(१४) ४. चतुत्थएतदग्गवग्गो
आनन्दत्थेरवत्थु
२१९-२२३. चतुत्थस्स पठमे बहुस्सुतानन्तिआदीसु अञ्ञेपि थेरा बहुस्सुता सतिमन्ता गतिमन्ता धितिमन्ता उपट्ठाका च अत्थि. अयं पनायस्मा बुद्धवचनं उग्गण्हन्तो दसबलस्स सासने भण्डागारिकपरियत्तियं ठत्वा गण्हि. तस्मा बहुस्सुतानं अग्गो नाम जातो. इमस्सेव च थेरस्स बुद्धवचनं गहेत्वा धारणकसति अञ्ञेहि थेरेहि बलवतरा अहोसि, तस्मा सतिमन्तानं अग्गो नाम जातो. अयमेव चायस्मा एकपदे ठत्वा सट्ठि पदसहस्सानि गण्हन्तो सत्थारा कथितनियामेनेव सब्बपदानि जानाति, तस्मा गतिमन्तानं अग्गो नाम जातो. तस्सेव चायस्मतो बुद्धवचनं उग्गण्हनवीरियं सज्झायनवीरियञ्च धारणवीरियञ्च सत्थु उपट्ठानवीरियञ्च अञ्ञेहि असदिसं अहोसि, तस्मा धितिमन्तानं अग्गो नाम जातो. तथागतं उपट्ठहन्तो चेस न अञ्ञेसं उपट्ठाकभिक्खूनं उपट्ठानाकारेन उपट्ठहि, अञ्ञे हि तथागतं उपट्ठहन्ता न चिरं उपट्ठहिंसु, न च बुद्धानं मनं गहेत्वा उपट्ठहिंसु. अयं थेरो पन उपट्ठाकट्ठानं लद्धदिवसतो पट्ठाय आरद्धवीरियो हुत्वा तथागतस्स मनं गहेत्वा उपट्ठहि. तस्मा उपट्ठाकानं अग्गो नाम जातो.
तस्स पञ्हकम्मे अयमनुपुब्बिकथा – इतो किर सतसहस्समत्थके कप्पे पदुमुत्तरो नाम सत्था लोके उप्पज्जि. तस्स हंसवती नाम नगरं अहोसि, नन्दो नाम राजा पिता, सुमेधा नाम देवी माता, बोधिसत्तो उत्तरकुमारो नाम अहोसि. सो पुत्तस्स जातदिवसे महाभिनिक्खमनं निक्खम्म पब्बजित्वा पधानमनुयुत्तो अनुक्कमेन सब्बञ्ञुतं पत्वा ‘‘अनेकजातिसंसार’’न्ति उदानं उदानेत्वा सत्ताहं बोधिपल्लङ्के वीतिनामेत्वा ‘‘पथवियं ठपेस्सामी’’ति पादं अभिनीहरि. अथ पथविं भिन्दित्वा हेट्ठा वुत्तप्पमाणं पदुमं उट्ठासि. तदुपादाय भगवा पदुमुत्तरोतेव पञ्ञायित्थ. तस्स देवलो च सुजातो च द्वे अग्गसावका अहेसुं, अमिता च असमा च द्वे अग्गसाविका, सुमनो नाम उपट्ठाको. पदुमुत्तरो भगवा पितु सङ्गहं कुरुमानो भिक्खुसतसहस्सपरिवारो हंसवतिया राजधानिया वसति.
कनिट्ठभाता पनस्स सुमनकुमारो नाम. तस्स राजा हंसवतितो वीसयोजनसते भोगगामं अदासि. सो कदाचि कदाचि आगन्त्वा पितरञ्च सत्थारञ्च पस्सति. अथेकदिवसं पच्चन्तो कुपितो सुमनो रञ्ञो पेसेसि. राजा ‘‘त्वं मया तत्थ कस्मा ठपितो’’ति पटिपेसेसि. सो चोरे वूपसमेत्वा ‘‘उपसन्तो, देव, जनपदो’’ति रञ्ञो पेसेसि. राजा तुट्ठो ‘‘सीघं मम पुत्तो आगच्छतू’’ति आह. तस्स सहस्समत्ता अमच्चा होन्ति. सो तेहि सद्धिं अन्तरामग्गे मन्तेसि – ‘‘मय्हं पिता तुट्ठो सचे मे वरं देति, किं गण्हामी’’ति? अथ नं एकच्चे ‘‘हत्थिं गण्हथ, अस्सं गण्हथ, जनपदं गण्हथ, सत्त रतनानि गण्हथा’’ति आहंसु. अपरे ‘‘तुम्हे पथविस्सरस्स पुत्ता, न तुम्हाकं धनं दुल्लभं, लद्धम्पि चेतं सब्बं पहाय गमनीयं, पुञ्ञमेव एकं आदाय गमनीयं. तस्मा देवे वरं ददमाने तेमासं पदुमुत्तरभगवन्तं उपट्ठातुं वरं गण्हथा’’ति आहंसु. सो ‘‘तुम्हे मय्हं कल्याणमित्ता, न मेतं चित्तं अत्थि, तुम्हेहि पन उप्पादितं, एवं करिस्सामी’’ति गन्त्वा पितरं वन्दित्वा पितरा आलिङ्गेत्वा मत्थके चुम्बेत्वा ‘‘वरं ते पुत्त देमी’’ति वुत्ते ‘‘इच्छामहं, महाराज, भगवन्तं तेमासं चतूहि पच्चयेहि उपट्ठहन्तो जीवितं अवञ्झं कातुं, इमं मे देव वरं देही’’ति आह. न सक्का, तात, अञ्ञं वरेहीति. देव, खत्तियानं नाम द्वे कथा नत्थि, एतदेव मे वरं देहि, न मम अञ्ञेन अत्थोति. तात, बुद्धानं नाम चित्तं दुज्जानं, सचे भगवा न इच्छिस्सति, मया दिन्नेपि किं भविस्सतीति? ‘‘साधु, देव, अहं भगवतो चित्तं जानिस्सामी’’ति विहारं गतो.
तेन च समयेन भत्तकिच्चं निट्ठापेत्वा भगवा गन्धकुटिं पविट्ठो होति, सो मण्डलमाळे सन्निपतितानं भिक्खूनं सन्तिकं अगमासि. ते नं आहंसु – ‘‘राजपुत्त, कस्मा आगतोसी’’ति? भगवन्तं दस्सनाय, दस्सेथ मे भगवन्तन्ति. न मयं, राजपुत्त, इच्छितिच्छितक्खणे सत्थारं दट्ठुं लभामाति. को पन, भन्ते, लभतीति? सुमनत्थेरो नाम राजपुत्ताति. सो ‘‘कुहिं, भन्ते, थेरो’’ति? थेरस्स निसिन्नट्ठानं पुच्छित्वा गन्त्वा वन्दित्वा ‘‘इच्छामहं, भन्ते, भगवन्तं पस्सितुं, दस्सेथ मे भगवन्त’’न्ति आह. थेरो पस्सन्तस्सेव राजकुमारस्स आपोकसिणज्झानं समापज्जित्वा महापथविं उदकं अधिट्ठाय पथवियं निमुज्जित्वा सत्थु गन्धकुटियंयेव पातुरहोसि. अथ नं भगवा ‘‘सुमन कस्मा आगतोसी’’ति आह. राजपुत्तो, भन्ते, भगवन्तं दस्सनाय आगतोति. तेन हि भिक्खु आसनं पञ्ञापेहीति. पुन थेरो पस्सन्तस्सेव राजकुमारस्स बुद्धासनं गहेत्वा अन्तोगन्धकुटियं निमुज्जित्वा बहिपरिवेणे पातुभवित्वा परिवेणे आसनं पञ्ञापेसि. राजकुमारो इमानि द्वे अच्छरियाकारानि दिस्वा ‘‘महन्तो वतायं भिक्खू’’ति चिन्तेसि.
भगवापि गन्धकुटितो निक्खमित्वा पञ्ञत्ते आसने निसीदि. राजपुत्तो भगवन्तं वन्दित्वा पटिसन्थारं अकासि. ‘‘कदा आगतोसि राजपुत्ता’’ति वुत्ते, ‘‘भन्ते, तुम्हेसु गन्धकुटिं पविट्ठेसु, भिक्खू पन ‘न मयं इच्छितिच्छितक्खणे भगवन्तं दट्ठुं लभामा’ति मं थेरस्स सन्तिकं पाहेसुं. थेरो पन एकवचनेनेव दस्सेति, थेरो, भन्ते, तुम्हाकं सासने वल्लभो मञ्ञे’’ति. आम राजकुमार, वल्लभो एस भिक्खु मय्हं सासनेति. भन्ते, बुद्धानं सासने किं कत्वा वल्लभा होन्तीति? दानं दत्वा सीलं समादियित्वा उपोसथकम्मं कत्वा कुमाराति. भगवा अहं थेरो विय बुद्धसासने वल्लभो होतुकामो, स्वे मय्हं भिक्खं अधिवासेथाति. अधिवासेसि भगवा तुण्हीभावेन. राजकुमारो अत्तनो वसनट्ठानं गन्त्वा सब्बरत्तिं महासक्कारं सज्जेत्वा सत्त दिवसानि खन्धावारभत्तं नाम अदासि.
सत्तमे दिवसे सत्थारं वन्दित्वा, भन्ते, मया पितु सन्तिका तेमासं अन्तोवस्सं तुम्हाकं पटिजग्गनवरो लद्धो, तेमासं मे वस्सावासं अधिवासेथाति. भगवा ‘‘अत्थि नु खो तत्थ गतेन अत्थो’’ति ओलोकेत्वा ‘‘अत्थी’’ति दिस्वा ‘‘सुञ्ञागारे खो, राजकुमार, तथागता अभिरमन्ती’’ति आह. कुमारो ‘‘अञ्ञातं भगवा अञ्ञातं सुगता’’ति वत्वा ‘‘अहं, भन्ते, पुरिमतरं गन्त्वा विहारं कारेमि, मया पेसिते भिक्खुसतसहस्सेन सद्धिं आगच्छथा’’ति भगवन्तं पटिञ्ञं गाहापेत्वा पितु सन्तिकं गन्त्वा ‘‘दिन्ना मे, देव, भगवता पटिञ्ञा, मया पहिते भगवन्तं पेसेय्यथा’’ति वत्वा पितरं वन्दित्वा निक्खमित्वा योजने योजने विहारं कारेन्तो वीसयोजनसतं अद्धानं गतो. गन्त्वा च अत्तनो नगरे विहारट्ठानं विचिनन्तो सोभननामस्स कुटुम्बिकस्स उय्यानं दिस्वा सतसहस्सेन किणित्वा सतसहस्सं विस्सज्जेत्वा विहारं कारेसि. तत्थ भगवतो गन्धकुटिं सेसभिक्खूनञ्च रत्तिट्ठानदिवाट्ठानत्थाय कुटिलेणमण्डपे कारेत्वा पाकारपरिक्खेपं द्वारकोट्ठकञ्च निट्ठापेत्वा पितु सन्तिकं पेसेसि – ‘‘निट्ठितं मय्हं किच्चं, सत्थारं पहिणथा’’ति.
राजा भगवन्तं भोजेत्वा ‘‘भगवा सुमनस्स किच्चं निट्ठितं, तुम्हाकं गमनं पच्चासीसती’’ति आह. भगवा भिक्खुसतसहस्सपरिवुतो योजने योजने विहारेसु वसमानो अगमासि. कुमारो ‘‘सत्था आगच्छती’’ति सुत्वा योजनं पच्चुग्गन्त्वा गन्धमालादीहि पूजयमानो विहारं पवेसेत्वा –
‘‘सतसहस्सेन मे कीतं, सतसहस्सेन मापितं;
सोभनं नाम उय्यानं, पटिग्गण्ह महामुनी’’ति. –
विहारं निय्यादेसि. सो वस्सूपनायिकादिवसे दानं दत्वा अत्तनो पुत्तदारे च अमच्चे च पक्कोसापेत्वा आह – ‘‘सत्था अम्हाकं सन्तिकं दूरतोव आगतो, बुद्धा च नाम धम्मगरुका न आमिसचक्खुका. तस्मा अहं इमं तेमासं द्वे साटके निवासेत्वा दस सीलानि समादियित्वा इधेव वसिस्सामि, तुम्हे खीणासवसतसहस्सस्स इमिनाव नीहारेन तेमासं दानं ददेय्याथा’’ति.
सो सुमनत्थेरस्स वसनट्ठानसभागेयेव ठाने वसन्तो यं थेरो भगवतो वत्तं करोति, तं सब्बं दिस्वा ‘‘इमस्मिं ठाने एकन्तवल्लभो एस थेरो, एतस्सेव मे ठानन्तरं पत्थेतुं वट्टती’’ति चिन्तेत्वा उपकट्ठाय पवारणाय गामं पविसित्वा सत्ताहं महादानं दत्वा सत्तमे दिवसे भिक्खुसतसहस्सस्स पादमूले तिचीवरं ठपेत्वा भगवन्तं वन्दित्वा, ‘‘भन्ते, यदेतं मया सत्ताहं खन्धावारदानतो पट्ठाय पुञ्ञं कतं, तं नेव सक्कसम्पत्तिं, न मारब्रह्मसम्पत्तिं पत्थयन्तेन, बुद्धस्स पन उपट्ठाकभावं पत्थेन्तेन कतं. तस्मा अहम्पि भगवा अनागते सुमनत्थेरो विय एकस्स बुद्धस्स उपट्ठाको होमी’’ति पञ्चपतिट्ठितेन पतिट्ठहित्वा वन्दि. सत्था तस्स अनन्तरायं दिस्वा ब्याकरित्वा पक्कामि. कुमारो तं सुत्वा ‘‘बुद्धा च नाम अद्वेज्झकथा होन्ती’’ति दुतियदिवसे गोतमबुद्धस्स पत्तचीवरं गहेत्वा पिट्ठितो पिट्ठितो गच्छन्तो विय अहोसि.
सो तस्मिं बुद्धुप्पादे वस्ससतसहस्सं दानं दत्वा सग्गे निब्बत्तित्वा कस्सपबुद्धकाले पिण्डाय चरतो थेरस्स पत्तग्गहणत्थं उत्तरिसाटकं दत्वा पूजं अकासि. पुन सग्गे निब्बत्तित्वा ततो चुतो बाराणसिराजा हुत्वा उपरिपासादवरगतो गन्धमादनतो आकासेन आगच्छन्ते अट्ठ पच्चेकबुद्धे दिस्वा निमन्तापेत्वा भोजेत्वा अत्तनो मङ्गलउय्याने तेसं अट्ठ पण्णसालायो कारेत्वा तेसं निसीदनत्थाय अत्तनो निवेसने अट्ठ सब्बरतनमयानि पीठानि चेव मणिआधारके च पटियादेत्वा दस वस्ससहस्सानि उपट्ठानं अकासि. एतानि पाकटट्ठानानि.
कप्पसतसहस्सं पन दानं ददमानोव अम्हाकं बोधिसत्तेन सद्धिं तुसितपुरे निब्बत्तित्वा ततो चुतो अमितोदनसक्कस्स गेहे निब्बत्ति. अथस्स सब्बेव ञातके आनन्दिते पमुदिते करोन्तो जातोति आनन्दोत्वेव नामं अकंसु. सो अनुपुब्बेन कताभिनिक्खमने सम्मासम्बोधिं पत्वा पठमगमनेन कपिलवत्थुं आगन्त्वा ततो निक्खन्ते भगवति भगवतो परिवारत्थं राजकुमारेसु पब्बजन्तेसु भद्दियादीहि सद्धिं निक्खमित्वा भगवतो सन्तिके पब्बजित्वा नचिरस्सेव आयस्मतो पुण्णस्स मन्ताणिपुत्तस्स सन्तिके धम्मकथं सुत्वा सोतापत्तिफले पतिट्ठहि.
तेन खो पन समयेन भगवतो पठमबोधियं वीसति वस्सानि अनिबद्धा उपट्ठाका अहेसुं. एकदा नागसमालो पत्तचीवरं गहेत्वा विचरि एकदा नागितो, एकदा उपवानो, एकदा सुनक्खत्तो, एकदा चुन्दो समणुद्देसो, एकदा सागतो, एकदा राधो, एकदा मेघियो. तत्थ एकदा भगवा नागसमालत्थेरेन सद्धिं अद्धानमग्गप्पटिपन्नो द्वेधापथं पत्तो. थेरो मग्गा ओक्कम्म ‘‘भगवा अहं इमिना मग्गेन गच्छामी’’ति आह. अथ नं भगवा ‘‘एहि भिक्खु, इमिना मग्गेन गच्छामा’’ति आह. सो ‘‘हन्द भगवा तुम्हाकं पत्तचीवरं गण्हथ, अहं इमिना मग्गेन गच्छामी’’ति वत्वा पत्तचीवरं भूमियं ठपेतुं आरद्धो. अथ नं भगवा ‘‘आहर भिक्खू’’ति वत्वा पत्तचीवरं गहेत्वा गतो. तस्सपि भिक्खुनो इतरेन मग्गेन गच्छतो चोरा पत्तचीवरञ्चेव हरिंसु, सीसञ्च भिन्दिंसु. सो ‘‘भगवा इदानि मे पटिसरणं, न अञ्ञो’’ति चिन्तेत्वा लोहितेन गलन्तेन भगवतो सन्तिकं आगमि. ‘‘किमिदं भिक्खू’’ति च वुत्ते तं पवत्तिं आरोचेसि. अथ नं भगवा ‘‘मा चिन्तेयि भिक्खु, एतस्स कारणायेव तं निवारयिम्हा’’ति वत्वा समस्सासेसि.
एकदा पन भगवा मेघियत्थेरेन सद्धिं पाचीनवंसे मिगदाये जन्तुगामं अगमासि. तत्रापि मेघियो जन्तुगामे पिण्डाय चरित्वा नदीतीरे पासादिकं अम्बवनं दिस्वा ‘‘भगवा तुम्हाकं पत्तचीवरं गण्हथ, अहं तस्मिं अम्बवने समणधम्मं करोमी’’ति वत्वा भगवता तिक्खत्तुं निवारियमानोपि गन्त्वा अकुसलवितक्केहि अन्वासत्तो पच्चागन्त्वा तं पवत्तिं आरोचेसि. तम्पि भगवा ‘‘इममेव ते कारणं सल्लक्खेत्वा निवारयिम्हा’’ति वत्वा अनुपुब्बेन सावत्थिं अगमासि. तत्थ गन्धकुटिपरिवेणे पञ्ञत्तवरबुद्धासने निसिन्नो भिक्खुसङ्घपरिवुतो भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘भिक्खवे, इदानिम्हि महल्लको, ‘एकच्चे भिक्खू इमिना मग्गेन गच्छामा’ति वुत्ते अञ्ञेन गच्छन्ति, एकच्चे मय्हं पत्तचीवरं भूमियं निक्खिपन्ति, मय्हं निबद्धुपट्ठाकं एकं भिक्खुं जानाथा’’ति. भिक्खूनं धम्मसंवेगो उदपादि. अथायस्मा सारिपुत्तो उट्ठायासना भगवन्तं वन्दित्वा ‘‘अहं, भन्ते, तुम्हेयेव पत्थयमानो सतसहस्सकप्पाधिकं असङ्ख्येय्यं पारमियो पूरयिं, ननु मादिसो महापञ्ञो उपट्ठाको नाम वट्टति, अहं उपट्ठहिस्सामी’’ति आह. तं भगवा ‘‘अलं, सारिपुत्त, यस्सं दिसायं त्वं विहरसि, असुञ्ञा वे सा दिसा, तव हि ओवादो बुद्धानं ओवादसदिसो, तेन मे तया उपट्ठाककिच्चं अत्थी’’ति पटिक्खिपि. एतेनेव उपायेन महामोग्गल्लानं आदिं कत्वा असीति महासावका उट्ठहिंसु. ते सब्बे भगवा पटिक्खिपि.
आनन्दत्थेरो पन तुण्हीयेव निसीदि. अथ नं भिक्खू आहंसु – ‘‘आवुसो आनन्द, भिक्खुसङ्घो उपट्ठाकट्ठानं याचति, त्वम्पि याचाही’’ति. याचित्वा लद्धट्ठानं नाम, आवुसो, कीदिसं होति, किं मं सत्था न पस्सति? सचे सत्था रोचिस्सति, ‘‘आनन्दो मं उपट्ठहतू’’ति वक्खतीति. अथ भगवा ‘‘न, भिक्खवे, आनन्दो अञ्ञेहि उस्साहेतब्बो, सयमेव जानित्वा मं उपट्ठहिस्सती’’ति आह. ततो भिक्खू ‘‘उट्ठेहि, आवुसो आनन्द, उट्ठेहि, आवुसो आनन्द, दसबलं उपट्ठाकट्ठानं याचाही’’ति आहंसु. थेरो उट्ठहित्वा चत्तारो पटिक्खेपा चतस्सो च आयाचनाति अट्ठ वरे याचि.
चत्तारो पटिक्खेपा नाम – ‘‘सचे मे, भन्ते, भगवा अत्तना लद्धं पणीतं चीवरं न दस्सति, पिण्डपातं न दस्सति, एकगन्धकुटियं वसितुं न दस्सति, निमन्तनं गहेत्वा न गमिस्सति, एवाहं भगवन्तं उपट्ठहिस्सामी’’ति वत्वा ‘‘कं पनेत्थ, आनन्द, आदीनवं अद्दसा’’ति वुत्ते आह – ‘‘सचाहं, भन्ते, इमानि वत्थूनि लभिस्सामि, भविस्सन्ति वत्तारो ‘आनन्दो दसबलेन लद्धं पणीतं चीवरं परिभुञ्जति, पिण्डपातं परिभुञ्जति, एकगन्धकुटियं वसति, एकतो निमन्तनं गच्छति. एतं लाभं लभन्तो तथागतं उपट्ठाति, को एवं उपट्ठहतो भारो’’’ति? इमे चत्तारो पटिक्खेपे याचि.
चतस्सो आयाचना नाम – ‘‘सचे, भन्ते, भगवा मया गहितनिमन्तनं गमिस्सति, सचाहं तिरोरट्ठा तिरोजनपदा भगवन्तं दट्ठुं आगतं परिसं आगतक्खणेयेव भगवन्तं दस्सेतुं लच्छामि, यदा मे कङ्खा उप्पज्जति, तस्मिंयेव खणे भगवन्तं उपसङ्कमितुं लच्छामि, तथा यं भगवा मय्हं परम्मुखे धम्मं देसेति, तं आगन्त्वा मय्हं कथेस्सति, एवाहं भगवन्तं उपट्ठहिस्सामी’’ति वत्वा ‘‘कं पनेत्थ, आनन्द, आनिसंसं पस्ससी’’ति वुत्ते आह – ‘‘इध, भन्ते, सद्धा कुलपुत्ता भगवतो ओकासं अलभन्ता मं एवं वदन्ति ‘स्वे, भन्ते आनन्द, भगवता सद्धिं अम्हाकं घरे भिक्खं गण्हेय्याथा’ति. सचे भगवा तत्थ न गमिस्सति, इच्छितिच्छितक्खणेयेव परिसं दस्सेतुं, कङ्खञ्च विनोदेतुं ओकासं न लच्छामि, भविस्सन्ति वत्तारो ‘किं आनन्दो दसबलं उपट्ठाति. एत्तकम्पिस्स भगवा अनुग्गहं न करोती’ति. भगवतो च परम्मुखा मं पुच्छिस्सन्ति ‘अयं, आवुसो आनन्द, गाथा, इदं सुत्तं, इदं जातकं कत्थ देसित’न्ति. सचाहं तं न सम्पादयिस्सामि, भविस्सन्ति वत्तारो – ‘एत्तकम्पि, आवुसो, न जानासि, कस्मा त्वं छाया विय भगवन्तं अविजहन्तो दीघरत्तं विचरसी’ति. तेनाहं परम्मुखा देसितस्सपि धम्मस्स पुन कथनं इच्छामी’’ति. इमा चतस्सो आयाचना याचि. भगवापिस्स अदासि.
एवं इमे अट्ठ वरे गहेत्वा निबद्धुपट्ठाको अहोसि. तस्सेव ठानन्तरस्स अत्थाय कप्पसतसहस्सं पूरितानं पारमीनं फलं पापुणि. सो उपट्ठाकट्ठानं लद्धदिवसतो पट्ठाय दसबलस्स दुविधेन उदकेन तिविधेन दन्तकट्ठेन हत्थपादपरिकम्मेन पिट्ठिपरिकम्मेन गन्धकुटिपरिवेणं सम्मज्जनेनाति एवमादीहि किच्चेहि उपट्ठहन्तो ‘‘इमाय नाम वेलाय सत्थु इमं नाम लद्धुं वट्टति, इदं नाम कातुं वट्टती’’ति दिवसभागं सन्तिकावचरो हुत्वा रत्तिभागसमनन्तरे दण्डदीपिकं गहेत्वा एकरत्तिं गन्धकुटिपरिवेणं नव वारे अनुपरियायति. एवञ्हिस्स अहोसि – ‘‘सचे मे थिनमिद्धं ओक्कमेय्य, दसबले पक्कोसन्ते पटिवचनं दातुं न सक्कुणेय्य’’न्ति. तस्मा सब्बरत्तिं दण्डदीपिकं हत्थेन न मुञ्चति. इदमेत्तकं वत्थु. अपरभागे पन सत्था जेतवने विहरन्तो अनेकपरियायेन धम्मभण्डागारिकआनन्दत्थेरस्स वण्णं कथेत्वा थेरं इमस्मिं सासने बहुस्सुतानं सतिमन्तानं गतिमन्तानं धितिमन्तानं उपट्ठाकानञ्च भिक्खूनं अग्गट्ठाने ठपेसीति.
उरुवेलकस्सपत्थेरवत्थु
२२४. दुतिये महापरिसानन्ति महापरिवारानं उरुवेलकस्सपो अग्गोति दस्सेति. अञ्ञेसञ्हि थेरानं कञ्चि कालं परिवारो महा होति कञ्चि कालं अप्पो, इमस्स पन थेरस्स द्वीहि भातिकेहि सद्धिं एकं समणसहस्सं निबद्धपरिवारोव अहोसि. तेसु एकेकस्मिं एकेकं पब्बाजेन्ते द्वे समणसहस्सानि होन्ति, द्वे द्वे पब्बाजेन्ते तीणि सहस्सानि होन्ति. तस्मा सो महापरिवारानं अग्गो नाम जातो. कस्सपोति पनस्स गोत्तं. उरुवेलायं पब्बजितत्ता उरुवेलकस्सपोति पञ्ञायित्थ.
तस्स पञ्हकम्मे अयमनुपुब्बिकथा – अयम्पि हि पदुमुत्तरबुद्धकाले हंसवतीनगरे कुलगेहे पटिसन्धिं गहेत्वा वयप्पत्तो सत्थु धम्मकथं सुणन्तो सत्थारं एकं भिक्खुं महापरिसानं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा ‘‘मयापि अनागते एवरूपेन भवितुं वट्टती’’ति सत्ताहं बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स महादानं दत्वा तिचीवरेन अच्छादेत्वा सत्थारं वन्दित्वा महापरिसानं अग्गभावत्थं पत्थनं अकासि. सत्था अनन्तरायं दिस्वा अनागते गोतमबुद्धस्स सासने महापरिसानं अग्गो भविस्सती’’ति ब्याकरित्वा पक्कामि.
सोपि कुलपुत्तो यावजीवं कल्याणकम्मं कत्वा देवमनुस्सेसु संसरन्तो इतो द्वेनवुतिकप्पमत्थके फुस्सबुद्धस्स वेमातिककनिट्ठभाता हुत्वा निब्बत्तो, पिता महिन्दराजा नाम. अपरे पनस्स द्वे कनिट्ठभातरो अहेसुं. एवं ते तयो भातरो विसुं विसुं ठानन्तरं लभिंसु. ते हेट्ठा वुत्तनयेनेव कुपितं पच्चन्तं वूपसमेत्वा पितु सन्तिका वरं लभित्वा ‘‘तेमासं दसबलं पटिजग्गिस्सामा’’ति वरं गण्हिंसु. अथ नेसं एतदहोसि – ‘‘अम्हेहि दसबलं पटिजग्गन्तेहि अनुच्छविकं कातुं वट्टती’’ति एकं अमच्चं उप्पादकट्ठाने ठपेत्वा एकं आयवयजाननकं कत्वा एकं बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स परिवेसकट्ठाने ठपेत्वा अत्तना दस सीलानि समादाय तेमासं सिक्खापदानि रक्खिंसु. ते तयो अमच्चा हेट्ठा वुत्तनयेनेव इमस्मिं बुद्धुप्पादे बिम्बिसारविसाखरट्ठपाला जाता.
ते पन राजकुमारा वुत्थवस्से दसबले सहत्था बुद्धप्पमुखं भिक्खुसङ्घं पच्चयपूजाय पूजेत्वा यावजीवं कल्याणकम्मं कत्वा अम्हाकं दसबलस्स निब्बत्तितो पुरेतरमेव ब्राहमणकुले निब्बत्तित्वा अत्तनो गोत्तवसेन तयोपि जना कस्सपा एव नाम जाता. ते वयप्पत्ता तयो वेदे उग्गण्हिंसु. तेसं जेट्ठभातिकस्स पञ्च माणवकसतानि परिवारो अहोसि, मज्झिमस्स तीणि, कनिट्ठस्स द्वे. ते अत्तनो गन्थे सारं ओलोकेन्ता दिट्ठधम्मिकमेव पस्सिंसु, न सम्परायिकं. अथ नेसं जेट्ठभाता अत्तनो परिवारेन सद्धिं उरुवेलं गन्त्वा इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा उरुवेलकस्सपो नाम जातो, महागङ्गानदीवङ्के पब्बजितो नदीकस्सपो नाम जातो, गयासीसे पब्बजितो गयाकस्सपो नाम जातो.
एवं तेसु इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा तत्थ वसन्तेसु बहूनं दिवसानं अच्चयेन अम्हाकं बोधिसत्तो महाभिनिक्खमनं निक्खमित्वा पटिविद्धसब्बञ्ञुतञ्ञाणो अनुक्कमेन धम्मचक्कं पवत्तेत्वा पञ्चवग्गिये थेरे अरहत्ते पतिट्ठापेत्वा यसदारकप्पमुखे पञ्चपञ्ञास सहायकेपि विनेत्वा सट्ठि अरहन्ते ‘‘चरथ, भिक्खवे, चारिक’’न्ति बहुजनहिताय चारिकं पेसेत्वा भद्दवग्गिये विनेत्वा उरुवेलकस्सपस्स हेतुं दिस्वा ‘‘मयि गते तयो भातिका सपरिवारा अरहत्तं पापुणिस्सन्ती’’ति ञत्वा एकको अदुतियो उरुवेलकस्सपस्स वसनट्ठानं गन्त्वा वसनत्थाय अग्यागारं याचित्वा तत्थ कतं नागदमनं आदिं कत्वा अड्ढुड्ढसहस्सेहि पाटिहारियेहि उरुवेलकस्सपं सपरिवारं विनेत्वा पब्बाजेसि. तस्स पब्बजितभावं ञत्वा इतरेपि द्वे भातरो सपरिवारा आगन्त्वा पब्बजिंसु, सब्बेपि एहिभिक्खू इद्धिमयपत्तचीवरधरा अहेसुं.
सत्था तं समणसहस्सं आदाय गयासीसं गन्त्वा पिट्ठिपासाणे निसिन्नो ‘‘कथंरूपा नु खो एतेसं धम्मदेसना सप्पाया’’ति ओलोकेन्तो ‘‘इमे अग्गिं परिचरन्ता विचरिंसु, इमेसं तयो भवे आदित्तागारसदिसे कत्वा दस्सेतुं वट्टती’’ति आदित्तपरियायसुत्तं (महाव. ५४) देसेसि. देसनापरियोसाने सब्बेव अरहत्तं पत्ता. सत्था तेहि परिवुतो पुब्बे बिम्बिसाररञ्ञो दिन्नपटिञ्ञत्ता राजगहनगरे लट्ठिवनुय्यानं अगमासि. राजा दसबलस्स आगतभावं सुत्वा द्वादसनहुतेहि ब्राह्मणगहपतिकेहि सद्धिं सत्थारं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा एकमन्तं निसीदि. सत्था सब्बावन्तं परिसं ओलोकेत्वा महाजनं उरुवेलकस्सपस्स निपच्चकारं करोन्तं दिस्वा ‘‘इमे मय्हं वा कस्सपस्स वा महन्तभावं न जानन्ति, सवितक्का च नाम देसनं सम्पटिच्छितुं न सक्कोन्ती’’ति चिन्तेत्वा, ‘‘कस्सप, तुय्हं उपट्ठाकानं वितक्कं छिन्दा’’ति थेरस्स सञ्ञं अदासि. थेरो सत्थु वचनं सम्पटिच्छित्वा उट्ठायासना सत्थारं पञ्चपतिट्ठितेन वन्दित्वा तालप्पमाणं आकासं उप्पतित्वा इद्धिविकुब्बनं दस्सेत्वा ‘‘सत्था मे, भन्ते, भगवा, सावकोहमस्मि, सत्था मे, भन्ते, भगवा, सावकोहमस्मी’’ति वत्वा ओरुय्ह दसबलस्स पादे वन्दि. एतेनुपायेन सत्तमे वारे सत्ततालप्पमाणं आकासं अब्भुग्गन्त्वा पुन आगन्त्वा दसबलस्स पादे वन्दित्वा एकमन्तं निसीदि.
तस्मिं काले महाजनो ‘‘अयं लोके महासमणो’’ति सत्थरि निब्बितक्को जातो, अथस्स सत्था धम्मं देसेसि. देसनापरियोसाने राजा एकादसनहुतेहि ब्राह्मणगहपतिकेहि सद्धिं सोतापत्तिफले पतिट्ठितो, एकनहुतं उपासकत्तं पटिवेदेसि. तेपि उरुवेलकस्सपस्स परिवारा सहस्समत्ता भिक्खू अत्तनो आसेवनवसेन चिन्तेसुं – ‘‘अम्हाकं पब्बजितकिच्चं मत्थकं पत्तं, बहि गन्त्वा किं करिस्सामा’’ति उरुवेलकस्सपत्थेरंयेव परिवारेत्वा विचरिंसु. तेसु एकेकस्मिं एकेकं निस्सितकं गण्हन्ते द्वे सहस्सानि होन्ति, द्वे द्वे गण्हन्ते तीणि सहस्सानि होन्ति. ततो पट्ठाय यत्तका तेसं निस्सितका, तत्तके कथेतुं वट्टतीति. इदमेत्थ वत्थु. अपरभागे पन सत्था जेतवने विहरन्तो थेरं महापरिसानं अग्गट्ठाने ठपेसीति.
काळुदायित्थेरवत्थु
२२५. ततिये कुलप्पसादकानन्ति कुलं पसादेन्तानं. अयं हि थेरो अदिट्ठबुद्धदस्सनंयेव सुद्धोदनमहाराजस्स निवेसनं पसादेसि, तस्मा कुलप्पसादकानं अग्गो नाम जातो.
तस्स पञ्हकम्मे अयमनुपुब्बिकथा – अयम्पि हि पदुमुत्तरबुद्धकाले हंसवतीनगरे कुलगेहे निब्बत्तो सत्थु धम्मदेसनं सुणन्तो सत्थारं एकं भिक्खुं कुलप्पसादकानं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा अधिकारकम्मं कत्वा तं ठानन्तरं पत्थेसि. सो यावजीवं कुसलं कत्वा देवमनुस्सेसु संसरन्तो अम्हाकं बोधिसत्तस्स मातुकुच्छियं पटिसन्धिग्गहणदिवसे कपिलवत्थुस्मिंयेव अमच्चगेहे पटिसन्धिं गण्हि. जातदिवसे बोधिसत्तेन सद्धिंयेव जातोति तंदिवसंयेव तं दुकूलचुम्बुटके निपज्जापेत्वा बोधिसत्तस्स उपट्ठानत्थाय नयिंसु. बोधिसत्तेन हि सद्धिं बोधिरुक्खो राहुलमाता चतस्सो निधिकुम्भियो आरोहनियहत्थी कण्डको छन्नो काळुदायीति इमे सत्त एकदिवसे जातत्ता सहजाता नाम अहेसुं. अथस्स नामग्गहणदिवसे सकलनगरस्स उदग्गचित्तदिवसे जातोति उदायीत्वेव नामं अकंसु. थोकं काळधातुकत्ता पन काळुदायी नाम जातो. सो बोधिसत्तेन सद्धिं कुमारकीळं कीळन्तो वुद्धिं अगमासि.
अपरभागे बोधिसत्तो महाभिनिक्खमनं निक्खमित्वा अनुक्कमेन सब्बञ्ञुतं पत्वा पवत्तितवरधम्मचक्को लोकानुग्गहं करोन्तो राजगहं उपनिस्साय विहरति. तस्मिं समये सुद्धोदनमहाराजा ‘‘सिद्धत्थकुमारो अभिसम्बोधिं पत्वा राजगहं उपनिस्साय वेळुवने विहरती’’ति सुत्वा पुरिससहस्सपरिवारं एकं अमच्चं ‘‘पुत्तं मे इध आनेही’’ति पेसेसि. सो सट्ठियोजनमग्गं गन्त्वा दसबलस्स चतुपरिसमज्झे निसीदित्वा धम्मदेसनावेलाय विहारं पाविसि. सो ‘‘तिट्ठतु ताव रञ्ञा पहितसासन’’न्ति परिसपरियन्ते ठितो सत्थु धम्मदेसनं सुत्वा यथाठितोव सद्धिं पुरिससहस्सेहि अरहत्तं पापुणि. अथ नेसं सत्था ‘‘एथ भिक्खवो’’ति हत्थं पसारेसि, सब्बे तंखणंयेव इद्धिमयपत्तचीवरधरा वस्ससट्ठिकत्थेरा विय अहेसुं. अरहत्तं पत्तकालतो पट्ठाय पन अरिया नाम मज्झत्ताव होन्तीति रञ्ञा पहितसासनं दसबलस्स न कथेसि. राजा ‘‘नेव गतो आगच्छति, न सासनं सुय्यती’’ति ‘‘एहि, तात, त्वं गच्छा’’ति तेनेव नियामेन अञ्ञं अमच्चं पेसेसि. सोपि गन्त्वा पुरिमनयेनेव सद्धिं परिसाय अरहत्तं पत्वा तुण्ही अहोसि. एवं नवहि अमच्चेहि सद्धिं नव पुरिससहस्सानि पेसेसि. सब्बे अत्तनो किच्चं निट्ठापेत्वा तुण्ही अहेसुं.
अथ राजा चिन्तेसि – ‘‘एत्तका जना मयि सिनेहाभावेन दसबलस्स इधागमनत्थाय न किञ्चि कथयिंसु, अञ्ञे गन्त्वापि दसबलं आनेतुं न सक्खिस्सन्ति. मय्हं खो पन पुत्तो उदायी दसबलेन सद्धिं एकवयो सहपंसुकीळिको, मयि चस्स सिनेहो अत्थी’’ति काळुदायिं पक्कोसापेत्वा, ‘‘तात, पुरिससहस्सपरिवारो गन्त्वा दसबलं आनेही’’ति आह. पठमं गतपुरिसा विय पब्बजितुं लभन्तो आनेस्सामि, देवाति. यंकिञ्चि कत्वा मम पुत्तं दस्सेहीति. ‘‘साधु, देवा’’ति रञ्ञो सासनं आदाय राजगहं गन्त्वा सत्थु धम्मदेसनावेलाय परिसपरियन्ते ठितो धम्मं सुत्वा सपरिवारो अरहत्तफलं पत्वा एहिभिक्खुभावे पतिट्ठासि. ततो चिन्तेसि – ‘‘न ताव दसबलस्स कुलनगरं गन्तुं एस कालो, वसन्तसमये सुपुप्फितेसु वनसण्डेसु हरिततिणसञ्छन्नाय पथविया एस कालो भविस्सती’’ति कालं पटिमानेन्तो तस्स कालस्स आगतभावं ञत्वा –
‘‘नातिसीतं नातिउण्हं, नातिदुब्भिक्खछातकं;
सद्दला हरिता भूमि, एस कालो महामुनी’’ति. –
सट्ठिमत्ताहि गाथाहि दसबलस्स कुलनगरं गमनत्थाय गमनवण्णं वण्णेसि. सत्था ‘‘उदायी गमनवण्णं कथेति, कपिलवत्थुनगरं गन्तुं एस कालो’’ति वीसतिसहस्सभिक्खुपरिवारो अतुरितगमनेन चारिकं निक्खमि.
उदायित्थेरो सत्थु निक्खन्तभावं ञत्वा ‘‘पितु महाराजस्स सञ्ञं दातुं वट्टती’’ति वेहासं अब्भुग्गन्त्वा रञ्ञो निवेसने पातुरहोसि. सुद्धोदनमहाराजा थेरं दिस्वा तुट्ठचित्तो महारहे पल्लङ्के निसीदापेत्वा अत्तनो पटियादितस्स नानग्गरसभोजनस्स पत्तं पूरेत्वा अदासि. थेरो उट्ठाय गमनाकप्पं दस्सेसि. निसीदित्वाव भुञ्ज, ताताति. सत्थु सन्तिकं गन्त्वा भुञ्जिस्सामि, महाराजाति. कहं पन, तात, सत्थाति? वीसतिसहस्सभिक्खुपरिवारो तुम्हाकं दस्सनत्थाय चारिकं निक्खन्तो, महाराजाति. तुम्हे इमं पिण्डपातं परिभुञ्जित्वा याव मम पुत्तो इमं नगरं सम्पापुणाति, तावस्स इतोव पिण्डपातं हरथाति. थेरो भत्तकिच्चं कत्वा दसबलस्स आहरितब्बं भत्तं गहेत्वा धम्मकथं कथेत्वा दसबलस्स अदस्सनेनेव सकलराजनिवेसनं सद्धापटिलाभं लभापेत्वा सब्बेसं पस्सन्तानञ्ञेव पत्तं आकासे विस्सज्जेत्वा सयम्पि वेहासं अब्भुग्गन्त्वा पिण्डपातं आदाय सत्थु हत्थे ठपेसि, सत्था तं पिण्डपातं परिभुञ्जि. थेरो सट्ठियोजनमग्गं योजनपरमं गच्छन्तस्स सत्थुनो दिवसे दिवसे राजगेहतो भत्तं आहरित्वा अदासि. एवं वत्थु वेदितब्बं. अथ अपरभागे सत्था ‘‘मय्हं पितु महाराजस्स सकलनिवेसनं पसादेसी’’ति थेरं कुलप्पसादकानं अग्गट्ठाने ठपेसीति.
बाकुलत्थेरवत्थु
२२६. चतुत्थे अप्पाबाधानन्ति निराबाधानं. बाकुलोति द्वीसु कुलेसु वड्ढितत्ता एवंलद्धनामो थेरो.
तस्स पञ्हकम्मे अयमनुपुब्बिकथा – अयं किर अतीते इतो कप्पसतसहस्साधिके असङ्ख्येय्यमत्थके अनोमदस्सिदसबलस्स निब्बत्तितो पुरेतरमेव ब्राह्मणकुले पटिसन्धिं गण्हित्वा वयं आगम्म उग्गहितवेदो वेदत्तये सारं अपस्सन्तो ‘‘सम्परायिकत्थं गवेसिस्सामी’’ति पब्बतपादे इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा पञ्चाभिञ्ञा-अट्ठसमापत्तिलाभी हुत्वा झानकीळिताय वीतिनामेसि. तस्मिं समये अनोमदस्सी बोधिसत्तो सब्बञ्ञुतं पत्वा अरियगणपरिवुतो चारिकं चरति. तापसो ‘‘तीणि रतनानि उप्पन्नानी’’ति सुत्वा सत्थु सन्तिकं गन्त्वा धम्मं सुत्वा देसनापरियोसाने सरणेसु पतिट्ठितो, अत्तनो ठानं पन विजहितुं नासक्खि. सो कालेन कालं सत्थु दस्सनाय चेव गच्छति, धम्मञ्च सुणाति.
अथेकस्मिं समये तथागतस्स उदरवातो उप्पज्जि. तापसो सत्थु दस्सनत्थाय आगतो ‘‘सत्था गिलानो’’ति सुत्वा ‘‘को, भन्ते, आबाधो’’ति. ‘‘उदरवातो’’ति वुत्ते ‘‘अयं कालो मय्हं पुञ्ञं कातु’’न्ति पब्बतपादं गन्त्वा नानाविधानि भेसज्जानि समोधानेत्वा ‘‘इदं भेसज्जं सत्थु उपनेथा’’ति उपट्ठाकत्थेरस्स अदासि. सह भेसज्जस्स उपयोगेन उदरवातो पटिप्पस्सम्भि. सो सत्थु फासुककाले गन्त्वा एवमाह – ‘‘भन्ते, यदिदं मम भेसज्जेन तथागतस्स फासुकं जातं, तस्स मे निस्सन्देन निब्बत्तनिब्बत्तभवे गद्दूहनमत्तम्पि सरीरे ब्याधि नाम मा होतू’’ति. इदमस्स तस्मिं अत्तभावे कल्याणकम्मं.
सो ततो चुतो ब्रह्मलोके निब्बत्तित्वा एकं असङ्ख्येय्यं देवमनुस्सेसु संसरन्तो पदुमुत्तरबुद्धकाले हंसवतीनगरे कुलगेहे पटिसन्धिं गहेत्वा सत्थारं एकं भिक्खुं अप्पाबाधानं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा अधिकारकम्मं कत्वा तं ठानन्तरं पत्थेसि. सो यावतायुकं कुसलं कत्वा देवमनुस्सेसु संसरन्तो विपस्सीदसबलस्स निब्बत्तितो पुरेतरमेव बन्धुमतीनगरे ब्राह्मणकुले निब्बत्तो पुरिमनयेनेव इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा झानलाभी हुत्वा पब्बतपादे वसति.
विपस्सीबोधिसत्तोपि सब्बञ्ञुतं पत्वा अट्ठसट्ठिभिक्खुसतसहस्सपरिवारो बन्धुमतीनगरं उपनिस्साय पितु महाराजस्स सङ्गहं करोन्तो खेमे मिगदाये विहरति. अथायं तापसो दसबलस्स लोके निब्बत्तभावं ञत्वा आगन्त्वा सत्थु धम्मकथं सुत्वा सरणेसु पतिट्ठासि, अत्तनो पब्बज्जं जहितुं नासक्खि, कालेन कालं पन सत्थु उपट्ठानं गच्छति.
अथेकस्मिं समये ठपेत्वा सत्थारञ्चेव द्वे अग्गसावके च हिमवति पुप्फितानं विसरुक्खानं वातसम्फस्सेन सेसभिक्खूनं मत्थकरोगो नाम उदपादि. तापसो सत्थु उपट्ठानं आगतो भिक्खू ससीसं पारुपित्वा निपन्ने दिस्वा – ‘‘किं, भन्ते, भिक्खुसङ्घस्स अफासुक’’न्ति पुच्छि. भिक्खूनं तिणपुप्फकरोगो, आवुसोति. तापसो चिन्तेसि – ‘‘अयं कालो मय्हं भिक्खुसङ्घस्स कायवेय्यावतिककम्मं कत्वा पुञ्ञं निब्बत्तेतु’’न्ति अत्तनो आनुभावेन नानाविधानि भेसज्जानि संकड्ढित्वा योजेत्वा अदासि. सब्बभिक्खूनं रोगो तंखणंयेव वूपसन्तो.
सो यावतायुकं ठत्वा ब्रह्मलोके निब्बत्तित्वा एकनवुतिकप्पे देवमनुस्सेसु संसरन्तो कस्सपबुद्धकाले बाराणसियं कुलगेहे निब्बत्तो घरावासं वसन्तो ‘‘मय्हं वसनगेहं दुब्बलं, पच्चन्तं गन्त्वा दब्बसम्भारं आहरित्वा गेहं करिस्सामी’’ति वड्ढकीहि सद्धिं गच्छन्तो अन्तरामग्गे एकं जिण्णं महाविहारं दिस्वा ‘‘तिट्ठतु ताव मय्हं गेहकम्मं, न तं मया सद्धिं गमिस्सति, यंकिञ्चि कत्वा पन सद्धिं गमनकम्ममेव पुरेतरं कातुं वट्टती’’ति तेहेव वड्ढकीहि दब्बसम्भारं गाहापेत्वा तस्मिं विहारे उपोसथागारं कारेसि, भोजनसालं अग्गिसालं दीघचङ्कमं जन्ताघरं कप्पियकुटिं वच्चकुटिं आरोग्यसालं कारेसि, यंकिञ्चि भिक्खुसङ्घस्स उपभोगपरिभोगं भेसज्जं नाम सब्बं पटियादेत्वा ठपेसि.
सो यावजीवं कुसलं कत्वा एकं बुद्धन्तरं देवमनुस्सेसु संसरन्तो अम्हाकं दसबलस्स निब्बत्तितो पुरेतरमेव कोसम्बियं सेट्ठिगेहे पटिसन्धिं गण्हि. तस्स पटिसन्धिग्गहणदिवसतो पट्ठाय तं सेट्ठिकुलं लाभग्गयसग्गप्पत्तं अहोसि. अथस्स माता पुत्तं विजायित्वा चिन्तेसि – ‘‘अयं दारको पुञ्ञवा कताधिकारो, यत्तकं कालं अरोगो दीघायुको हुत्वा तिट्ठति, तत्तकं अम्हाकं सम्पत्तिदायको भविस्सति. जातदिवसेयेव महायमुनाय न्हातदारका निरोगा होन्ती’’ति न्हापनत्थाय नं पेसेसि. ‘‘पञ्चमे दिवसे सीसं न्हापेत्वा नदीकीळनत्थाय नं पेसेसी’’ति मज्झिमभाणका. तत्थ धातिया दारकं निमुज्जनुम्मुज्जनवसेन कीळापेन्तिया एको मच्छो दारकं दिस्वा ‘‘भक्खो मे अय’’न्ति मञ्ञमानो मुखं विवरित्वा उपगतो. धाती दारकं छड्डेत्वा पलाता, मच्छो तं गिलि. पुञ्ञवा सत्तो दुक्खं न पापुणि, सयनगब्भं पविसित्वा निपन्नो विय अहोसि. मच्छो दारकस्स तेजेन तत्तफालं गिलित्वा डय्हमानो विय वेगेन तिंसयोजनं गन्त्वा बाराणसिनगरवासिनो मच्छबन्धस्स जालं पाविसि. महामच्छा नाम जालेन बद्धा मारियमानाव मरन्ति, अयं पन दारकस्स तेजेन जालतो नीहटमत्तोव मतो. मच्छबन्धा च महामच्छं लभित्वा फालेत्वा विक्किणन्ति, तं पन दारकस्स आनुभावेन अफालेत्वा सकलमेव काजेन हरित्वा ‘‘सहस्सेन देमा’’ति वदन्ता नगरे विचरिंसु, कोचि न गण्हाति.
तस्मिं पन नगरे अपुत्तकं असीतिकोटिविभवं सेट्ठिकुलं अत्थि. तस्स द्वारमूलं पत्वा ‘‘किं गहेत्वा देथा’’ति वुत्ता ‘‘कहापण’’न्ति आहंसु. तेहि कहापणं दत्वा गहितो. सेट्ठिभरियापि अञ्ञेसु दिवसेसु मच्छे न केळायति, तंदिवसं पन मच्छं फलके ठपेत्वा सयमेव फालेसि. मच्छञ्च नाम कुच्छितो फालेन्ति, सा पन पिट्ठितो फालेन्ती मच्छकुच्छियं सुवण्णवण्णं दारकं दिस्वा ‘‘मच्छकुच्छियं मे पुत्तो लद्धो’’ति नादं नदित्वा दारकं आदाय सामिकस्स सन्तिकं अगमासि. सेट्ठि तावदेव भेरिं चरापेत्वा दारकमादाय रञ्ञो सन्तिकं गन्त्वा ‘‘मच्छकुच्छियं मे, देव, दारको लद्धो, किं करोमा’’ति आह. पुञ्ञवा एस, यो मच्छकुच्छियं आरोगो वसि, पोसेहि नन्ति.
अस्सोसि खो इतरं कुलं ‘‘बाराणसियं किर एकं सेट्ठिकुलं मच्छकुच्छियं दारकं लभी’’ति. ते तत्थ अगमंसु. अथस्स माता दारकं अलङ्करित्वा कीळापियमानं दिस्वा ‘‘मनापो वतायं दारको’’ति गहेत्वा पकतिं आचिक्खि. इतरा ‘‘मय्हं पुत्तो’’ति आह. कहं ते लद्धोति. मच्छकुच्छियन्ति. न तुय्हं पुत्तो, मय्हं पुत्तोति. कहं ते लद्धोति. मया दस मासे कुच्छिया धारितो, अथ नं नदिया कीळापियमानं मच्छो गिलीति. तुय्हं पुत्तो अञ्ञेन मच्छेन गिलितो भविस्सति, अयं पन मया मच्छकुच्छियं लद्धोति उभोपि राजकुलं अगमंसु. राजा आह – ‘‘अयं दस मासे कुच्छिया धारितत्ता अमाता कातुं न सक्का, मच्छं गण्हन्तापि वक्कयकनादीनि बहि कत्वा गण्हन्ता नाम नत्थीति मच्छकुच्छियं लद्धत्ता अयम्पि अमाता कातुं न सक्का, दारको उभिन्नम्पि कुलानं दायादो होतू’’ति. ततो पट्ठाय द्वेपि कुलानि अतिविय लाभग्गयसग्गप्पत्तानि अहेसुं. तस्स द्वीहि कुलेहि वड्ढितत्ता बाकुलकुमारोति नामं करिंसु.
तस्स विञ्ञुतं पत्तस्स द्वीसुपि नगरेसु तयो तयो पासादे कारेत्वा नाटकानि पच्चुपट्ठपेसुं. एकेकस्मिं नगरे चत्तारो चत्तारो मासे वसति. एकस्मिं नगरे चत्तारो मासे वुत्थस्स सङ्घाटनावासु मण्डपं कारेत्वा तत्थ नं सद्धिं नाटकेहि आरोपेन्ति. सो सम्पत्तिं अनुभवमानो चतूहि मासेहि इतरं नगरं गच्छति. तंनगरवासीनि नाटकानि ‘‘द्वीहि मासेहि उपड्ढमग्गं आगतो भविस्सती’’ति पच्चुग्गन्त्वा तं परिवारेत्वा द्वीहि मासेहि अत्तनो नगरं नेन्ति, इतरानि नाटकानि निवत्तित्वा अत्तनो नगरमेव गच्छन्ति. तत्थ चत्तारो मासे वसित्वा तेनेव नियामेन पुन इतरं नगरं गच्छति. एवमस्स सम्पत्तिं अनुभवन्तस्स असीति वस्सानि परिपुण्णानि.
तस्मिं समये अम्हाकं बोधिसत्तो सब्बञ्ञुतं पत्वा पवत्तितवरधम्मचक्को अनुक्कमेन चारिकं चरमानो कोसम्बिं पापुणि, बाराणसिन्ति मज्झिमभाणका. बाकुलो सेट्ठिपि खो ‘‘दसबलो आगतो’’ति सुत्वा बहुं गन्धमालं आदाय सत्थु सन्तिकं गन्त्वा धम्मकथं सुत्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजि. सो सत्ताहमेव पुथुज्जनो हुत्वा अट्ठमे अरुणे सह पटिसम्भिदाहि अरहत्तं पापुणि. अथस्स द्वीसु नगरेसु गिहिकाले परिचारिकमातुगामा अत्तनो कुलघरानि आगन्त्वा तत्थ वसमाना चीवरानि कत्वा पहिणिंसु. थेरो एकं अद्धमासं कोसम्बिवासिकेहि पहितं चीवरं भुञ्जति, एकं अद्धमासं बाराणसिवासिकेहीति. एतेनेव नियामेन द्वीसुपि नगरेसु यं यं उत्तमं, तं तं थेरस्सेव आहरियति. थेरस्स असीति वस्सानि अगारमज्झे वसन्तस्स द्वीहङ्गुलेहि गन्धपिण्डं गहेत्वा उपसिङ्घनमत्तम्पि कालं न कोचि आबाधो नाम अहोसि. आसीतिमे वस्से सुखेनेव पब्बज्जं उपगतो. पब्बजितस्सापिस्स अप्पमत्तकोपि आबाधो वा चतूहि पच्चयेहि वेकल्लं वा नाहोसि. सो पच्छिमे काले परिनिब्बानसमयेपि पुराणगिहिसहायकस्स अचेलकस्सपस्स अत्तनो कायिकचेतसिकसुखदीपनवसेनेव सकलं बाकुलसुत्तं (म. नि. ३.२०९ आदयो) कथेत्वा अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया परिनिब्बायि. एवं अट्ठुप्पत्ति समुट्ठिता. सत्था पन थेरस्स धरमानकालेयेव थेरे यथा पटिपाटिया ठानन्तरे ठपेन्तो बाकुलत्थेरं इमस्मिं सासने अप्पाबाधानं अग्गट्ठाने ठपेसीति.
सोभितत्थेरवत्थु
२२७. पञ्चमे पुब्बेनिवासं अनुस्सरन्तानन्ति पुब्बे निवुत्थक्खन्धसन्तानं अनुस्सरणसमत्थानं सोभितत्थेरो अग्गोति दस्सेति. सो किर पुब्बेनिवासं अनुपटिपाटिया अनुस्सरमानो पञ्च कप्पसतानि असञ्ञिभवे अचित्तकपटिसन्धिं नयतो अग्गहेसि आकासे पदं दस्सेन्तो विय. तस्मा पुब्बेनिवासं अनुस्सरन्तानं अग्गो नाम जातो.
तस्स पञ्हकम्मे अयमनुपुब्बिकथा – अयम्पि किर पदुमुत्तरबुद्धकाले हंसवतीनगरे कुलगेहे पटिसन्धिं गण्हित्वा वयप्पत्तो सत्थु धम्मदेसनं सुणन्तो सत्थारं एकं भिक्खुं पुब्बेनिवासञाणलाभीनं भिक्खूनं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा अधिकारकम्मं कत्वा तं ठानन्तरं पत्थेसि. सो यावजीवं कुसलकम्मं कत्वा देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं ब्राह्मणकुले निब्बत्ति, सोभितोतिस्स नामं अकंसु.
सो अपरेन समयेन सत्थु धम्मदेसनं सुत्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं पत्वा पुब्बेनिवासञाणे चिण्णवसी अहोसि. सो अनुपटिपाटिया अत्तनो निब्बत्तट्ठानं अनुस्सरन्तो याव असञ्ञिभवे अचित्तकपटिसन्धि, ताव पटिसन्धिं अद्दस. ततो परं अन्तरे पञ्च कप्पसतानि पवत्तिं अदिस्वा अवसाने चुतिं दिस्वा ‘‘किं नामेत’’न्ति आवज्जमानो नयवसेन ‘‘असञ्ञिभवो भविस्सती’’ति निट्ठं अगमासि. सत्था इमं कारणं अट्ठुप्पत्तिं कत्वा थेरं पुब्बेनिवासं अनुस्सरन्तानं अग्गट्ठाने ठपेसीति.
उपालित्थेरवत्थु
२२८. छट्ठे विनयधरानं यदिदं उपालीति विनयधरानं भिक्खूनं उपालित्थेरो अग्गोति दस्सेति. थेरो किर तथागतस्सेव सन्तिके कम्मट्ठानं गहेत्वा विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं पापुणि. तथागतस्सेव सन्तिके विनयपिटकं उग्गण्हित्वा भारुकच्छकवत्थुं, अज्जुकवत्थुं, (पारा. १५८) कुमारकस्सपवत्थुन्ति इमानि तीणि वत्थूनि सब्बञ्ञुतञ्ञाणेन सद्धिं संसन्देत्वा कथेसि. तस्मा विनयधरानं अग्गो नाम जातो.
तस्स पञ्हकम्मे अयमनुपुब्बिकथा – पदुमुत्तरबुद्धकाले किरेस हंसवतियं कुलघरे निब्बत्तो एकदिवसं सत्थु धम्मकथं सुणन्तो सत्थारं एकं भिक्खुं विनयधरानं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा अधिकारकम्मं कत्वा तं ठानन्तरं पत्थेसि. सो यावजीवं कुसलं कत्वा देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे कप्पकगेहे पटिसन्धिं गण्हि, उपालिदारकोतिस्स नामं अकंसु. सो वयप्पत्तो छन्नं खत्तियानं पसाधको हुत्वा तथागते अनुपियम्बवने विहरन्ते पब्बज्जत्थाय निक्खमन्तेहि तेति छहि खत्तियेहि सद्धिं निक्खमित्वा पब्बजि. तस्स पब्बज्जाविधानं पाळियं (चूळव. ३३०) आगतमेव.
सो पब्बजित्वा उपसम्पन्नो सत्थारं कम्मट्ठानं कथापेत्वा ‘‘मय्हं, भन्ते, अरञ्ञवासं अनुजानाथा’’ति आह. भिक्खु तव अरञ्ञे वसन्तस्स एकमेव धुरं वड्ढिस्सति, अम्हाकं पन सन्तिके वसन्तस्स विपस्सनाधुरञ्च गन्थधुरञ्च परिपूरेस्सतीति. थेरो सत्थु वचनं सम्पटिच्छित्वा विपस्सनाय कम्मं करोन्तो नचिरस्सेव अरहत्तं पापुणि. अथ नं सत्था सयमेव सकलं विनयपिटकं उग्गण्हापेसि. सो अपरभागे हेट्ठा वुत्तानि तीणि वत्थूनि विनिच्छिनि. सत्था एकेकस्मिं विनिच्छिते साधुकारं दत्वा तयोपि विनिच्छये अट्ठुप्पत्तिं कत्वा थेरं विनयधरानं अग्गट्ठाने ठपेसीति.
नन्दकत्थेरवत्थु
२२९. सत्तमे भिक्खुनोवादकानं यदिदं नन्दकोति अयं हि थेरो धम्मकथं कथेन्तो एकसमोधाने पञ्च भिक्खुनीसतानि अरहत्तं पापेसि. तस्मा भिक्खुनोवादकानं अग्गो नाम जातो.
तस्स पञ्हकम्मे अयमनुपुब्बिकथा – अयञ्हि पदुमुत्तरबुद्धकाले हंसवतीनगरे कुलगेहे निब्बत्तो सत्थु धम्मदेसनं सुणन्तो सत्थारं एकं भिक्खुं भिक्खुनोवादकानं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा अधिकारकम्मं कत्वा तं ठानन्तरं पत्थेसि. सो यावजीवं कुसलं कत्वा देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं कुलगेहे पटिसन्धिं गहेत्वा वयप्पत्तो सत्थु धम्मदेसनं सुत्वा पटिलद्धसद्धो सत्थु सन्तिके पब्बजित्वा विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं पापुणि, पुब्बेनिवासञाणे च चिण्णवसी अहोसि. सो चतूसु परिसासु सम्पत्तासु ‘‘सब्बेसंयेव मनं गहेत्वा कथेतुं सक्कोती’’ति धम्मकथिकनन्दको नाम जातो. तथागतोपि खो रोहिणीनदीतीरे चुम्बटककलहे निक्खमित्वा पब्बजितानं पञ्चन्नं साकियकुमारसतानं अनभिरतिया उप्पन्नाय ते भिक्खू आदाय कुणालदहं गन्त्वा कुणालजातककथाय (जा. २.२१.कुणालजातक) नेसं संविग्गभावं ञत्वा चतुसच्चकथं कथेत्वा सोतापत्तिफले पतिट्ठापेसि. अपरभागे महासमयसुत्तं (दी. नि. २.३३१ आदयो) कथेत्वा अग्गफलं अरहत्तं पापेसि. तेसं थेरानं पुराणदुतियिका ‘‘अम्हे दानि इध किं करिस्सामा’’ति वत्वा सब्बाव एकचित्ता हुत्वा महापजापतिं उपसङ्कमित्वा पब्बज्जं याचिंसु. तापि पञ्चसता थेरिया सन्तिके पब्बज्जञ्च उपसम्पदञ्च लभिंसु. अतीतानन्तराय पन जातिया सब्बाव ता नन्दकत्थेरस्स राजपुत्तभावे ठितस्स पादपरिचारिका अहेसुं.
तेन समयेन सत्था ‘‘भिक्खू भिक्खुनियो ओवदन्तू’’ति आह. थेरो अत्तनो वारे सम्पत्ते तासं पुरिमभवे अत्तनो पादपरिचारिकभावं ञत्वा चिन्तेसि – ‘‘मं इमस्स भिक्खुनीसङ्घस्स मज्झे निसिन्नं उपमायो च कारणानि च आहरित्वा धम्मं कथयमानं दिस्वा अञ्ञो पुब्बेनिवासञाणलाभी भिक्खु इमं कारणं ओलोकेत्वा ‘आयस्मा नन्दको यावज्जदिवसा ओरोधे न विस्सज्जेति, सोभतायमायस्मा ओरोधपरिवुतो’ति वत्तब्बं मञ्ञेय्या’’ति. तस्मा सयं अगन्त्वा अञ्ञं भिक्खुं पेसेसि. ता पन पञ्चसता भिक्खुनियो थेरस्सेव ओवादं पच्चासीसन्ति. इमिना कारणेन भगवा ‘‘अत्तनो वारे सम्पत्ते अञ्ञं अपेसेत्वा सयमेव गन्त्वा भिक्खुनीसङ्घं ओवदाही’’ति थेरं आह. सो सत्थु कथं पटिबाहितुं असक्कोन्तो अत्तनो वारे सम्पत्ते चातुद्दसे भिक्खुनिसङ्घस्स ओवादं दत्वा सब्बाव ता भिक्खुनियो सळायतनपटिमण्डिताय धम्मदेसनाय सोतापत्तिफले पतिट्ठापेसि.
ता भिक्खुनियो थेरस्स धम्मदेसनाय अत्तमना हुत्वा सत्थु सन्तिकं गन्त्वा अत्तनो पटिविद्धगुणं आरोचेसुं. सत्था ‘‘कस्मिं नु खो धम्मं देसेन्ते इमा भिक्खुनियो उपरिमग्गफलानि पापुणेय्यु’’न्ति आवज्जेन्तो पुन ‘‘तंयेव नन्दकस्स धम्मदेसनं सुत्वा पञ्चसतापि एता अरहत्तं पापुणिस्सन्ती’’ति दिस्वा पुनदिवसेपि थेरस्सेव सन्तिकं धम्मस्सवनत्थाय पेसेसि. ता पुनदिवसे धम्मं सुत्वा सब्बाव अरहत्तं पत्ता. तंदिवसं भगवा तासं भिक्खुनीनं अत्तनो सन्तिकं आगतकाले धम्मदेसनाय सफलभावं ञत्वा ‘‘हिय्यो नन्दकस्स धम्मदेसना चातुद्दसियं चन्दसदिसी अहोसि, अज्ज पन्नरसियं चन्दसदिसी’’ति वत्वा थेरस्स साधुकारं दत्वा तदेव च कारणं अट्ठुप्पत्तिं कत्वा थेरं भिक्खुनोवादकानं अग्गट्ठाने ठपेसीति.
नन्दत्थेरवत्थु
२३०. अट्ठमे इन्द्रियेसु गुत्तद्वारानन्ति छसु इन्द्रियेसु पिहितद्वारानं नन्दत्थेरो अग्गोति दस्सेति. किञ्चापि हि सत्थुसावका अगुत्तद्वारा नाम नत्थि, नन्दत्थेरो पन दससु दिसासु यं यं दिसं ओलोकेतुकामो होति, न तं चतुसम्पजञ्ञवसेन अपरिच्छिन्दित्वा ओलोकेति. तस्मा इन्द्रियेसु गुत्तद्वारानं अग्गो नाम जातो.
तस्स पञ्हकम्मे अयमनुपुब्बिकथा – अयम्पि हि पदुमुत्तरबुद्धकाले हंसवतीनगरे कुलगेहे पटिसन्धिं गहेत्वा वयप्पत्तो सत्थु सन्तिके धम्मं सुणन्तो सत्थारं एकं भिक्खुं इन्द्रियेसु गुत्तद्वारानं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा अधिकारकम्मं कत्वा तं ठानन्तरं पत्थेसि. सो यावजीवं कुसलं कत्वा देवमनुस्सेसु संसरन्तो कपिलवत्थुपुरे महापजापतिगोतमिया कुच्छिम्हि पटिसन्धिं गण्हि. अथस्स नामग्गहणदिवसे ञातिसङ्घं नन्दयन्तो तोसेन्तो जातोति नन्दकुमारोतेव नामं अकंसु.
महासत्तोपि सब्बञ्ञुतं पत्वा पवत्तितवरधम्मचक्को लोकानुग्गहं करोन्तो राजगहतो कपिलवत्थुपुरं गन्त्वा पठमदस्सनेनेव पितरं सोतापत्तिफले पतिट्ठापेसि. पुनदिवसे पितु निवेसनं गन्त्वा राहुलमाताय ओवादं दत्वा सेसजनस्सपि धम्मं कथेसि. पुनदिवसे नन्दकुमारस्स अभिसेकगेहपवेसनआवाहमङ्गलेसु वत्तमानेसु तस्स निवेसनं गन्त्वा कुमारं पत्तं गाहापेत्वा पब्बाजेतुं विहाराभिमुखो पायासि. नन्दकुमारं अभिसेकमङ्गलं न तथा पीळेसि, पत्तं आदाय गमनकाले पन जनपदकल्याणी उपरिपासादवरगता सीहपञ्जरं उग्घाटेत्वा ‘‘तुवटं खो, अय्यपुत्त, आगच्छेय्यासी’’ति यं वाचं निच्छारेसि. तं सुत्वा गेहसितछन्दरागवसेन ओलोकेन्तो पनेस सत्थरि गारवेन यथारुचिया निमित्तं गहेतुं नासक्खि, तेनस्स चित्तसन्तापो अहोसि. अथ नं ‘‘इमस्मिं ठाने निवत्तेस्सति, इमस्मिं ठाने निवत्तेस्सती’’ति चिन्तेन्तमेव सत्था विहारं नेत्वा पब्बाजेसि. पब्बजितोपि पटिबाहितुं असक्कोन्तो तुण्ही अहोसि. पब्बजितदिवसतो पट्ठाय पन जनपदकल्याणिया वुत्तवचनमेव सरति. अथस्स सा आगन्त्वा अविदूरे ठिता विय अहोसि. सो अनभिरतिया पीळितो थोकं ठानं गच्छति, तस्स गुम्बं वा गच्छं वा अतिक्कमन्तस्सेव दसबलो पुरतो ठितको विय अहोसि. सो अग्गिम्हि पक्खित्तं कुक्कुटपत्तं विय पटिनिवत्तित्वा अत्तनो वसनट्ठानमेव पविसति.
सत्था चिन्तेसि – ‘‘नन्दो अतिविय पमत्तो विहरति, अनभिरतिं वूपसमेतुं न सक्कोति, एतस्स चित्तनिब्बापनं कातुं वट्टती’’ति. ततो नं आह – ‘‘एहि, नन्द, देवचारिकं गच्छिस्सामा’’ति. भगवा कथाहं इद्धिमन्तेहि गन्तब्बट्ठानं गमिस्सामीति. त्वं केवलं गमनचित्तं उप्पादेहि, गन्त्वा पस्सिस्ससीति. सो दसबलस्स आनुभावेन तथागतेनेव सद्धिं देवचारिकं गन्त्वा सक्कस्स देवरञ्ञो निवेसनं ओलोकेत्वा पञ्च अच्छरासतानि अद्दस. सत्था नन्दत्थेरं सुभनिमित्तवसेन ता ओलोकेन्तं दिस्वा, ‘‘नन्द, इमा नु खो अच्छरा मनापा, अथ जनपदकल्याणी’’ति पुच्छि. भन्ते, जनपदकल्याणी इमा अच्छरा उपनिधाय कण्णनासच्छिन्नका मक्कटी विय खायतीति. नन्द, एवरूपा अच्छरा समणधम्मं करोन्तानं न दुल्लभाति. सचे मे, भन्ते भगवा, पाटिभोगो होति, अहं समणधम्मं करिस्सामीति. विस्सत्थो त्वं, नन्द, समणधम्मं करोहि. सचे ते सप्पटिसन्धिका कालकिरिया भविस्सति, अहं एतासं पटिलाभत्थाय पाटिभोगोति. इति सत्था यथारुचिया देवचारिकं चरित्वा जेतवनमेव पच्चागञ्छि.
ततो पट्ठाय नन्दत्थेरो अच्छरानं हेतु रत्तिन्दिवं समणधम्मं करोति. सत्था भिक्खू आणापेसि – ‘‘तुम्हे नन्दस्स वसनट्ठाने ‘एको किर भिक्खु दसबलं पाटिभोगं कत्वा अच्छरानं हेतु समणधम्मं करोती’ति तत्थ तत्थ कथेन्ता विचरथा’’ति. ते सत्थु वचनं सम्पटिच्छित्वा ‘‘भतको किरायस्मा नन्दो, उपक्कितको किरायस्मा नन्दो, अच्छरानं हेतु ब्रह्मचरियं चरति, भगवा किरस्स पाटिभोगो पञ्चन्नं अच्छरासतानं पटिलाभाय ककुटपादीन’’न्ति थेरस्स सवनूपचारे कथेन्ता विचरन्ति. नन्दत्थेरो तं कथं सुत्वा ‘‘इमे भिक्खू न अञ्ञं कथेन्ति, मं आरब्भ कथेन्ति, अयुत्तं मम कम्म’’न्ति पटिसङ्खानं उप्पादेत्वा विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं पापुणि. अथस्स अरहत्तपत्तक्खणेयेव अञ्ञतरा देवता भगवतो एतमत्थं आरोचेसि, सयम्पि भगवा अञ्ञासियेव. पुनदिवसे नन्दत्थेरो भगवन्तं उपसङ्कमित्वा एवमाह – ‘‘यं मे, भन्ते भगवा, पाटिभोगो पञ्चन्नं अच्छरासतानं पटिलाभाय ककुटपादीनं, मुञ्चामहं, भन्ते, भगवन्तं एतस्मा पटिस्सवा’’ति. एवं वत्थु (उदा. २२) समुट्ठितं. सत्था अपरभागे जेतवनविहारे विहरन्तो थेरं इन्द्रियेसु गुत्तद्वारानं अग्गट्ठाने ठपेसीति.
महाकप्पिनत्थेरवत्थु
२३१. नवमे भिक्खुओवादकानन्ति भिक्खू ओवदन्तानं महाकप्पिनत्थेरो अग्गोति दस्सेति. अयं किर थेरो एकसमोधानस्मिंयेव धम्मकथं कथेन्तो भिक्खुसहस्सं अरहत्तं पापेसि. तस्मा भिक्खुओवादकानं अग्गो नाम जातो.
तस्स पञ्हकम्मे अयमनुपुब्बिकथा – अयम्पि हि पदुमुत्तरबुद्धकाले हंसवतियं कुलघरे निब्बत्तित्वा अपरभागे सत्थु धम्मकथं सुणन्तो सत्थारं एकं भिक्खुं भिक्खुओवादकानं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा अधिकारकम्मं कत्वा तं ठानन्तरं पत्थेसि. सो यावजीवं कुसलं कत्वा देवमनुस्सेसु संसरन्तो कस्सपसम्मासम्बुद्धकाले बाराणसियं कुलगेहे पटिसन्धिं गहेत्वा पुरिससहस्सस्स गणजेट्ठको हुत्वा गब्भसहस्सपटिमण्डितं महापरिवेणं कारेसि. ते सब्बेपि जना यावजीवं कुसलं कत्वा कप्पिनउपासकं जेट्ठकं कत्वा सपुत्तदारा देवलोके निब्बत्ता. एकं बुद्धन्तरं देवमनुस्सेसु संसरिंसु.
अथ अम्हाकं सत्थु निब्बत्तितो पुरेतरमेव अयं कप्पिनो पच्चन्तदेसे कुक्कुटवतीनगरे राजगेहे पटिसन्धिं गण्हि, सेसपुरिसा तस्मिंयेव नगरे अमच्चकुलेसु निब्बत्तिंसु. तेसु कप्पिनकुमारो पितु अच्चयेन छत्तं उस्सापेत्वा महाकप्पिनराजा नाम जातो. पुब्बे कल्याणकम्मकरणकाले तस्स घरसामिनी इत्थी समानजातिके राजकुले निब्बत्तित्वा महाकप्पिनरञ्ञो अग्गमहेसी जाता, अनोजापुप्फसदिसवण्णताय पनस्सा अनोजादेवीत्वेव नामं अहोसि. महाकप्पिनराजापि सुतवित्तको अहोसि. सो पातोव उट्ठाय चतूहि द्वारेहि सीघं दूते पेसेसि – ‘‘यत्थ बहुस्सुते सुतधरे पस्सथ, ततो निवत्तित्वा मय्हं आरोचेथा’’ति.
तेन खो पन समयेन अम्हाकं सत्था लोके निब्बत्तित्वा सावत्थिं उपनिस्साय पटिवसति. तस्मिं काले सावत्थिनगरवासिनो वाणिजा सावत्थियं उट्ठानकभण्डं गहेत्वा, तं नगरं गन्त्वा, भण्डं पटिसामेत्वा, ‘‘राजानं पस्सिस्सामा’’ति पण्णाकारं गहेत्वा, राजकुलद्वारं गन्त्वा, ‘‘राजा उय्यानं गतो’’ति सुत्वा, उय्यानं गन्त्वा, द्वारे ठिता पटिहारकस्स आरोचयिंसु. अथ रञ्ञो निवेदि, ते राजा पक्कोसापेत्वा निय्यातितपण्णाकारे वन्दित्वा ठिते, ‘‘ताता, कुतो आगच्छथा’’ति पुच्छि. सावत्थितो, देवाति. कच्चि वो रट्ठं सुभिक्खं, धम्मिको राजाति? आम, देवाति. अत्थि पन तुम्हाकं देसे किञ्चि सासनन्ति? अत्थि देव, न पन सक्का उच्छिट्ठमुखेहि कथेतुन्ति. राजा सुवण्णभिङ्गारेन उदकं दापेसि. ते मुखं विक्खालेत्वा दसबलाभिमुखा अञ्जलिं पग्गहेत्वा, ‘‘देव, अम्हाकं देसे बुद्धरतनं नाम उप्पन्न’’न्ति आहंसु. रञ्ञो ‘‘बुद्धो’’ति वचने सुतमत्तेयेव सकलसरीरं फरमाना पीति उप्पज्जि. ततो ‘‘बुद्धोति, ताता, वदथा’’ति आह. बुद्धोति, देव, वदामाति. एवं तिक्खत्तुं वदापेत्वा ‘‘बुद्धोतिपदं अपरिमाणं, नास्स सक्का परिमाणं कातु’’न्ति तस्मिंयेव पदे पसन्नो सतसहस्सं दत्वा ‘‘अपरं किं सासन’’न्ति पुच्छि. देव धम्मरतनं नाम उप्पन्नन्ति. तम्पि सुत्वा तथेव तिक्खत्तुं पटिञ्ञं गहेत्वा अपरम्पि सतसहस्सं दत्वा पुन ‘‘अञ्ञं किं सासन’’न्ति पुच्छि. सङ्घरतनं देव उप्पन्नन्ति. तम्पि सुत्वा तथेव पटिञ्ञं गहेत्वा अपरम्पि सतसहस्सं दत्वा दिन्नभावं पण्णे लिखित्वा, ‘‘ताता, देविया सन्तिकं गच्छथा’’ति पेसेसि. तेसु गतेसु अमच्चे पुच्छि – ‘‘ताता, बुद्धो लोके उप्पन्नो, तुम्हे किं करिस्सथा’’ति? देव तुम्हे किं कत्तुकामाति? अहं पब्बजिस्सामीति. मयम्पि पब्बजिस्सामाति. ते सब्बेपि घरं वा कुटुम्बं वा अनपलोकेत्वा ये अस्से आरुय्ह गता तेहेव निक्खमिंसु.
वाणिजा अनोजादेविया सन्तिकं गन्त्वा पण्णं दस्सेसुं. सा तं वाचेत्वा ‘‘रञ्ञा तुम्हाकं बहू कहापणा दिन्ना, किं तुम्हेहि कतं, ताता’’ति पुच्छि. पियसासनं, देवि, आनीतन्ति. अम्हेपि सक्का, ताता, सुणापेतुन्ति? सक्का, देवि, उच्छिट्ठमुखेहि पन वत्तुं न सक्काति. सा सुवण्णभिङ्गारेन उदकं दापेसि. ते मुखं विक्खालेत्वा रञ्ञो आरोचितनियामेनेव आरोचेसुं. सापि तं सुत्वा उप्पन्नपामोज्जा तेनेव नयेन एकेकस्मिं पदे तिक्खत्तुं पटिञ्ञं गहेत्वा पटिञ्ञागणनाय तीणि तीणि कत्वा नव सतसहस्सानि अदासि. वाणिजा सब्बानिपि द्वादस सतसहस्सानि लभिंसु. अथ ने ‘‘राजा कहं, ताता’’ति पुच्छि. पब्बजिस्सामीति निक्खन्तो, देवीति. ‘‘तेन हि, ताता, तुम्हे गच्छथा’’ति ते उय्योजेत्वा रञ्ञा सद्धिं गतानं अमच्चानं मातुगामे पक्कोसापेत्वा ‘‘तुम्हे अत्तनो सामिकानं गतट्ठानं जानाथ अम्मा’’ति पुच्छि. जानाम, अय्ये, रञ्ञा सद्धिं उय्यानकीळं गताति. आम, अम्मा गता, तत्थ पन गन्त्वा ‘‘बुद्धो उप्पन्नो, धम्मो उप्पन्नो, सङ्घो उप्पन्नो’’ति सुत्वा ‘‘दसबलस्स सन्तिके पब्बजिस्सामा’’ति गता, तुम्हे किं करिस्सथाति? तुम्हे पन, अय्ये, किं कत्तुकामाति? ‘‘अहं पब्बजिस्सामि, न तेहि वन्तवमनं जिव्हग्गे ठपेय्यन्ति. ‘‘यदि एवं, मयम्पि पब्बजिस्सामा’’ति सब्बापि रथे योजेत्वा निक्खमिंसु.
राजापि अमच्चसहस्सेहि सद्धिं गङ्गातीरं पापुणि, तस्मिं समये गङ्गा पूरा होति. अथ नं दिस्वा ‘‘अयं गङ्गा पूरा होति चण्डमच्छाकिण्णा, अम्हेहि च सद्धिं आगता दासा वा मनुस्सा वा नत्थि, ये नो नावं वा उळुम्पं वा कत्वा ददेय्युं. एतस्स पन सत्थु गुणा नाम हेट्ठा अवीचितो उपरि याव भवग्गा पत्थटा. सचे एस सत्था सम्मासम्बुद्धो, इमेसं अस्सानं खुरपिट्ठानि मा तेमेन्तू’’ति उदकपिट्ठेन अस्से पक्खन्दापेसुं. एकस्स अस्सस्सापि खुरपिट्ठमत्तं न तेमि, राजमग्गेन गच्छन्ता विय परतीरं पत्वा परतो अञ्ञं महानदिं पापुणिंसु. ‘‘दुतिया किन्नमा’’ति पुच्छि. नीलवाहिनी नाम गम्भीरतोपि पुथुलतोपि अड्ढयोजनमत्ता देवाति. तत्थ अञ्ञा सच्चकिरिया नत्थि, ताय एव सच्चकिरियाय तम्पि अड्ढयोजनवित्थारं नदिं अतिक्कमिंसु. अथ ततियं चन्दभागं नाम महानदिं पत्वा तम्पि ताय एव सच्चकिरियाय अतिक्कमिंसु.
सत्थापि तंदिवसं पच्चूससमये महाकरुणासमापत्तितो वुट्ठाय लोकं ओलोकेन्तो ‘‘अज्ज महाकप्पिनो तियोजनसतिकं रज्जं पहाय अमच्चसहस्सपरिवारो मम सन्तिके पब्बजितुं आगच्छती’’ति दिस्वा ‘‘मया तेसं पच्चुग्गमनं कातुं युत्त’’न्ति पातोव सरीरपटिजग्गनं कत्वा भिक्खुसङ्घपरिवारो सावत्थियं पिण्डाय चरित्वा पच्छाभत्तं पिण्डपातपटिक्कन्तो सयमेव पत्तचीवरं गहेत्वा आकासे उप्पतित्वा चन्दभागाय तीरे तेसं उत्तरणतित्थअभिमुखट्ठाने महानिग्रोधरुक्खो अत्थि, तत्थ पल्लङ्केन निसीदित्वा परिमुखं सतिं उपट्ठपेत्वा छब्बण्णबुद्धरस्मियो विस्सज्जेसि. ते तेन तित्थेन उत्तरन्ता बुद्धरस्मियो इतो चितो च धावन्तियो ओलोकेत्वा दसबलस्स पुण्णचन्दसस्सिरिकं मुखं दिस्वा ‘‘यं सत्थारं उद्दिस्स मयं पब्बजिता, अद्धा सो एसो’’ति दस्सनेनेव निट्ठं गन्त्वा दिट्ठट्ठानतो पट्ठाय ओणमित्वा वन्दमाना आगम्म सत्थारं वन्दिंसु. राजा गोप्फकेसु गहेत्वा सत्थारं वन्दित्वा एकमन्तं निसीदि सद्धिं अमच्चसहस्सेन. सत्था तेसं धम्मकथं कथेसि. देसनापरियोसाने सब्बेव अरहत्ते पतिट्ठाय सत्थारं पब्बज्जं याचिंसु. सत्था ‘‘पुब्बे इमे चीवरदानस्स दिन्नत्ता अत्तनो पत्तचीवरानि गहेत्वाव आगता’’ति सुवण्णवण्णं हत्थं पसारेत्वा ‘‘एथ भिक्खवो, स्वाक्खातो धम्मो, चरथ ब्रह्मचरियं सम्मा दुक्खस्स अन्तकिरियाया’’ति आह. साव तेसं आयस्मन्तानं पब्बज्जा च उपसम्पदा च अहोसि, वस्ससट्ठिकत्थेरा विय सत्थारं परिवारयिंसु.
अनोजापि देवी रथसहस्सपरिवारा गङ्गातीरं पत्वा रञ्ञो अत्थाय आभतं नावं वा उळुम्पं वा अदिस्वा अत्तनो ब्यत्तताय चिन्तेसि – ‘‘राजा सच्चकिरियं कत्वा गतो भविस्सति, सो पन सत्था न केवलं तेसंयेव अत्थाय निब्बत्तो, सचे सो सत्था सम्मासम्बुद्धो, अम्हाकं रथा मा उदके निमुज्जिंसू’’ति उदकपिट्ठेन रथे पक्खन्दापेसि. रथानं नेमिवट्टिमत्तम्पि न तेमि. दुतियनदिम्पि ततियनदिम्पि तेनेव सच्चकारेन उत्तरि. उत्तरमाना एव च निग्रोधरुक्खमूले सत्थारं अद्दस. सत्थापि ‘‘इमासं अत्तनो सामिके पस्सन्तीनं छन्दरागो उप्पज्जित्वा मग्गफलानं अन्तरायं करेय्य, धम्मं सोतुं च न सक्खिस्सन्ती’’ति. यथा अञ्ञमञ्ञं न पस्सन्ति, तथा अकासि. ता सब्बापि तित्थतो उत्तरित्वा दसबलं वन्दित्वा निसीदिंसु. सत्था तासं धम्मकथं कथेसि. देसनापरियोसाने सब्बा सोतापत्तिफले पतिट्ठाय अञ्ञमञ्ञं पस्सिंसु. सत्था ‘‘उप्पलवण्णा आगच्छतू’’ति चिन्तेसि. थेरी आगन्त्वा सब्बा पब्बाजेत्वा आदाय भिक्खुनिउपस्सयं गता, सत्था भिक्खुसहस्सं गहेत्वा आकासेन जेतवनं अगमासि.
अथायं महाकप्पिनत्थेरो अत्तनो किच्चं मत्थकप्पत्तं ञत्वा अप्पोस्सुक्को हुत्वा फलसमापत्तिसुखेन वीतिनामेन्तो अरञ्ञगतोपि रुक्खमूलगतोपि सुञ्ञागारगतोपि ‘‘अहो सुखं अहो सुख’’न्ति अभिण्हं उदानं उदानेसि. भिक्खू कथं उप्पादेसुं ‘‘कप्पिनत्थेरो रज्जसुखं अनुस्सरन्तो उदानं उदानेती’’ति. ते तथागतस्स आरोचेसुं. भगवा ‘‘मम पुत्तो मग्गसुखं फलसुखं आरब्भ उदानं उदानेसी’’ति वत्वा धम्मपदे इमं गाथमाह –
‘‘धम्मपीति सुखं सेति, विप्पसन्नेन चेतसा;
अरियप्पवेदिते धम्मे, सदा रमति पण्डितो’’ति. (ध. प. ७९);
अथेकदिवसं सत्था तस्स अन्तेवासिकभिक्खुसहस्सं आमन्तेत्वा आह – ‘‘कच्चि वो, भिक्खवे, आचरियो धम्मं देसेती’’ति. न भगवा देसेति, अप्पोस्सुक्को दिट्ठधम्मसुखविहारं अनुयुत्तो विहरति, कस्सचि ओवादमत्तम्पि न देतीति. सत्था तं पक्कोसापेत्वा ‘‘सच्चं किर त्वं, कप्पिन, अन्तेवासिकानं ओवादमत्तम्पि न देसी’’ति? सच्चं भगवाति. ब्राह्मण, मा एवं करि, अज्ज पट्ठाय अन्तेवासिकानं धम्मं देसेहीति. ‘‘साधु, भन्ते’’ति थेरो सत्थु कथं सिरवरेन सम्पटिच्छित्वा एकसमोधानेयेव समणसहस्सस्स धम्मं देसेत्वा सब्बे अरहत्तं पापेसि. अपरभागे सत्था सङ्घमज्झे निसिन्नो पटिपाटिया थेरे ठानन्तरेसु ठपेन्तो महाकप्पिनत्थेरं भिक्खुओवादकानं अग्गट्ठाने ठपेसीति.
सागतत्थेरवत्थु
२३२. दसमे तेजोधातुकुसलानन्ति तेजोधातुं समापज्जितुं कुसलानं सागतत्थेरो अग्गोति दस्सेति. अयञ्हि थेरो तेजोधातुसमापत्तिया अम्बतित्थनागस्स तेजसा तेजं परियादियित्वा तं नागं निब्बिसेवनं अकासि. तस्मा तेजोधातुकुसलानं अग्गो नाम जातो.
तस्स पञ्हकम्मे अयमनुपुब्बिकथा – अयम्पि हि पदुमुत्तरबुद्धकाले हंसवतियं कुलगेहे पटिसन्धिं गहेत्वा अपरभागे सत्थुधम्मदेसनं सुणन्तो सत्थारं एकं भिक्खुं तेजोधातुकुसलानं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा अधिकारकम्मं कत्वा तं ठानन्तरं पत्थेसि. सो यावजीवं कुसलं कत्वा देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं ब्राह्मणकुले निब्बत्ति, सागतमाणवोतिस्स नामं अकंसु. सो अपरभागे सत्थु धम्मदेसनं सुत्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा अट्ठ समापत्तियो निब्बत्तेत्वा तत्थ वसीभावं पापुणि.
अथेकदिवसं सत्था चारिकं चरमानो कोसम्बिनगरसमीपं अगमासि. तेन च समयेन नदीतित्थे पोराणकनाविकस्स बहू आगन्तुकगमिका वेरिनो हुत्वा तं पोथेत्वा मारयिंसु. सो विरुद्धेन चित्तेन पत्थनं पट्ठपेत्वा तस्मिंयेव तित्थे महानुभावो नागराजा हुत्वा निब्बत्तो. सो विरुद्धचित्तत्ता अकालेयेव वस्सापेति, काले पन न वस्सापेति, सस्सानि न सम्मा सम्पज्जन्ति. सकलरट्ठवासिनो च तस्स वूपसमनत्थं अनुसंवच्छरं बलिकम्मं करोन्ति, वसनत्थाय चस्स एकं गेहं अकंसु. सत्थापि तेनेव तित्थेन उत्तरित्वा भिक्खुसङ्घपरिवुतो ‘‘तस्मिंयेव पदेसे रत्तिं वसिस्सामी’’ति अगमासि.
अथायं थेरो ‘‘चण्डो किरेत्थ नागराजा’’ति सुत्वा ‘‘इमं नागराजानं दमेत्वा निब्बिसेवनं कत्वा सत्थु वसनट्ठानं परियादेतुं वट्टती’’ति नागराजस्स वसनट्ठानं पविसित्वा पल्लङ्कं आभुजित्वा निसीदि. नागो कुज्झित्वा ‘‘कोनामायं मुण्डको मय्हं वसनट्ठानं पविसित्वा निसिन्नो’’ति धूपायि, थेरो उत्तरितरं धूपायि. नागो, पज्जलि, थेरोपि उत्तरितरं पज्जलित्वा तस्स तेजं परियादियि. सो ‘‘महन्तो वतायं भिक्खू’’ति थेरस्स पादमूले निपतित्वा, ‘‘भन्ते, तुम्हाकं सरणं गच्छामी’’ति आह. मय्हं सरणगमनकिच्चं नत्थि, दसबलस्स सरणं गच्छाति. सो ‘‘साधू’’ति सरणगतो हुत्वा ततो पट्ठाय न कञ्चि विहेठेति, देवम्पि सम्मा वस्सापेति, सस्सानि सम्मा सम्पज्जन्ति.
कोसम्बिवासिनो ‘‘अय्येन किर सागतेन अम्बतित्थकनागो दमितो’’ति सुत्वा सत्थु आगमनं उदिक्खमाना दसबलस्स महासक्कारं सज्जयिंसु. ते दसबलस्स महासक्कारं कत्वा छब्बग्गियानं वचनेन सब्बगेहेसु कापोतिकं पसन्नं पटियादेत्वा पुनदिवसे सागतत्थेरस्स पिण्डाय चरन्तस्स गेहे गेहे थोकं थोकं अदंसु. थेरो अपञ्ञत्ते सिक्खापदे मनुस्सेहि याचियमानो गेहे गेहे थोकं थोकं पिवित्वा अविदूरं गन्त्वाव अनाहारिकभावेन सतिं विस्सज्जेत्वा सङ्कारट्ठाने पति.
सत्था कतभत्तकिच्चो निक्खमन्तो तं दिस्वा गाहापेत्वा विहारं गन्त्वा विगरहित्वा सिक्खापदं पञ्ञापेसि. सो पुनदिवसे सतिं लभित्वा अत्तना कतकारणं सुत्वा अच्चयं देसेत्वा दसबलं खमापेत्वा उप्पन्नसंवेगो विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं पापुणि. एवं वत्थु विनये समुट्ठितं. तं तत्थ आगतनयेनेव वित्थारतो वेदितब्बं. अपरभागे पन सत्था जेतवने महाविहारे निसीदित्वा पटिपाटिया थेरे ठानन्तरेसु ठपेन्तो सागतत्थेरं तेजोधातुकुसलानं अग्गट्ठाने ठपेसीति.
राधत्थेरवत्थु
२३३. एकादसमे पटिभानेय्यकानन्ति सत्थु धम्मदेसनापटिभानस्स पच्चयभूतानं पटिभानजनकानं भिक्खूनं राधत्थेरो अग्गोति दस्सेति. थेरस्स हि दिट्ठिसमुदाचारञ्च ओकप्पनियसद्धञ्च आगम्म दसबलस्स नवनवा धम्मदेसना पटिभाति. तस्मा थेरो पटिभानेय्यकानं अग्गो नाम जातो.
तस्स पञ्हकम्मे अयमनुपुब्बिकथा – अयम्पि हि पदुमुत्तरबुद्धकाले हंसवतियं कुलगेहे निब्बत्तित्वा अपरभागे सत्थु धम्मदेसनं सुणन्तो सत्थारं एकं भिक्खुं पटिभानेय्यकानं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा अधिकारकम्मं कत्वा तं ठानन्तरं पत्थेसि. सो यावजीवं तथागतं परिचरित्वा देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे राजगहनगरे ब्राह्मणकुले पटिसन्धिं गण्हि, राधमाणवोतिस्स नामं अकंसु.
सो महल्लककाले अत्तनो पुत्तदारेन अबहुमतो ‘‘पब्बजित्वा कालं वीतिनामेस्सामी’’ति विहारं गन्त्वा थेरे पब्बज्जं याचि. ‘‘जिण्णो महल्लकब्राह्मणो’’ति न कोचि पब्बाजेतुं इच्छि. अथेकदिवसं ब्राह्मणो सत्थु सन्तिकं गन्त्वा पटिसन्थारं कत्वा एकमन्तं निसीदि. सत्था तस्स उपनिस्सयसम्पत्तिं दिस्वा कथं समुट्ठापेतुकामो ‘‘किं, ब्राह्मण, पुत्तदारा तं पटिजग्गन्ती’’ति? कुतो, भो गोतम, पटिजग्गनं, महल्लकोति मं बहि नीहरिंसु. किं पन ते, ब्राह्मण, पब्बजितुं न वट्टतीति? को मं, भो गोतम, पब्बाजेस्सति, महल्लकभावेन मं न कोचि इच्छतीति. सत्था सारिपुत्तत्थेरस्स सञ्ञं अदासि. थेरो सत्थु वचनं सिरसा सम्पटिच्छित्वा राधब्राह्मणं पब्बाजेत्वा चिन्तेसि – ‘‘सत्था इमं ब्राह्मणं सादरेन पब्बजापेसि, न खो मे एतं अनादरेन परिहरितुं वट्टती’’ति राधत्थेरं आदाय गामकावासं अगमासि. तत्रस्स अधुना पब्बजितत्ता किच्छलाभिस्स थेरो अत्तनो पत्तं आवासं देति, अत्तनो पत्तं पणीतपिण्डपातम्पि तस्सेव दत्वा सयं पिण्डाय चरति. राधत्थेरो सेनासनसप्पायञ्च भोजनसप्पायञ्च लभित्वा सारिपुत्तत्थेरस्स सन्तिके कम्मट्ठानं गहेत्वा नचिरस्सेव अरहत्तं पापुणि.
अथ नं थेरो गहेत्वा दसबलं पस्सितुं आगतो. सत्था जानन्तोव पुच्छि – ‘‘यो ते मया, सारिपुत्त, निस्सितको दिन्नो, कीदिसं तस्स, न उक्कण्ठती’’ति? भन्ते, सासने अभिरमितभिक्खु नाम एवरूपो भवेय्याति. अथायस्मतो सारिपुत्तस्स ‘‘सारिपुत्तत्थेरो कतञ्ञू कतवेदी’’ति सङ्घमज्झे कथा उदपादि. तं सुत्वा सत्था भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘अनच्छरियं, भिक्खवे, सारिपुत्तस्स इदानि कतञ्ञूकतवेदिता, सो अतीते अहेतुकपटिसन्धियं निब्बत्तोपि कतञ्ञूकतवेदीयेव अहोसी’’ति. कतरस्मिं काले भगवाति?
अतीते, भिक्खवे, पब्बतपादम्हि पञ्चसतमत्ता वड्ढकिपुरिसा महाअरञ्ञं पविसित्वा दब्बसम्भारे छिन्दित्वा महाउळुम्पं बन्धित्वा नदिया ओतारेन्ति. अथेको हत्थिनागो एकस्मिं विसमट्ठाने सोण्डाय साखं गण्हन्तो साखाभङ्गवेगं सन्धारेतुं असक्कोन्तो तिखिणखाणुके पादेन अवत्थासि, पादो विद्धो, दुक्खवेदना वत्तन्ति. सो गमनं अभिनीहरितुं असक्कोन्तो तत्थेव निपज्जि. सो कतिपाहच्चयेन ते वड्ढकी अत्तनो समीपेन गच्छन्ते दिस्वा ‘‘इमे निस्सायाहं जीवितं लभिस्सामी’’ति तेसं अनुपदं अगमासि. ते निवत्तित्वा हत्थिं दिस्वा भीता पलायन्ति. सो तेसं पलायनभावं ञत्वा अट्ठासि, पुन ठितकाले अनुबन्धि.
वड्ढकिजेट्ठको चिन्तेसि – ‘‘अयं हत्थि अम्हेसु तिट्ठन्तेसु अनुबन्धति, पलायन्तेसु तिट्ठति, भविस्सति तत्थ कारण’’न्ति. सब्बे तं तं रुक्खं आरुय्ह तस्स आगमनं पटिमानेन्ता निसीदिंसु. सो तेसं सन्तिकं आगन्त्वा अत्तनो पादं दस्सेन्तो परिवत्तेत्वा निपज्जि. तदा वड्ढकीनं सञ्ञा उदपादि – ‘‘गिलानभावेन, भो, एस आगच्छति, न अञ्ञेन कारणेना’’ति तस्स सन्तिकं गन्त्वा पादे पविट्ठखाणुकं दिस्वा ‘‘इमिना कारणेन एस आगतो’’ति तिखिणवासिया खाणुककोटियं ओधिं दत्वा दळ्हाय रज्जुया बन्धित्वा कड्ढित्वा नीहरिंसु. अथस्स वणमुखं पीळेत्वा पुब्बलोहितं नीहरित्वा कसावोदकेन धोवित्वा अत्तनो जाननभेसज्जं मक्खेत्वा नचिरस्सेव फासुकं अकंसु.
हत्थिनागो गिलाना वुट्ठितो चिन्तेसि – ‘‘इमे मय्हं बहुपकारा, इमे मया निस्साय जीवितं लद्धं, मया इमेसं कतञ्ञुना कतवेदिना भवितुं वट्टती’’ति अत्तनो वसनट्ठानं गन्त्वा सेतं गन्धहत्थिपोतकं आनेसि. वड्ढकिनो हत्थिपोतकं दिस्वा ‘‘अम्हाकं हत्थी पुत्तम्पि गहेत्वा आगतो’’ति अतिविय तुट्ठचित्ता अहेसुं. हत्थिनागो चिन्तेसि – ‘‘मयि तिट्ठन्ते ‘किं नु खो अयं आगतो’ति मम आगतकारणं न जानिस्सन्ती’’ति ठितट्ठानतो पक्कामि. हत्थिपोतको पितु पच्छतो पच्छतो अनुपायासि. हत्थिनागो तस्स आगतभावं ञत्वा निवत्तनत्थाय सद्दसञ्ञं अदासि. सो पितु कथं सुत्वा निवत्तित्वा वड्ढकीनं सन्तिकं गतो. वड्ढकिनो ‘‘इमं हत्थिपोतकं अम्हाकं दातुं आगतो भविस्सति एसो’’ति ञत्वा ‘‘अम्हाकं सन्तिके तया कत्तब्बकिच्चं नत्थि, पितु सन्तिकंयेव गच्छा’’ति पहिणिंसु. हत्थिनागो यावततियं अत्तनो सन्तिकं आगतम्पि पुन वड्ढकीनंयेव समीपं पेसेसि. ततो पट्ठाय वड्ढकिनो हत्थिपोतकं अत्तनो सन्तिके कत्वा पटिजग्गन्ति. भोजनकाले एकेकं भत्तपिण्डं देन्ति, भत्तं तस्स यावदत्थं अहोसि. सो वड्ढकीहि अन्तोगहने कोट्टितं दब्बसम्भारं आहरित्वा अङ्गणट्ठाने रासिं करोति. एतेनेव नियामेन अञ्ञम्पि उपकारकम्मं करोति.
सत्था इमं कारणं आहरित्वा पुब्बेपि सारिपुत्तस्स कतञ्ञूकतवेदिभावं दीपेति. सारिपुत्तत्थेरो हि तदा महाहत्थी अहोसि, अट्ठुप्पत्तियं आगतो ओस्सट्ठवीरियो भिक्खु हत्थिपोतको अहोसि. संयुत्तनिकायं पन पत्वा सकलं राधसंयुत्तं, धम्मपदे च –
‘‘निधीनंव पवत्तारं, यं पस्से वज्जदस्सिनं;
निग्गय्हवादिं मेधाविं, तादिसं पण्डितं भजे;
तादिसं भजमानस्स, सेय्यो होति न पापियो’’ति. (ध. प. ७६) –
गाथा थेरस्स धम्मदेसना नाम. अपरभागे पन सत्था पटिपाटिया थेरे ठानन्तरेसु ठपेन्तो राधत्थेरं पटिभानेय्यकानं अग्गट्ठाने ठपेसीति.
मोघराजत्थेरवत्थु
२३४. द्वादसमे लूखचीवरधरानन्ति लूखचीवरं धारेन्तानं मोघराजा अग्गोति दस्सेति. अयं हि थेरो सत्थलूखं सुत्तलूखं रजनलूखन्ति तिविधेनपि लूखेन समन्नागतं पंसुकूलं धारेसि. तस्मा लूखचीवरधरानं अग्गो नाम जातो.
तस्स पञ्हकम्मे अयमनुपुब्बिकथा – अयम्पि हि पदुमुत्तरबुद्धकाले हंसवतियं कुलगेहे पटिसन्धिं गहेत्वा निब्बत्ति, ततो अपरभागे सत्थु धम्मकथं सुणन्तो सत्थारं एकं भिक्खुं लूखचीवरधरानं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा अधिकारकम्मं कत्वा तं ठानन्तरं पत्थेसि. सो यावजीवं कुसलं कत्वा देवमनुस्सेसु संसरन्तो कस्सपदसबलस्स निब्बत्तितो पुरेतरमेव कट्ठवाहननगरे अमच्चगेहे पटिसन्धिं गण्हि. अपरभागे वयप्पत्तो कट्ठवाहनराजानं उपट्ठहन्तो अमच्चट्ठानं लभि.
तस्मिं काले कस्सपदसबलो लोके उप्पज्जि. कट्ठवाहनराजा ‘‘बुद्धो किर लोके उप्पन्नो’’ति सुत्वा तं पक्कोसापेत्वा आह – ‘‘तात, बुद्धो किर लोके उप्पन्नो, इमं पच्चन्तनगरं एकप्पहारेनेव उभोहि अम्हेहि तुच्छं कातुं न सक्का, त्वं ताव मज्झिमदेसं गन्त्वा बुद्धस्स उप्पन्नभावं ञत्वा दसबलं इमं नगरं आनेही’’ति पुरिससहस्सेन सद्धिं पेसेसि. सो अनुपुब्बेन सत्थु सन्तिकं गन्त्वा धम्मकथं सुत्वा पटिलद्धसद्धो तत्थेव पब्बजित्वा वीसति वस्ससहस्सानि समणधम्मं अकासि. तेन सद्धिं गतपुरिसा पन सब्बेपि निवत्तित्वा पुन रञ्ञो सन्तिकं आगता.
अयं थेरो परिपुण्णसीलो कालं कत्वा एकं बुद्धन्तरं देवमनुस्सेसु संसरन्तो अम्हाकं दसबलस्स निब्बत्तितो पुरेतरमेव सावत्थियं ब्राह्मणकुले पटिसन्धिं गण्हि, मोघराजमाणवोतिस्स नामं अकंसु. कट्ठवाहनराजापि कस्सपस्स भगवतो अधिकारकम्मं कत्वा एकं बुद्धन्तरं सपरिवारो देवमनुस्सेसु संसरित्वा अम्हाकं दसबलस्स निब्बत्तितो पुरेतरमेव सावत्थियं पुरोहितगेहे पटिसन्धिं गण्हि, बावरिमाणवोतिस्स नामं अकंसु. सो अपरेन समयेन तयो वेदे उग्गण्हित्वा सोळसन्नं माणवकसहस्सानं सिप्पं वाचेन्तो चरति. अथस्स पसेनदिकोसलरञ्ञो काले पितु अच्चयेन पुरोहितट्ठानं अदंसु. तदा अयम्पि मोघराजमाणवो बावरिब्राह्मणस्स सन्तिके सिप्पं गण्हाति.
अथेकदिवसं बावरिब्राह्मणो रहोगतो अत्तनो सिप्पे सारं ओलोकेन्तो सम्परायिकं सारं अदिस्वा ‘‘एकं पब्बज्जं पब्बजित्वा सम्परायिकं गवेसेस्सामी’’ति कोसलराजानं उपसङ्कमित्वा अत्तनो पब्बज्जं अनुजानापेसि. सो तेन अनुञ्ञातो सोळसहि माणवकसहस्सेहि परिवुतो पब्बज्जत्थाय निक्खमि. कोसलराजापि तेन सद्धिंयेव एकं अमच्चं कहापणसहस्सं दत्वा पेसेसि – ‘‘यस्मिं ठाने आचरियो पब्बजति, तत्रस्स वसनट्ठानं गहेत्वा देथा’’ति. बावरिब्राह्मणो फासुकट्ठानं ओलोकेन्तो मज्झिमदेसतो पटिक्कम्म अस्सकरञ्ञो च मुळ्हकरञ्ञो च सीमन्तरे गोधावरितीरे अत्तनो वसनट्ठानं कारेसि.
अथेको पुरिसो जटिलानं दस्सनाय गतो तेसं सन्तके भूमिट्ठाने तेहि अनुञ्ञातो अत्तनो वसनट्ठानं अकासि. तेन कतं दिस्वा अपरं कुलसतं गेहसतं कारेसि. ते सब्बेपि सन्निपतित्वा ‘‘मयं अय्यानं सन्तके भूमिभागे वसाम, मुधा वसितुं न कारणं, सुखवासं वो दस्सामा’’ति एकेको एकेकं कहापणं बावरिब्राह्मणस्स वसनट्ठाने ठपेसि. सब्बेहिपि आभतकहापणा सतसहस्समत्ता अहेसुं. बावरिब्राह्मणो ‘‘किमत्थं एते आभता’’ति आह. सुखवासदानत्थाय, भन्तेति. सचाहं हिरञ्ञसुवण्णेन अत्थिको अस्सं, अहं महन्तं धनरासिं पहाय न पब्बजेय्यं. तुम्हाकं कहापणे गण्हित्वा गच्छथाति. अम्हेहि अय्यस्स परिच्चत्तं न पुन गण्हाम, अनुसंवच्छरं पन एतेनेव नियामेन आहरिस्साम, इमे गहेत्वा अय्यो दानं देतूति. ब्राह्मणो अधिवासेत्वा कपणद्धिकवणिब्बकयाचकानं दानमुखे निय्यातेसि. तस्स अपरापरं दायकभावो सकलजम्बुदीपे पञ्ञायित्थ.
ततो कालिङ्गरट्ठे दुन्निविट्ठे नाम गामे जूजकब्राह्मणस्स वंसे जातब्राह्मणस्स ब्राह्मणी उट्ठाय समुट्ठाय ब्राह्मणं चोदेति – ‘‘बावरी, किर दानं देति, गन्त्वा ततो हिरञ्ञसुवण्णं आहरा’’ति. सो ताय चोदियमानो सण्ठातुं असक्कोन्तो बावरिस्स सन्तिकं गच्छमानो बावरिम्हि दानं दत्वा पण्णसालं पविसित्वा निपज्जित्वा दानं अनुस्सरमाने गतो. गन्त्वा च ‘‘दानं मे, ब्राह्मण, देहि, दानं मे, ब्राह्मण, देही’’ति आह. अकाले त्वं, ब्राह्मण, आगतो, सम्पत्तयाचकानं मे दिन्नं, इदानि कहापणं नत्थीति. न मय्हं, ब्राह्मण, बहूहि कहापणेहि अत्थो, तव एत्तकं दानं ददन्तस्स न सक्का कहापणेहि विना भवितुं, मय्हं पञ्च कहापणसतानि देहीति. ब्राह्मण, पञ्चपि सतानि नत्थि, पुन दानकाले सम्पत्ते लभिस्ससीति. किं पनाहं तव दानकाले आगमिस्सामीति? बावरिब्राह्मणस्स पण्णसालद्वारे वालुकं थूपं कत्वा समन्ततो रत्तवण्णानि पुप्फानि विकिरित्वा मन्तं जप्पेन्तो विय ओट्ठे चालेत्वा चालेत्वा ‘‘मुद्धा फलतु सत्तधा’’ति वदति.
बावरिब्राह्मणो चिन्तेसि – ‘‘अयं महातपो तपचारं गण्हित्वा चरणब्राह्मणको मय्हं सत्तदिवसमत्थके ‘सत्तधा मुद्धा फालतू’ति वदति, मय्हञ्च इमस्स दातब्बानि पञ्च कहापणसतानि नत्थि, एकंसेन मं एस घातेस्सती’’ति. एवं तस्मिं सोकसल्लसमप्पिते निपन्ने रत्तिभागसमनन्तरे अनन्तरत्तभावे बावरिस्स माता देवता हुत्वा निब्बत्ति. सा पुत्तस्स सोकसल्लसमप्पितभावं दिस्वा आगन्त्वा आह – ‘‘तात, एस मुद्धं वा मुद्धफालनं वा न जानाति, त्वम्पि लोके बुद्धानं उप्पन्नभावं न जानासि. सचे ते संसयो अत्थि, सत्थु सन्तिकं गन्त्वा पुच्छ, सो ते एतं कारणं कथेस्सती’’ति. ब्राह्मणो देवताय कथं सुतकालतो पट्ठाय अस्सासं लभित्वा पुनदिवसे उट्ठिते अरुणे सब्बेव अन्तेवासिके पक्कोसित्वा, ‘‘ताता, बुद्धो किर लोके उप्पन्नो, तुम्हे सीघं गन्त्वा ‘बुद्धो वा नो वा’ति ञत्वा आगन्त्वा मय्हं आरोचेथ, अहं सत्थु सन्तिकं गमिस्सामि. अपिच खो पन मय्हं महल्लकभावेन जीवितन्तरायो दुज्जानो, तुम्हे तस्स सन्तिकं गन्त्वा इमिना च इमिना च नियामेन पञ्हे पुच्छथा’’ति मुद्धफालनपञ्हं नाम अभिसङ्खरित्वा अदासि.
ततो चिन्तेसि – ‘‘सब्बे इमे माणवा पण्डिता, सत्थु धम्मकथं सुत्वा अत्तनो किच्चे मत्थकं पत्ते पुन मय्हं सन्तिकं आगच्छेय्युं वा नो वा’’ति. अथ अत्तनो भागिनेय्यस्स अजितमाणवस्स नाम सञ्ञं अदासि – ‘‘त्वं पन एकन्तेनेव मम सन्तिकं आगन्तुं अरहसि, तया पटिलद्धगुणं आगन्त्वा मय्हं कथेय्यासी’’ति. अथ ते सोळससहस्सजटिला अजितमाणवं जेट्ठकं कत्वा सोळसहि जेट्ठन्तेवासिकेहि सद्धिं ‘‘सत्थारं पञ्हं पुच्छिस्सामा’’ति चारिकं चरन्ता गतगतट्ठाने, ‘‘अय्या, कहं गच्छथ, कहं गच्छथा’’ति पुच्छिता ‘‘दसबलस्स सन्तिकं पञ्हं पुच्छितुं गच्छामा’’ति कोटितो पट्ठाय परिसं संकड्ढन्ता अनेकयोजनसतं मग्गं गता. सत्था ‘‘तेसं आगमनदिवसे अञ्ञस्स ओकासो न भविस्सति, इदं इमिस्सा परिसाय अनुच्छविकट्ठान’’न्ति गन्त्वा पासाणचेतिये पिट्ठिपासाणे निसीदि. सो अजितमाणवोपि सपरिसो तं पिट्ठिपासाणं आरुय्ह सत्थु सरीरसम्पत्तिं दिस्वा ‘‘अयं पुरिसो इमस्मिं लोके विवटच्छदो बुद्धो भविस्सती’’ति अत्तनो आचरियेन पहिते पञ्हे मनसा पुच्छन्तोव गतो.
तंदिवसं तस्मिं ठाने सम्पत्तपरिसा द्वादसयोजनिका अहोसि. तेसं सोळसन्नं अन्तेवासिकानं अन्तरे मोघराजमाणवो ‘‘अहं सब्बेहि पण्डिततरो’’ति मानत्थद्धो, तस्स एतदहोसि – ‘‘अयं अजितमाणवो सब्बेसं जेट्ठको, एतस्स पठमतरं मम पञ्हं पुच्छितुं न युत्त’’न्ति. तस्स लज्जायन्तो पठमतरं पञ्हं अपुच्छित्वा तेन पुच्छिते दुतियो हुत्वा सत्थारं पञ्हं पुच्छि. सत्था ‘‘मानत्थद्धो मोघराजमाणवा, न तावस्स ञाणं परिपाकं गच्छति, अस्स मानं निवारितुं वट्टती’’ति चिन्तेत्वा आह – ‘‘तिट्ठ त्वं, मोघराज, अञ्ञे ताव पञ्हे पुच्छन्तू’’ति. सो सत्थु सन्तिका अपसादं लभित्वा चिन्तेसि – ‘‘अहं एत्तकं कालं मया पण्डिततरो नाम नत्थीति विचरामि, बुद्धा च नाम अजानित्वा न कथेन्ति. सत्थारा मम पुच्छाय दोसो दिट्ठो भविस्सती’’ति तुण्ही अहोसि. सो अट्ठहि जनेहि पटिपाटिया पञ्हे पुच्छिते अधिवासेतुं असक्कोन्तो नवमो हुत्वा पुन उट्ठासि. पुनपि नं सत्था अपसादेसि.
सो पुनपि तुण्ही हुत्वा ‘‘सङ्घनवको दानि भवितुं न सक्खिस्सामी’’ति पञ्चदसमो हुत्वा पञ्हं पुच्छि. अथ सत्था ञाणस्स परिपाकभावं ञत्वा पञ्हं कथेसि. सो देसनापरियोसाने अत्तनो परिवारेन जटिलसहस्सेन सद्धिं अरहत्तं पापुणि. इमिनाव नियामेन सेसानिपि पन्नरस जटिलसहस्सानि अरहत्तं पापुणिंसु. सब्बेपि इद्धिमयपत्तचीवरधरा एहिभिक्खूव अहेसुं. सेसजना पन न कथियन्ति. अयं मोघराजत्थेरो ततो पट्ठाय तीहि लूखेहि समन्नागतं चीवरं धारेति. एवं पारायने (सु. नि. ९८२ आदयो) वत्थु समुट्ठितं. सत्था पन अपरभागे जेतवने निसिन्नो थेरे पटिपाटिया ठानन्तरेसु ठपेन्तो मोघराजत्थेरं इमस्मिं सासने लूखचीवरधरानं अग्गट्ठाने ठपेन्तो ‘‘एतदग्गं, भिक्खवे, मम सावकानं भिक्खूनं लूखचीवरधरानं यदिदं मोघराजा’’ति आह.
चतुत्थवग्गवण्णना.
एकचत्तालीससुत्तमत्ताय थेरपाळिया वण्णना निट्ठिता.