३. ततियपण्णासकं

(११) १. आसादुप्पजहवग्गवण्णना

११९. ततियस्स पण्णासकस्स पठमे आसाति तण्हा. दुप्पजहाति दुच्चजा दुन्नीहरा. लाभासाय दुप्पजहभावेन सत्ता दसपि वस्सानि वीसतिपि सट्ठिपि वस्सानि ‘‘अज्ज लभिस्साम, स्वे लभिस्सामा’’ति राजानं उपट्ठहन्ति, कसिकम्मादीनि करोन्ति, उभतोब्यूळ्हं सङ्गामं पक्खन्दन्ति, अजपथसङ्कुपथादयो पटिपज्जन्ति, नावाय महासमुद्दं पविसन्ति. जीवितासाय दुप्पजहत्ता सम्पत्ते मरणकालेपि वस्ससतजीविं अत्तानं मञ्ञन्ति. सो कम्मकम्मनिमित्तादीनि पस्सन्तोपि ‘‘दानं देहि पूजं, करोही’’ति अनुकम्पकेहि वुच्चमानो ‘‘नाहं मरिस्सामि, जीविस्सामि’’च्चेव आसाय कस्सचि वचनं न गण्हाति.

१२०. दुतिये पुब्बकारीति पठमं उपकारस्स कारको. कतञ्ञूकतवेदीति तेन कतं ञत्वा पच्छा कारको. तेसु पुब्बकारी ‘‘इणं देमी’’ति सञ्ञं करोति, पच्छा कारको ‘‘इणं जीरापेमी’’ति सञ्ञं करोति.

१२१. ततिये तित्तो च तप्पेता चाति पच्चेकबुद्धो च तथागतसावको च खीणासवो तित्तो नाम, तथागतो अरहं सम्मासम्बुद्धो तित्तो च तप्पेता च.

१२२. चतुत्थे दुत्तप्पयाति दायकेन दुत्तप्पया तप्पेतुं न सुकरा. निक्खिपतीति निदहति न परिभुञ्जति. विस्सज्जेतीति परेसं देति.

१२३. पञ्चमे न विस्सज्जेतीति सब्बंयेव परेसं न देति, अत्तनो पन यापनमत्तं गहेत्वा अवसेसं देति.

१२४. छट्ठे सुभनिमित्तन्ति इट्ठारम्मणं.

१२५. सत्तमे पटिघनिमित्तन्ति अनिट्ठनिमित्तं.

१२६. अट्ठमे परतो च घोसोति परस्स सन्तिका अस्सद्धम्मसवनं.

१२७. नवमे परतो च घोसोति परस्स सन्तिका सद्धम्मसवनं. सेसं सब्बत्थ उत्तानत्थमेवाति.

आसादुप्पजहवग्गो पठमो.

(१२) २. आयाचनवग्गवण्णना

१३१. दुतियस्स पठमे एवं सम्मा आयाचमानो आयाचेय्याति सद्धो भिक्खु उट्ठहित्वा ‘‘यादिसो सारिपुत्तत्थेरो पञ्ञाय, अहम्पि तादिसो होमि. यादिसो महामोग्गल्लानत्थेरो इद्धिया, अहम्पि तादिसो होमी’’ति एवं आयाचन्तो पिहेन्तो पत्थेन्तो यं अत्थि, तस्सेव पत्थितत्ता सम्मा पत्थेय्य नाम. इतो उत्तरि पत्थेन्तो मिच्छा पत्थेय्य. एवरूपा हि पत्थना यं नत्थि, तस्स पत्थितत्ता मिच्छापत्थना नाम होति. किं कारणा? एसा, भिक्खवे, तुला एतं पमाणन्ति यथा हि सुवण्णं वा हिरञ्ञं वा तुलेन्तस्स तुला इच्छितब्बा, धञ्ञं मिनन्तस्स मानन्ति तुलने तुला, मिनने च मानं पमाणं होति, एवमेव मम सावकानं भिक्खूनं एसा तुला एतं पमाणं यदिदं सारिपुत्तमोग्गल्लाना. ते गहेत्वा ‘‘अहम्पि ञाणेन वा इद्धिया वा एतम्पमाणो होमी’’ति अत्तानं तुलेतुं वा पमाणेतुं वा सक्का, न इतो अञ्ञथा.

१३२. दुतियादीसुपि एसेव नयो. इदं पनेत्थ विसेसमत्तं – खेमा च भिक्खुनी उप्पलवण्णा चाति एतासु हि खेमा पञ्ञाय अग्गा, उप्पलवण्णा इद्धिया. तस्मा ‘‘पञ्ञाय वा इद्धिया वा एतादिसी होमी’’ति सम्मा आयाचमाना आयाचेय्य. तथा चित्तो गहपति पञ्ञाय अग्गो, हत्थको राजकुमारो महिद्धिकताय. तस्मा ‘‘पञ्ञाय वा इद्धिया वा एदिसो होमी’’ति सम्मा आयाचमानो आयाचेय्य. खुज्जुत्तरापि महापञ्ञताय अग्गा, नन्दमाता महिद्धिकताय. तस्मा ‘‘पञ्ञाय वा इद्धिया वा एतादिसी होमी’’ति सम्मा आयाचमाना आयाचेय्य.

१३५. पञ्चमे खतन्ति गुणानं खतत्ता खतं. उपहतन्ति गुणानं उपहतत्ता उपहतं, छिन्नगुणं नट्ठगुणन्ति अत्थो. अत्तानं परिहरतीति निग्गुणं अत्तानं जग्गति गोपायति. सावज्जोति सदोसो. सानुवज्जोति सउपवादो. पसवतीति पटिलभति. अननुविच्चाति अजानित्वा अविनिच्छिनित्वा. अपरियोगाहेत्वाति अननुपविसित्वा. अवण्णारहस्साति अवण्णयुत्तस्स मिच्छापटिपन्नस्स तित्थियस्स वा तित्थियसावकस्स वा. वण्णं भासतीति ‘‘सुप्पटिपन्नो एस सम्मापटिपन्नो’’ति गुणं कथेति. वण्णारहस्साति बुद्धादीसु अञ्ञतरस्स सम्मापटिपन्नस्स. अवण्णं भासतीति ‘‘दुप्पटिपन्नो एस मिच्छापटिपन्नो’’ति अगुणं कथेति. अवण्णारहस्स अवण्णं भासतीति इधेकच्चो पुग्गलो दुप्पटिपन्नानं मिच्छापटिपन्नानं तित्थियानं तित्थियसावकानं ‘‘इतिपि दुप्पटिपन्ना इतिपि मिच्छापटिपन्ना’’ति अवण्णं भासति. वण्णारहस्स वण्णं भासतीति सुप्पटिपन्नानं सम्मापटिपन्नानं बुद्धानं बुद्धसावकानं ‘‘इतिपि सुप्पटिपन्ना इतिपि सम्मापटिपन्ना’’ति वण्णं भासति.

१३६. छट्ठे अप्पसादनीये ठानेति अप्पसादकारणे. पसादं उपदंसेतीति दुप्पटिपदाय मिच्छापटिपदाय ‘‘अयं सुप्पटिपदा सम्मापटिपदा’’ति पसादं जनेति. पसादनीये ठाने अप्पसादन्ति सुप्पटिपदाय सम्मापटिपदाय ‘‘अयं दुप्पटिपदा मिच्छापटिपदा’’ति अप्पसादं जनेतीति. सेसमेत्थ उत्तानमेव.

१३७. सत्तमे द्वीसूति द्वीसु ओकासेसु द्वीसु कारणेसु. मिच्छापटिपज्जमानोति मिच्छापटिपत्तिं पटिपज्जमानो. मातरि च पितरि चाति मित्तविन्दको विय मातरि, अजातसत्तु विय पितरि. सुक्कपक्खो वुत्तनयेनेव वेदितब्बो.

१३८. अट्ठमे तथागते च तथागतसावके चाति देवदत्तो विय तथागते, कोकालिको विय च तथागतसावके. सुक्कपक्खे आनन्दत्थेरो विय तथागते, नन्दगोपालकसेट्ठिपुत्तो विय च तथागतसावके.

१३९. नवमे सचित्तवोदानन्ति सकचित्तस्स वोदानं, अट्ठन्नं समापत्तीनं एतं नामं. न च किञ्चि लोके उपादियतीति लोके च रूपादीसु धम्मेसु किञ्चि एकं धम्मम्पि न गण्हाति न परामसति. एवमेत्थ अनुपादानं नाम दुतियो धम्मो होति. दसमेकादसमानि उत्तानत्थानेवाति.

आयाचनवग्गो दुतियो.

(१३) ३. दानवग्गवण्णना

१४२. ततियस्स पठमे दानानीति दिय्यनकवसेन दानानि, देय्यधम्मस्सेतं नामं. सवत्थुका वा चेतना दानं, सम्पत्तिपरिच्चागस्सेतं नामं. आमिसदानन्ति चत्तारो पच्चया दिय्यनकवसेन आमिसदानं नाम. धम्मदानन्ति इधेकच्चो अमतपत्तिपटिपदं कथेत्वा देति, इदं धम्मदानं नाम.

१४३. दुतिये चत्तारो पच्चया यजनकवसेन यागो नाम धम्मोपि यजनकवसेन यागोति वेदितब्बो.

१४४. ततिये आमिसस्स चजनं आमिसचागो, धम्मस्स चजनं धम्मचागो. चतुत्थे उपसग्गमत्तं विसेसो.

१४६. पञ्चमे चतुन्नं पच्चयानं भुञ्जनं आमिसभोगो, धम्मस्स भुञ्जनं धम्मभोगो. छट्ठे उपसग्गमत्तं विसेसो.

१४८. सत्तमे चतुन्नं पच्चयानं संविभजनं आमिससंविभागो, धम्मस्स संविभजनं धम्मसंविभागो.

१४९. अट्ठमे चतूहि पच्चयेहि सङ्गहो आमिससङ्गहो, धम्मेन सङ्गहो धम्मसङ्गहो.

१५०. नवमे चतूहि पच्चयेहि अनुग्गण्हनं आमिसानुग्गहो, धम्मेन अनुग्गण्हनं धम्मानुग्गहो.

१५१. दसमे चतूहि पच्चयेहि अनुकम्पनं आमिसानुकम्पा, धम्मेन अनुकम्पनं धम्मानुकम्पाति.

दानवग्गो ततियो.

(१४) ४. सन्थारवग्गवण्णना

१५२. चतुत्थस्स पठमे चतूहि पच्चयेहि अत्तनो च परस्स च अन्तरपटिच्छादनवसेन सन्थरणं आमिससन्थारो, धम्मेन सन्थरणं धम्मसन्थारो. दुतिये उपसग्गमत्तं विसेसो.

१५४. ततिये वुत्तप्पकारस्स आमिसस्स एसना आमिसेसना, धम्मस्स एसना धम्मेसना. चतुत्थे उपसग्गमत्तमेव विसेसो.

१५६. पञ्चमे मत्थकप्पत्ता आमिसपरियेसना आमिसपरियेट्ठि, मत्थकप्पत्ताव धम्मपरियेसना धम्मपरियेट्ठीति वुत्ता.

१५७. छट्ठे आमिसेन पूजनं आमिसपूजा, धम्मेन पूजनं धम्मपूजा.

१५८. सत्तमे आतिथेय्यानीति आगन्तुकदानानि. अतिथेय्यानीतिपि पाठो.

१५९. अट्ठमे आमिसं इज्झनकसमिज्झनकवसेन आमिसिद्धि, धम्मोपि इज्झनकसमिज्झनकवसेन धम्मिद्धि.

१६०. नवमे आमिसेन वड्ढनं आमिसवुद्धि, धम्मेन वड्ढनं धम्मवुद्धि.

१६१. दसमे रतिकरणट्ठेन आमिसं आमिसरतनं, धम्मो धम्मरतनं.

१६२. एकादसमे आमिसस्स चिननं वड्ढनं आमिससन्निचयो, धम्मस्स चिननं वड्ढनं धम्मसन्निचयो.

१६३. द्वादसमे आमिसस्स विपुलभावो आमिसवेपुल्लं, धम्मस्स विपुलभावो धम्मवेपुल्लन्ति.

सन्थारवग्गो चतुत्थो.

(१५) ५. समापत्तिवग्गवण्णना

१६४. पञ्चमस्स पठमे समापत्तिकुसलताति आहारसप्पायं उतुसप्पायं परिग्गण्हित्वा समापत्तिसमापज्जने छेकता. समापत्तिवुट्ठानकुसलताति यथापरिच्छेदेन गते काले वियत्तो हुत्वा उट्ठहन्तो वुट्ठानकुसलो नाम होति, एवं कुसलता.

१६५. दुतिये अज्जवन्ति उजुभावो. मद्दवन्ति मुदुभावो.

१६६. ततिये खन्तीति अधिवासनखन्ति. सोरच्चन्ति सुसील्यभावेन सुरतभावो.

१६७. चतुत्थे साखल्यन्ति सण्हवाचावसेन सम्मोदमानभावो. पटिसन्थारोति आमिसेन वा धम्मेन वा पटिसन्थरणं.

१६८. पञ्चमे अविहिंसाति करुणापुब्बभागो. सोचेय्यन्ति सीलवसेन सुचिभावो. छट्ठसत्तमानि उत्तानत्थानेव.

१७१. अट्ठमे पटिसङ्खानबलन्ति पच्चवेक्खणबलं.

१७२. नवमे मुट्ठस्सच्चे अकम्पनेन सतियेव सतिबलं. उद्धच्चे अकम्पनेन समाधियेव समाधिबलं.

१७३. दसमे समथोति चित्तेकग्गता. विपस्सनाति सङ्खारपरिग्गाहकञ्ञाणं.

१७४. एकादसमे सीलविपत्तीति दुस्सील्यं. दिट्ठिविपत्तीति मिच्छादिट्ठि.

१७५. द्वादसमे सीलसम्पदाति परिपुण्णसीलता. दिट्ठिसम्पदाति सम्मादिट्ठिकभावो. तेन कम्मस्सकतसम्मादिट्ठि, झानसम्मादिट्ठि, विपस्सनासम्मादिट्ठि, मग्गसम्मादिट्ठि, फलसम्मादिट्ठीति सब्बापि पञ्चविधा सम्मादिट्ठि सङ्गहिता होति.

१७६. तेरसमे सीलविसुद्धीति विसुद्धिसम्पापकं सीलं. दिट्ठिविसुद्धीति विसुद्धिसम्पापिका चतुमग्गसम्मादिट्ठि, पञ्चविधापि वा सम्मादिट्ठि.

१७७. चुद्दसमे दिट्ठिविसुद्धीति विसुद्धिसम्पापिका सम्मादिट्ठियेव. यथादिट्ठिस्स च पधानन्ति हेट्ठिममग्गसम्पयुत्तं वीरियं. तञ्हि तस्सा दिट्ठिया अनुरूपत्ता ‘‘यथादिट्ठिस्स च पधान’’न्ति वुत्तं.

१७८. पन्नरसमे असन्तुट्ठिता च कुसलेसु धम्मेसूति अञ्ञत्र अरहत्तमग्गा कुसलेसु धम्मेसु असन्तुट्ठिभावो.

१७९. सोळसमे मुट्ठस्सच्चन्ति मुट्ठस्सतिभावो. असम्पजञ्ञन्ति अञ्ञाणभावो.

१८०. सत्तरसमे अपिलापनलक्खणा सति. सम्मा पजाननलक्खणं सम्पजञ्ञन्ति.

समापत्तिवग्गो पञ्चमो. ततियपण्णासकं निट्ठितं.