिं निवारेति, पदं पच्छिन्दति. यदा पन मग्गचित्तं उप्पज्जति, तदा रागं समूलकं उब्बट्टेत्वा समुग्घातेन्तमेव उप्पज्जति. तेन वुत्तं – ‘‘रागो पहीयती’’ति.

विपस्सना, भिक्खवे, भाविताति विपस्सनाञाणं ब्रूहितं वड्ढितं. पञ्ञा भावीयतीति मग्गपञ्ञा भावीयति ब्रूहीयति वड्ढीयति. या अविज्जा, सा पहीयतीति अट्ठसु ठानेसु वट्टमूलिका महाअविज्जा पहीयति. अविज्जा हि मग्गपञ्ञाय पच्चनीका, मग्गपञ्ञा अविज्जाय. अविज्जाक्खणे मग्गपञ्ञा नत्थि, मग्गपञ्ञाक्खणे अविज्जा नत्थि. यदा पन अविज्जा उप्पज्जति, तदा मग्गपञ्ञाय उप्पत्तिं निवारेति, पदं पच्छिन्दति. यदा मग्गपञ्ञा उप्पज्जति, तदा अविज्जं समूलिकं उब्बट्टेत्वा समुग्घातयमानाव उप्पज्जति. तेन वुत्तं – ‘‘अविज्जा पहीयती’’ति. इति मग्गचित्तं मग्गपञ्ञाति द्वेपि सहजातधम्माव कथिता.

रागुपक्किलिट्ठं वा, भिक्खवे, चित्तं न विमुच्चतीति रागेन उपक्किलिट्ठत्ता मग्गचित्तं न विमुच्चतीति दस्सेति. अविज्जुपक्किलिट्ठा वा पञ्ञा न भावीयतीति अविज्जाय उपक्किलिट्ठत्ता मग्गपञ्ञा न भावीयतीति दस्सेति. इति खो, भिक्खवेति एवं खो, भिक्खवे. रागविरागा चेतोविमुत्तीति रागस्स खयविरागेन चेतोविमुत्ति नाम होति. फलसमाधिस्सेतं नामं. अविज्जाविरागा पञ्ञाविमुत्तीति अविज्जाय खयविरागेन पञ्ञाविमुत्ति नाम होति. इमस्मिं सुत्ते नानाक्खणिका समाधिविपस्सना कथिताति.

बालवग्गो ततियो.

४. समचित्तवग्गवण्णना

३३. चतुत्थस्स पठमे असप्पुरिसभूमीति असप्पुरिसानं पतिट्ठानट्ठानं. सप्पुरिसभूमियम्पि एसेव नयो. अकतञ्ञूति कतं न जानाति. अकतवेदीति कतं पाकटं कत्वा न जानाति. उपञ्ञातन्ति वण्णितं थोमितं पसत्थं. यदिदन्ति या अयं. अकतञ्ञुता अकतवेदिताति परेन कतस्स उपकारस्स अजाननञ्चेव पाकटं कत्वा अजाननञ्च. केवलाति सकला. सुक्कपक्खेपि वुत्तनयेनेव अत्थो वेदितब्बो.

३४. दुतिये मातु च पितु चाति जनकमातु च जनकपितु च. एकेन, भिक्खवे, अंसेन मातरं परिहरेय्याति एकस्मिं अंसकूटे ठपेत्वा मातरं पटिजग्गेय्य. एकेन अंसेन पितरं परिहरेय्याति एकस्मिं अंसकूटे ठपेत्वा पितरं पटिजग्गेय्य. वस्ससतायुको वस्ससतजीवीति वस्ससतायुककाले जातो सकलं वस्ससतं जीवन्तो. इदं वुत्तं होति – सचे पुत्तो नाम ‘‘मातापितूनं पटिकरिस्सामी’’ति उट्ठाय समुट्ठाय दक्खिणे अंसकूटे मातरं, वामे पितरं ठपेत्वा वस्ससतायुको सकलम्पि वस्ससतं जीवमानो परिहरेय्य. सो च नेसं उच्छादनपरिमद्दनन्हापनसम्बाहनेनाति सो च पुत्तो नेसं मातापितूनं अंसकूटेसु ठितानंयेव दुग्गन्धपटिविनोदनत्थं सुगन्धकरणेन उच्छादनेन, परिस्समविनोदनत्थं हत्थपरिमद्दनेन, सीतुण्हकाले च उण्होदकसीतोदकन्हापनेन, हत्थपादादीनं आकड्ढनपरिकड्ढनसङ्खातेन सम्बाहनेन उपट्ठानं करेय्य. ते च तत्थेवाति ते च मातापितरो तत्थेव तस्स अंसकूटेसु निसिन्नाव मुत्तकरीसं चजेय्युं. नत्वेव ,भिक्खवेति, भिक्खवे, एवम्पि नत्वेव मातापितूनं कतं वा होति पटिकतं वा.

इस्सराधिपच्चे रज्जेति चक्कवत्तिरज्जं सन्धायेवमाह. आपादकाति वड्ढका अनुपालका. पुत्ता हि मातापितूहि वड्ढिता चेव अनुपालिता च. पोसकाति हत्थपादे वड्ढेत्वा हदयलोहितं पायेत्वा पोसका. पुत्ता हि मातापितूहि पुट्ठा भता अन्नपानादीहि पटिजग्गिता. इमस्स लोकस्स दस्सेतारोति सचे हि मातापितरो जातदिवसेयेव पुत्तं पादे गहेत्वा अरञ्ञे वा नदियं वा पपाते वा खिपेय्युं, इमस्मिं लोके इट्ठानिट्ठारम्मणं न पस्सेय्य. एवं अकत्वा आपादितत्ता पोसितत्ता एस इमस्मिं लोके इट्ठानिट्ठारम्मणं मातापितरो निस्साय पस्सतीति त्यास्स इमस्स लोकस्स दस्सेतारो नाम होन्ति. समादपेतीति गण्हापेति. इमस्मिं सुत्ते सद्धासीलचागपञ्ञा लोकियलोकुत्तरमिस्सका कथिता. धम्मसेनापतिसारिपुत्तत्थेरसदिसोव भिक्खु तेसु पतिट्ठापेति नामाति वेदितब्बो.

३५. ततिये तेनुपसङ्कमीति सो हि ब्राह्मणो ‘‘समणो किर गोतमो कथितं विस्सज्जेति, पुच्छायस्स विरज्झनं नाम नत्थि. अहमस्स विरज्झनपञ्हं अभिसङ्खरिस्सामी’’ति पणीतभोजनं भुञ्जित्वा गब्भद्वारं पिदहित्वा निसिन्नो चिन्तेतुं आरभि. अथस्स एतदहोसि – ‘‘इमस्मिं ठाने उच्चासद्दमहासद्दो वत्तति, चित्तं न एकग्गं होति, भूमिघरं कारेस्सामी’’ति भूमिघरं कारेत्वा तत्थ पविसित्वा – ‘‘एवं पुट्ठो एवं कथेस्सति, एवं पुट्ठो एवं कथेस्सती’’ति एकं गण्हित्वा एकं विस्सज्जेन्तो सकलदिवसं किञ्चि पस्सितुं नासक्खि. तस्स इमिनाव नीहारेन चत्तारो मासा वीतिवत्ता. सो चतुन्नं मासानं अच्चयेन उभतोकोटिकं पञ्हं नाम अद्दस. एवं किरस्स अहोसि – ‘‘अहं समणं गोतमं उपसङ्कमित्वा ‘किंवादी भव’न्ति पुच्छिस्सामि. सचे ‘किरियवादिम्ही’ति वक्खति, ‘सब्बाकुसलानं नाम तुम्हे किरियं वदेथा’ति नं निग्गण्हिस्सामि. सचे ‘अकिरियवादिम्ही’ति वक्खति, ‘कुसलधम्मानं नाम तुम्हे अकिरियं वदेथा’ति नं निग्गण्हिस्सामि. इदञ्हि उभतोकोटिकं पञ्हं पुट्ठो नेव उग्गिलितुं सक्खिस्सति न निग्गिलितुं. एवं मम जयो भविस्सति, समणस्स गोतमस्स पराजयो’’ति उट्ठाय अप्फोटेत्वा भूमिघरा निक्खम्म ‘‘एवरूपं पञ्हं पुच्छन्तेन न एककेन गन्तुं वट्टती’’ति नगरे घोसनं कारेत्वा सकलनागरेहि परिवुतो येन भगवा तेनुपसङ्कमि. किंवादीति किंलद्धिको. किमक्खायीति किं नाम सावकानं पटिपदं अक्खायीति पुच्छि. अथस्स भगवा चतूहि मासेहि पञ्हं अभिसङ्खरित्वा ‘‘दिट्ठो मे समणस्स गोतमस्स पराजयपञ्हो’’ति मानं पग्गय्ह आगतभावं ञत्वा एकपदेनेव तं पञ्हं भिन्दन्तो किरियवादी चाहं, ब्राह्मणातिआदिमाह. अथ ब्राह्मणो अत्तनो मानं अपनेत्वा भगवन्तं आयाचन्तो यथाकथं पनातिआदिमाह. सेसमेत्थ उत्तानत्थमेवाति.

३६. चतुत्थे दक्खिणेय्याति दक्खिणा वुच्चति दानं, तस्स पटिग्गहणयुत्ता कति पुग्गलाति पुच्छति. सेखोति इमिना सत्त सेक्खे दस्सेति. एत्थ च सीलवन्तपुथुज्जनोपि सोतापन्नेनेव सङ्गहितो. आहुनेय्या यजमानानं होन्तीति दानं ददन्तानं आहुनस्स अरहा दानपटिग्गाहका नाम होन्तीति अत्थो. खेत्तन्ति वत्थु पतिट्ठा, पुञ्ञस्स विरुहनट्ठानन्ति अत्थो.

३७. पञ्चमे पुब्बारामेति सावत्थितो पुरत्थिमदिसाभागे आरामे. मिगारमातुपासादेति विसाखाय उपासिकाय पासादे. सा हि मिगारसेट्ठिना मातुट्ठाने ठपितत्तापि, सब्बजेट्ठकस्स पुत्तस्स अय्यकसेट्ठिनोव समाननामकत्तापि मिगारमाताति वुच्चति. ताय कारितो सहस्सगब्भो पासादो मिगारमातुपासादो नाम. थेरो तस्मिं विहरति. तत्र खो आयस्मा सारिपुत्तोति तस्मिं पासादे विहरन्तो धम्मसेनापतिसारिपुत्तत्थेरो.

भिक्खू आमन्तेसीति कस्मिं काले आमन्तेसि? कानिचि हि सुत्तानि पुरेभत्ते भासितानि अत्थि, कानिचि पच्छाभत्ते, कानिचि पुरिमयामे, कानिचि मज्झिमयामे, कानिचि पच्छिमयामे. इदं पन समचित्तपटिपदासुत्तं पच्छाभत्ते भासितं. तस्मा सायन्हसमये आमन्तेसि.

न केवलं चेतं थेरेनेव भासितं, तथागतेनापि भासितं. कत्थ निसीदित्वाति? विसाखाय रतनपासादे निसीदित्वा. तथागतो हि पठमबोधियं वीसति वस्सानि अनिबद्धवासो हुत्वा यत्थ यत्थ फासुकं होति, तत्थ तत्थेव गन्त्वा वसि. पठमं अन्तोवस्सञ्हि इसिपतने धम्मचक्कं पवत्तेत्वा अट्ठारस महाब्रह्मकोटियो अमतपानं पायेत्वा बाराणसिं उपनिस्साय इसिपतने वसि. दुतियं अन्तोवस्सं राजगहं उपनिस्साय वेळुवने, ततियचतुत्थानिपि तत्थेव, पञ्चमं अन्तोवस्सं वेसालिं उपनिस्साय महावने कूटागारसालायं, छट्ठं अन्तोवस्सं मकुलपब्बते, सत्तमं तावतिंसभवने, अट्ठमं भग्गे सुसुमारगिरं निस्साय भेसकळावने, नवमं कोसम्बियं, दसमं पालिलेय्यके वनसण्डे, एकादसमं नालायं ब्राह्मणगामे, द्वादसमं वेरञ्जायं, तेरसमं चालियपब्बते, चुद्दसमं जेतवने, पञ्चदसमं कपिलवत्थुस्मिं, सोळसमं आळवकं दमेत्वा चतुरासीतिपाणसहस्सानि अमतपानं पायेत्वा आळवियं, सत्तरसमं राजगहेयेव, अट्ठारसमं चालियपब्बतेयेव, तथा एकूनवीसतिमं, वीसतिमं पन अन्तोवस्सं राजगहंयेव उपनिस्साय वसि. एवं वीसति वस्सानि अनिबद्धवासो हुत्वा यत्थ यत्थ फासुकं होति, तत्थ तत्थेव वसि.

ततो पट्ठाय पन द्वे सेनासनानि धुवपरिभोगानि अकासि. कतरानि द्वे? जेतवनञ्च पुब्बारामञ्च. कस्मा? द्विन्नं कुलानं गुणमहन्तताय. अनाथपिण्डिकस्स हि विसाखाय च गुणं सन्धाय गुणं पटिच्च सत्था तानि सेनासनानि धुवपरिभोगेन परिभुञ्जि. उतुवस्सं चारिकं चरित्वापि हि अन्तोवस्से द्वीसुयेव सेनासनेसु वसति. एवं वसन्तो पन जेतवने रत्तिं वसित्वा पुनदिवसे भिक्खुसङ्घपरिवुतो दक्खिणद्वारेन सावत्थिं पिण्डाय पविसित्वा पाचीनद्वारेन निक्खमित्वा पुब्बारामे दिवाविहारं करोति. पुब्बारामे रत्तिं वसित्वा पुनदिवसे पाचीनद्वारेन सावत्थिं पिण्डाय पविसित्वा दक्खिणद्वारेन निक्खमित्वा जेतवने दिवाविहारं करोति. तस्मिं पन दिवसे सम्मासम्बुद्धो जेतवनेयेव वसि. यत्थ कत्थचि वसन्तस्स चस्स पञ्चविधकिच्चं अविजहितमेव होति. तं हेट्ठा वित्थारितमेव. तेसु किच्चेसु पच्छिमयामकिच्चकाले भगवा लोकं ओलोकेन्तो सावत्थिवासीनञ्च समन्ता च सावत्थिया गावुतअड्ढयोजनयोजनपरमे ठाने अपरिमाणानं सत्तानं अभिसमयभावं अद्दस.

ततो ‘‘कस्मिं नु खो काले अभिसमयो भविस्सती’’ति ओलोकेन्तो ‘‘सायन्हसमये’’ति दिस्वा ‘‘मयि नु खो कथेन्ते अभिसमयो भविस्सति, सावके कथेन्ते भविस्सती’’ति ‘‘सारिपुत्तत्थेरे कथेन्ते भविस्सती’’ति अद्दस. ततो ‘‘कत्थ निसीदित्वा कथेन्ते भविस्सती’’ति ओलोकेन्तो ‘‘विसाखाय रतनपासादे निसीदित्वा’’ति दिस्वा ‘‘बुद्धानं नाम तयो सावकसन्निपाता होन्ति, अग्गसावकानं एको. तेसु अज्ज धम्मसेनापतिसारिपुत्तत्थेरस्स सावकसन्निपातो भविस्सती’’ति अद्दस. दिस्वा पातोव सरीरपटिजग्गनं कत्वा निवत्थनिवासनो सुगतचीवरं पारुपित्वा सेलमयपत्तं आदाय भिक्खुसङ्घपरिवुतो दक्खिणद्वारेन नगरं पविसित्वा पिण्डाय चरन्तो भिक्खुसङ्घस्स सुलभपिण्डपातं कत्वा वातप्पहता विय नावा पटिनिवत्तित्वा दक्खिणद्वारेन निक्खमित्वा बहिद्वारे अट्ठासि. ततो असीति महासावका भिक्खुनिपरिसा उपासकपरिसा उपासिकापरिसाति चतस्सो परिसा सत्थारं परिवारयिंसु.

सत्था सारिपुत्तत्थेरं आमन्तेसि – ‘‘सारिपुत्त, तया पुब्बारामं गन्तुं वट्टति, तव च परिसं गहेत्वा गच्छाही’’ति. ‘‘साधु, भन्ते’’ति थेरो अत्तनो परिवारेहि पञ्चहि भिक्खुसतेहि परिवुतो पुब्बारामं अगमासि. एतेनेव नियामेन असीति महासावके पुब्बाराममेव पेसेत्वा सयं एकेन आनन्दत्थेरेनेव सद्धिं जेतवनं अगमासि. आनन्दत्थेरोपि विहारे सत्थु वत्तं कत्वा वन्दित्वा ‘‘पुब्बारामं गच्छामि, भन्ते’’ति आह. एवं करोहि आनन्दाति. सत्थारं वन्दित्वा तत्थेव अगमासि. सत्था एककोव जेतवने ओहीनो.

तं दिवसञ्हि चतस्सो परिसा थेरस्सेव धम्मकथं सोतुकामा अहेसुं. कोसलमहाराजापि बलकायेन परिवुतो पुब्बाराममेव गतो. तथा पञ्चसतउपासकपरिवारो अनाथपिण्डिको. विसाखा पन महाउपासिका द्वीहि जङ्घसहस्सेहि परिवुतो अगमासि. सत्तपण्णासाय कुलसतसहस्सानं वसनट्ठाने सावत्थिनगरे गेहपालकदारके ठपेत्वा सेसजनो गन्धचुण्णमालादीनि गहेत्वा पुब्बाराममेव अगमासि. चतूसु द्वारगामेसु गावुतअड्ढयोजनयोजनपरमट्ठाने सब्बेयेव मनुस्सा गन्धचुण्णमालादिहत्था पुब्बाराममेव अगमंसु. सकलविहारो मिस्सकपुप्फेहि अभिकिण्णो विय अहोसि.

धम्मसेनापतिसारिपुत्तत्थेरोपि खो विहारं गन्त्वा विहारपरिवेणे अङ्गणट्ठाने अट्ठासि. भिक्खू थेरस्स आसनं पञ्ञापयिंसु. थेरो तत्थ निसीदित्वा उपट्ठाकत्थेरेन वत्ते कते भिक्खुसङ्घस्स ओवादं कत्वा गन्धकुटिं पविसित्वा समापत्तिं अप्पेत्वा निसीदि. सो परिच्छिन्नकालवसेन समापत्तितो वुट्ठाय अचिरवतिं गन्त्वा रजोजल्लं पवाहेत्वा पटिप्पस्सद्धदरथो ओतिण्णतित्थेनेव उत्तरित्वा निवत्थनिवासनो सङ्घाटिं पारुपित्वा अट्ठासि. भिक्खुसङ्घोपि सम्मुखसम्मुखट्ठानेन ओतरित्वा सरीरे रजोजल्लं पवाहेत्वा पच्चुत्तरित्वा थेरं परिवारयिंसु. अन्तोविहारेपि थेरस्स धम्मासनं पञ्ञापयिंसु. चतस्सोपि परिसा अत्तनो अत्तनो ओकासं ञत्वा मग्गं ठपेत्वा निसीदिंसु. सारिपुत्तत्थेरोपि पञ्चभिक्खुसतपरिवारो धम्मसभं आगन्त्वा सीहमत्थकप्पतिट्ठिते समुस्सितसेतच्छत्ते रतनपल्लङ्के चित्तबीजनिं गहेत्वा पुरत्थाभिमुखो निसीदि. निसीदित्वा परिसं ओलोकेत्वा – ‘‘महती वतायं परिसा, इमिस्सा न अप्पमत्तिका परित्तकधम्मदेसना अनुच्छविका, कतरधम्मदेसना नु खो अनुच्छविका भविस्सती’’ति तीणि पिटकानि आवज्जमानो इमं संयोजनपरियाय धम्मदेसनं अद्दस.

एवं देसनं सल्लक्खेत्वा तं देसेतुकामो भिक्खू आमन्तेसि आवुसो, भिक्खवेति. आवुसोति हि अवत्वा, भिक्खवेति वचनं बुद्धालापो नाम होति, अयं पनायस्मा ‘‘दसबलेन समानं आलपनं न करिस्सामी’’ति सत्थु गारववसेन सावकालापं करोन्तो, ‘‘आवुसो भिक्खवे’’ति आह. एतदवोचाति एतं ‘‘अज्झत्तसंयोजनञ्च, आवुसो, पुग्गलं देसेस्सामि बहिद्धासंयोजनञ्चा’’ति धम्मदेसनापदं अवोच.

तस्मिं पन रतनपासादे अधिवत्थो एको सोतापन्नो देवपुत्तो अत्थि, सो बुद्धेहि वा सावकेहि वा देसनाय आरद्धमत्ताययेव जानाति – ‘‘अयं देसना उत्तानिका भविस्सति, अयं गम्भीरा. अयं झाननिस्सिता भविस्सति, अयं विपस्सनानिस्सिता. अयं मग्गनिस्सिता अयं फलनिस्सिता, अयं निब्बाननिस्सिता’’ति. सो तस्मिम्पि दिवसे थेरेन देसनाय आरद्धमत्ताय एवं अञ्ञासि – ‘‘येन नीहारेन मय्हं अय्येन धम्मसेनापतिना सारिपुत्तत्थेरेन देसना आरद्धा, अयं देसना विपस्सनागाळ्हा भविस्सति, छहि मुखेहि विपस्सनं कथेस्सति. देसनापरियोसाने कोटिसतसहस्सदेवता अरहत्तं पापुणिस्सन्ति, सोतापन्नादीनं पन देवमनुस्सानं परिच्छेदो न भविस्सति. देसनाय अनुच्छविकं कत्वा मय्हं अय्यस्स साधुकारं दस्सामी’’ति देवानुभावेन महन्तं सद्दं कत्वा – ‘‘साधु साधु अय्या’’ति आह.

देवराजेन साधुकारे दिन्ने परिवारकपासादसहस्से अधिवत्था देवता सब्बाव साधुकारं अदंसु. तासं साधुकारसद्देन सब्बा पुब्बारामे वसनदेवता, तासं सद्देन गावुतमत्ते देवता, ततो अड्ढयोजने योजनेति एतेनुपायेन एकचक्कवाळे, द्वीसु चक्कवाळेसु, तीसु चक्कवाळेसूति दससहस्सचक्कवाळेसु देवता साधुकारमदंसु. तासं साधुकारसद्देन पथविट्ठकनागा च आकासट्ठकदेवता च. ततो अब्भवलाहका, उण्हवलाहका, सीतवलाहका, वस्सवलाहका, चातुमहाराजिका चत्तारो महाराजानो, तावतिंसा देवता, सक्को देवराजा, यामा देवता, सुयामो देवराजा, तुसिता देवता, सन्तुसितो देवराजा, निम्मानरती देवता, सुनिम्मितो देवराजा, वसवत्ती देवता, वसवत्ती देवराजा, ब्रह्मपारिसज्जा, ब्रह्मपुरोहिता, महाब्रह्मानो, परित्ताभा, अप्पमाणाभा, आभस्सरा, परित्तसुभा, अप्पमाणसुभा, सुभकिण्हा, वेहप्फला, अविहा, अतप्पा, सुदस्सा, सुदस्सी, अकनिट्ठा देवताति असञ्ञे च अरूपावचरसत्ते च ठपेत्वा सोतायतनपवत्तिट्ठाने सब्बा देवता साधुकारमदंसु.

ततो खीणासवमहाब्रह्मानो – ‘‘महा वतायं साधुकारसद्दो, पथवितलतो पट्ठाय याव अकनिट्ठलोकं आगतो, किमत्थं नु खो एसो’’ति आवज्जेन्तो ‘‘धम्मसेनापतिसारिपुत्तत्थेरो पुब्बारामे विसाखाय रतनपासादे निसीदित्वा संयोजनपरियायधम्मदेसनमारभि, अम्हेहिपि तत्थ कायसक्खीहि भवितुं वट्टती’’ति चिन्तेत्वा तत्थ अगमंसु. पुब्बारामो देवताहि परिपुण्णो, समन्ता पुब्बारामस्स गावुतं अड्ढयोजनं, योजनन्ति सकलचक्कवाळं हेट्ठा पथवितलेन तिरियं चक्कवाळपरियन्तेन परिच्छिन्नं दसहि चक्कवाळसहस्सेहि सन्निपतिताहि देवताहि निरन्तरमहोसि, आरग्गनितुदनमत्ते ठाने उपरिमकोटिया सट्ठि देवता सुखुमत्तभावे मापेत्वा अट्ठंसु.

अथायस्मा सारिपुत्तो ‘‘महन्तं वतिदं हलाहलं, किं नु खो एत’’न्ति आवज्जेन्तो दससहस्सचक्कवाळे ठितानं देवतानं एकचक्कवाळे सन्निपतितभावं अद्दस. अथ यस्मा बुद्धानं अधिट्ठानकिच्चं नत्थि, परिसपरिमाणेनेव पस्सन्ति चेव सद्दञ्च सावेन्ति. सावकानं पन अधिट्ठानं वट्टति. तस्मा थेरो समापत्तिं समापज्जित्वा समापत्तितो वुट्ठाय महग्गतचित्तेन अधिट्ठासि – ‘‘चक्कवाळपरियन्ता परिसा सब्बापि मं पस्सतु, धम्मञ्च मे देसेन्तस्स सद्दं सुणातू’’ति. अधिट्ठितकालतो पट्ठाय दक्खिणजाणुपस्से च चक्कवाळमुखवट्टियञ्च निसीदित्वा ‘‘धम्मसेनापतिसारिपुत्तत्थेरो नाम कीदिसो दीघो रस्सो सामो ओदातो’’ति वत्तब्बकारणं नाहोसि, सब्बेसम्पि सब्बदिसासु निसिन्नानं अभिमुखेयेव पञ्ञायित्थ, नभमज्झे ठितचन्दो विय अहोसि. धम्मं देसेन्तस्सापिस्स दक्खिणजाणुपस्से च चक्कवाळमुखवट्टियञ्च निसिन्ना सब्बे एककंसेनेव सद्दं सुणिंसु.