(१४) २. दुतियएतदग्गवग्गो

चूळपन्थकत्थेरवत्थु

१९८-२००. दुतियस्स पठमे मनोमयन्ति मनेन निब्बत्तितं. ‘‘मनोमयेन कायेन, इद्धिया उपसङ्कमी’’ति (थेरगा. ९०१) वुत्तट्ठानस्मिञ्हि मनेन कतकायो मनोमयकायो नाम जातो. ‘‘अञ्ञतरं मनोमयं कायं उपपज्जती’’ति (चूळव. ३३३) वुत्तट्ठाने मनेन निब्बत्तितकायो मनोमयकायो नाम जातो. अयमिध अधिप्पेतो. तत्थ अञ्ञे भिक्खू मनोमयं कायं निब्बत्तेन्ता तयो वा चत्तारो वा निब्बत्तेन्ति, न बहुके. एकसदिसेयेव च कत्वा निब्बत्तेन्ति एकविधमेव कम्मं कुरुमाने. चूळपन्थकत्थेरो पन एकावज्जनेन समणसहस्सं मापेसि. द्वेपि च जने न एकसदिसे अकासि न एकविधं कम्मं कुरुमाने. तस्मा मनोमयं कायं अभिनिम्मिनन्तानं अग्गो नाम जातो.

चेतोविवट्टकुसलानम्पि चूळपन्थकोव अग्गो, सञ्ञाविवट्टकुसलानं पन महापन्थकत्थेरो अग्गोति वुत्तो. तत्थ चूळपन्थकत्थेरो चतुन्नं रूपावचरज्झानानं लाभिताय ‘‘चेतोविवट्टकुसलो’’ति वुत्तो, महापन्थकत्थेरो चतुन्नं अरूपावचरज्झानानं लाभिताय ‘‘सञ्ञाविवट्टकुसलो’’ति वुत्तो. चूळपन्थको च समाधिकुसलताय चेतोविवट्टकुसलो नाम, महापन्थको विपस्सनाकुसलताय सञ्ञाविवट्टकुसलो नाम. एको चेत्थ समाधिलक्खणे छेको, एको विपस्सनालक्खणे. तथा एको समाधिगाळ्हो, एको विपस्सनागाळ्हो. एको चेत्थ अङ्गसंखित्ते छेको, एको आरम्मणसंखित्ते. तथा एको अङ्गववत्थाने छेको, एको आरम्मणववत्थानेति एवमेत्थ योजना कातब्बा.

अपिच चूळपन्थकत्थेरो रूपावचरज्झानलाभी हुत्वा झानङ्गेहि वुट्ठाय अरहत्तं पत्तोति चेतोविवट्टकुसलो, महापन्थको अरूपावचरज्झानलाभी हुत्वा झानङ्गेहि वुट्ठाय अरहत्तं पत्तोति सञ्ञाविवट्टकुसलो. उभोपि पन्थे जातत्ता पन्थका नाम जाता. तेसं पठमजातो महापन्थको नाम, पच्छाजातो चूळपन्थको नाम.

इमेसं पन उभिन्नम्पि पञ्हकम्मे अयमनुपुब्बिकथा – अतीते किर पदुमुत्तरबुद्धकाले हंसवतीनगरवासिनो द्वे भातिका कुटुम्बिका सद्धा पसन्ना निबद्धं सत्थु सन्तिकं गन्त्वा धम्मं सुणन्ति. तेसु एकदिवसं कनिट्ठो सत्थारं द्वीहङ्गेहि समन्नागतं एकं भिक्खुं ‘‘मम सासने मनोमयं कायं अभिनिम्मिनन्तानं चेतोविवट्टकुसलानञ्च अयं भिक्खु अग्गो’’ति एतदग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा चिन्तेसि – ‘‘महा वतायं भिक्खु एको हुत्वा द्वे अङ्गानि परिपूरेत्वा चरति, मयापि अनागते एकस्स बुद्धस्स सासने अङ्गद्वयपूरकेन हुत्वा विचरितुं वट्टती’’ति. सो पुरिमनयेनेव सत्थारं निमन्तेत्वा सत्ताहं महादानं दत्वा एवमाह – ‘‘यं, भन्ते, भिक्खुं तुम्हे इतो सत्तदिवसमत्थके मनोमयङ्गेन च चेतोविवट्टकुसलङ्गेन च ‘अयं मम सासने अग्गो’ति एतदग्गे ठपयित्थ, अहम्पि इमस्स अधिकारकम्मस्स फलेन सो भिक्खु विय अङ्गद्वयपूरको भवेय्य’’न्ति पत्थनं अकासि.

सत्था अनागतं ओलोकेत्वा अनन्तरायेनस्स पत्थनाय समिज्झनभावं दिस्वा ‘‘अनागते कप्पसतसहस्सावसाने गोतमो नाम बुद्धो उप्पज्जिस्सति, सो तं इमस्मिं ठानद्वये ठपेस्सती’’ति ब्याकरित्वा अनुमोदनं कत्वा पक्कामि. भातापिस्स एकदिवसं सत्थारं सञ्ञाविवट्टकुसलं भिक्खुं एतदग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा तथेव अधिकारं कत्वा पत्थनं अकासि, सत्थापि तं ब्याकासि.

ते उभोपि जना सत्थरि धरमाने कुसलकम्मं करित्वा सत्थु परिनिब्बुतकाले सरीरचेतिये सुवण्णपूजं कत्वा ततो चुता देवलोके निब्बत्ता. तेसं देवमनुस्सेसु संसरन्तानंयेव कप्पसतसहस्सं अतिक्कन्तं. तत्थ महापन्थकस्स अन्तरा कतकल्याणकम्मं न कथियति, चूळपन्थको पन कस्सपभगवतो सासने पब्बजित्वा वीसति वस्ससहस्सानि ओदातकसिणकम्मं कत्वा देवपुरे निब्बत्ति. अथ अम्हाकं सत्था अभिसम्बोधिं पत्वा पवत्तितवरधम्मचक्को राजगहं उपनिस्साय वेळुवनमहाविहारे पटिवसति.

इमस्मिं ठाने ठत्वा इमेसं द्विन्नं निब्बत्तिं कथेतुं वट्टति. राजगहे किर धनसेट्ठिकुलस्स धीता अत्तनो दासेनेव सद्धिं सन्थवं कत्वा ‘‘अञ्ञेपि मे इमं कम्मं जानेय्यु’’न्ति चिन्तेत्वा एवमाह – ‘‘अम्हेहि इमस्मिं ठाने वसितुं न सक्का, सचे मे मातापितरो इमं दोसं जानिस्सन्ति, खण्डाखण्डं करिस्सन्ति, विदेसं गन्त्वा वसिस्सामा’’ति हत्थसारं गहेत्वा अग्गद्वारेन निक्खमित्वा ‘‘यत्थ वा तत्थ वा अञ्ञेहि अजाननट्ठानं गन्त्वा वसिस्सामा’’ति उभोपि अगमंसु.

तेसं एकस्मिं ठाने वसन्तानं संवासमन्वाय तस्सा कुच्छियं गब्भो पतिट्ठासि. सा गब्भस्स परिपाकं आगम्म सामिकेन सद्धिं मन्तेसि – ‘‘गब्भो मे परिपाकं गतो, ञातिमित्तादिविरहिते ठाने गब्भवुट्ठानं नाम उभिन्नम्पि अम्हाकं दुक्खमेव, कुलगेहमेव गच्छामा’’ति. सो ‘‘अज्ज गच्छाम, स्वे गच्छामा’’ति दिवसे अतिक्कमापेसि. सा चिन्तेसि – ‘‘अयं बालो अत्तनो दोसमहन्ताय गन्तुं न उस्सहति, मातापितरो च नाम एकन्तहिता, अयं गच्छतु वा मा वा, मया गन्तुं वट्टती’’ति. तस्मिं गेहा निक्खन्ते सा गेहे परिक्खारं पटिसामेत्वा अत्तनो कुलघरं गतभावं अनन्तरगेहवासीनं आरोचेत्वा मग्गं पटिपज्जि.

अथ सो पुरिसो घरं आगतो तं अदिस्वा पटिविस्सके पुच्छित्वा ‘‘कुलघरं गता’’ति सुत्वा वेगेन अनुबन्धित्वा अन्तरामग्गे सम्पापुणि. तस्सापि तत्थेव गब्भवुट्ठानं अहोसि. सो ‘‘किं इदं भद्दे’’ति पुच्छि. सामि एको पुत्तो जातोति. इदानि किं करिस्सामाति? यस्स अत्थाय मयं कुलघरं गच्छाम, तं कम्मं अन्तराव निप्फन्नं, तत्थ गन्त्वा किं करिस्साम, निवत्तामाति द्वेपि एकचित्ता हुत्वा निवत्तिंसु. तस्स दारकस्स च पन्थे जातत्ता पन्थकोति नामं अकंसु. तस्सा नचिरस्सेव अपरोपि गब्भो पतिट्ठहि. सब्बं पुरिमनयेनेव वित्थारेतब्बं. तस्सपि दारकस्स पन्थे जातत्ता पठमजातस्स महापन्थकोति नामं कत्वा पच्छाजातस्स चूळपन्थकोति नामं अकंसु.

ते द्वेपि दारके गहेत्वा अत्तनो वसनट्ठानमेव गता. तेसं तत्थ वसन्तानं अयं महापन्थकदारको अञ्ञे दारकजने ‘‘चूळपिता महापिता अय्यको अय्यिका’’ति वदन्ते सुत्वा मातरं पटिपुच्छि – ‘‘अम्म, अञ्ञे दारका कथेन्ति ‘अय्यको अय्यिका’ति, किं अम्हाकं ञातका नत्थी’’ति? आम, तात, तुम्हाकं एत्थ ञातका नत्थि, राजगहनगरे पन वो धनसेट्ठि नाम अय्यको, तत्थ तुम्हाकं बहू ञातकाति. कस्मा तत्थ न गच्छथ अम्माति? सा अत्तनो अगमनकारणं पुत्तस्स अकथेत्वा पुत्तेसु पुनप्पुनं कथेन्तेसु सामिकमाह – ‘‘इमे दारका अतिविय मं किलमेन्ति, किं नो मातापितरो दिस्वा मंसं खादिस्सन्ति, एहि दारकानं अय्यककुलं दस्सेमा’’ति. अहं सम्मुखा भवितुं न सक्खिस्सामि, तं पन नयिस्सामीति. ‘‘साधु सामि, येन केनचि उपायेन दारकानं अय्यककुलमेव दट्ठुं वट्टती’’ति द्वेपि जना दारके आदाय अनुपुब्बेन राजगहं पत्वा नगरद्वारे एकिस्सा सालाय निवासं कत्वा दारकमाता द्वे दारके गहेत्वा आगतभावं मातापितूनं आरोचापेसि.

ते तं सासनं सुत्वा संसारे संसरन्तानं न पुत्तो न धीता नाम नत्थि, ते अम्हाकं महापराधिका, न सक्का तेहि अम्हाकं चक्खुपथे ठातुं. एत्तकं पन धनं गहेत्वा द्वेपि जना फासुकट्ठानं गन्त्वा जीवन्तु, दारके पन इध पेसेन्तूति. सेट्ठिधीता मातापितूहि पेसितं धनं गहेत्वा दारके आगतदूतानं हत्थेयेव दत्वा पेसेसि. दारका अय्यककुले वड्ढन्ति. तेसु चूळपन्थको अतिदहरो, महापन्थको पन अय्यकेन सद्धिं दसबलस्स धम्मकथं सोतुं गच्छति. तस्स निच्चं सत्थु सम्मुखे धम्मं सुणन्तस्स पब्बज्जाय चित्तं नमि. सो अय्यकं आह – ‘‘सचे तुम्हे अनुजानेय्याथ, अहं पब्बज्जेय्य’’न्ति. ‘‘किं वदेसि, तात, मय्हं सकललोकस्सपि पब्बज्जतो तवेव पब्बज्जा भद्दिका. सचे सक्कोसि, पब्बज, ताता’’ति सम्पटिच्छित्वा सत्थु सन्तिकं गतो. सत्था ‘‘किं, महासेट्ठि, दारको ते लद्धो’’ति? ‘‘आम, भन्ते, अयं दारको मय्हं नत्ता, तुम्हाकं सन्तिके पब्बजामीति वदती’’ति आह.

सत्था अञ्ञतरं पिण्डचारिकं ‘‘इमं दारकं पब्बाजेही’’ति आणापेसि. थेरो तस्स तचपञ्चककम्मट्ठानं आचिक्खित्वा पब्बाजेसि. सो बहुं बुद्धवचनं उग्गण्हित्वा परिपुण्णवस्सो उपसम्पदं लभि. उपसम्पन्नो हुत्वा योनिसोमनसिकारे कम्मं करोन्तो चतुन्नं अरूपावचरज्झानानं लाभी हुत्वा झानङ्गेहि वुट्ठाय अरहत्तं पापुणि. इति सो सञ्ञाविवट्टकुसलानं अग्गो जातो. सो झानसुखेन फलसुखेन वीतिनामेन्तो चिन्तेसि – ‘‘सक्का नु खो इमं सुखं चूळपन्थकस्स दातु’’न्ति. ततो अय्यकसेट्ठिस्स सन्तिकं गन्त्वा ‘‘महासेट्ठि सचे तुम्हे सम्पटिच्छथ, अहं चूळपन्थकं पब्बाजेय्य’’न्ति आह. पब्बाजेथ, भन्तेति. थेरो चूळपन्थकदारकं पब्बाजेत्वा दससु सीलेसु पतिट्ठापेसि. चूळपन्थकसामणेरो भातिकस्स सन्तिके.

‘‘पदुमं यथा कोकनदं सुगन्धं,

पातो सिया फुल्लमवीतगन्धं;

अङ्गीरसं पस्स विरोचमानं,

तपन्तमादिच्चमिवन्तलिक्खे’’ति. (सं. नि. १.१२३; अ. नि. ५.१९५) –

इमं गाथं गण्हाति. गहितगहितपदं उपरूपरिपदं गण्हन्तस्स नस्सति. तस्स इमं गाथं गहेतुं वायमन्तस्सेव चत्तारो मासा अतिक्कन्ता. अथ नं महापन्थको आह – ‘‘चूळपन्थक, त्वं इमस्मिं सासने अभब्बो, चतूहि मासेहि एकगाथम्पि गहेतुं न सक्कोसि, पब्बजितकिच्चं पन त्वं कथं मत्थकं पापेस्ससि, निक्खम इतो’’ति. सो थेरेन पणामितो विहारपच्चन्ते रोदमानो अट्ठासि.

तेन समयेन सत्था राजगहं उपनिस्साय जीवकम्बवने विहरति. तस्मिं समये जीवको पुरिसं पेसेसि ‘‘पञ्चहि भिक्खुसतेहि सद्धिं सत्थारं निमन्तेही’’ति. तेन खो पन समयेन महापन्थको भत्तुद्देसको होति. सो ‘‘पञ्चन्नं भिक्खुसतानं भिक्खं सम्पटिच्छथ, भन्ते’’ति वुत्तो ‘‘चूळपन्थकं ठपेत्वा सेसानं सम्पटिच्छामी’’ति आह. चूळपन्थको तं कथं सुत्वा भिय्योसोमत्ताय दोमनस्सप्पत्तो अहोसि. सत्था चूळपन्थकस्स खेदं दिस्वा ‘‘चूळपन्थको मयि गते बुज्झिस्सती’’ति गन्त्वा अविदूरे ठाने अत्तानं दस्सेत्वा ‘‘किं त्वं, पन्थक, रोदसी’’ति आह. भाता मं, भन्ते, पणामेतीति. पन्थक, तुय्हं भातिकस्स परपुग्गलानं आसयानुसयञाणं नत्थि, त्वं बुद्धवेनेय्यपुग्गलो नामाति इद्धिया अभिसङ्खरित्वा सुद्धं चोळखण्डं अदासि ‘‘इमं गहेत्वा ‘रजोहरणं रजोहरण’न्ति वत्वा भावेहि पन्थका’’ति.

सो सत्थारा दिन्नं चोळखण्डं ‘‘रजोहरणं रजोहरण’’न्ति हत्थेन परिमज्जन्तो निसीदि. तस्स परिमज्जन्तस्स लोमानि किलिट्ठधातुकानि जातानि. पुन परिमज्जन्तस्स उक्खलिपरिपुञ्छनसदिसं जातं. सो ञाणपरिपाकं आगम्म तत्थ खयवयं पट्ठपेत्वा चिन्तेसि – ‘‘इदं चोळखण्डं पकतिया पण्डरं परिसुद्धं, उपादिन्नकसरीरं निस्साय किलिट्ठं जातं, इदं चित्तम्पि एवंगतिकमेवा’’ति. समाधिं भावेत्वा चत्तारि रूपावचरज्झानानि पादकानि कत्वा सह पटिसम्भिदाहि अरहत्तं पापुणि. सो मनोमयज्झानलाभी हुत्वा एको हुत्वा बहुधा, बहुधा हुत्वा एको भवितुं समत्थो अहोसि. अरहत्तमग्गेनेव चस्स तेपिटकञ्च छ अभिञ्ञा च आगमिंसु.

पुनदिवसे सत्था एकूनेहि पञ्चहि भिक्खुसतेहि सद्धिं गन्त्वा जीवकस्स निवेसने निसीदि. चूळपन्थको पन अत्तनो भिक्खाय असम्पटिच्छितत्तायेव न गतो. जीवको यागुं दातुं आरभि, सत्था हत्थेन पत्तं पिदहि. कस्मा, भन्ते, न गण्हथाति? विहारे एको भिक्खु अत्थि जीवकाति. सो पुरिसं पहिणि ‘‘गच्छ, भणे, विहारे निसिन्नं अय्यं गहेत्वा एही’’ति. चूळपन्थकत्थेरोपि तस्स पुरिसस्स पुरे आगमनायेव भिक्खुसहस्सं निम्मिनित्वा एकम्पि एकेन असदिसं, एकस्सपि च चीवरविचारणादिसमणकम्मं अञ्ञेन असदिसं अकासि. सो पुरिसो विहारे भिक्खूनं बहुभावं दिस्वा गन्त्वा जीवकस्स कथेसि – ‘‘भन्ते, इमस्मिं विहारे भिक्खुसङ्घो बहुतरो, ततो पक्कोसितब्बं भदन्तं न जानामी’’ति. जीवको सत्थारं पटिपुच्छि – ‘‘कोनामो, भन्ते, विहारे निसिन्नभिक्खू’’ति? चूळपन्थको नाम जीवकाति. गच्छ भो ‘‘चूळपन्थको नाम कतरो’’ति पुच्छित्वा आनेहीति. सो विहारं गन्त्वा ‘‘चूळपन्थको नाम, भन्ते, कतरो’’ति पुच्छि. ‘‘अहं चूळपन्थको अहं चूळपन्थको’’ति भिक्खुसहस्सम्पि कथेसि. सो पुनागन्त्वा जीवकस्स कथेसि ‘‘सहस्समत्ता भिक्खू सब्बेपि ‘अहं चूळपन्थको अहं चूळपन्थको’ति कथेन्ति, अहं ‘असुको नाम पक्कोसितब्बो’ति न जानामी’’ति. जीवकोपि पटिविद्धसच्चताय ‘‘इद्धिमा भिक्खू’’ति नयतो ञत्वा ‘‘पठमं कथनभिक्खुमेव ‘तुम्हे सत्था पक्कोसती’ति वत्वा चीवरकण्णे गण्ह ताता’’ति आह. सो विहारं गन्त्वा तथा अकासि, तावदेव सहस्समत्ता भिक्खू अन्तरधायिंसु. सो थेरं गहेत्वा अगमासि. सत्था तस्मिं खणे यागुं गण्हि.

दसबले भत्तकिच्चं कत्वा विहारं गते धम्मसभायं कथा उदपादि ‘‘याव महन्ता वत बुद्धा नाम चत्तारो मासे एकगाथं गण्हितुं असक्कोन्तं भिक्खुं एवंमहिद्धिकं अकंसू’’ति. सत्था तेसं भिक्खूनं चित्ताचारं ञत्वा गन्त्वा पञ्ञत्तासने निसज्ज ‘‘किं वदेथ, भिक्खवे’’ति पुच्छि. न भगवा अञ्ञं किञ्चि कथेम, चूळपन्थकेन तुम्हाकं सन्तिका महालाभो लद्धोति तुम्हाकंयेव गुणं कथेमाति. अनच्छरियं, भिक्खवे, इदानि मय्हं ओवादं कत्वा लोकुत्तरदायज्जलाभो, अयं अतीतेपि अपरिपक्कञाणे ठितस्स मय्हं ओवादं कत्वा लोकियदायज्जं लभीति. भिक्खू ‘‘कदा, भन्ते’’ति आयाचिंसु. सत्था तेसं भिक्खूनं अतीतं आहरित्वा दस्सेसि.

भिक्खवे, अतीते बाराणसीनगरे ब्रह्मदत्तो नाम राजा रज्जं कारेसि. तस्मिं समये चूळकसेट्ठि नाम पण्डितो ब्यत्तो सब्बनिमित्तानि जानाति. सो एकदिवसं राजूपट्ठानं गच्छन्तो अन्तरवीथियं मतमूसिकं दिस्वा तस्मिं खणे नक्खत्तं समानेत्वा इदमाह – ‘‘सक्का चक्खुमता कुलपुत्तेन इमं उन्दूरं गहेत्वा दारभरणञ्च कातुं कम्मन्ते च पयोजेतु’’न्ति. अञ्ञतरो दुग्गतकुलपुत्तो तं सेट्ठिस्स वचनं सुत्वा ‘‘नायं अजानित्वा कथेस्सती’’ति मूसिकं गहेत्वा एकस्मिं आपणे बिळारस्सत्थाय दत्वा काकणिकं लभि. ताय काकणिकाय फाणितं किणित्वा एकेन कुटेन पानीयं गण्हित्वा अरञ्ञतो आगच्छन्ते मालाकारे दिस्वा थोकं थोकं फाणितखण्डं दत्वा उळुङ्केन पानीयं अदासि. ते तस्स एकेकं पुप्फमुट्ठिं अदंसु. सो तेन पुप्फमूलेन पुनदिवसेपि फाणितञ्च पानीयघटञ्च गहेत्वा पुप्फाराममेव गतो. तस्स तंदिवसं मालाकारा अड्ढओचितके पुप्फगच्छे दत्वा अगमंसु. सो नचिरस्सेव इमिना उपायेन अट्ठ कहापणे लभि.

पुन एकस्मिं वातवुट्ठिदिवसे छड्डितउय्यानं गन्त्वा पतितदारूनं रासिं कत्वा निसिन्नो राजकुम्भकारस्स सन्तिका सोळस कहापणे लभि. सो चतुवीसतिया कहापणेसु जातेसु ‘‘अत्थि अयं उपायो मय्ह’’न्ति नगरद्वारतो अविदूरे ठाने एकं पानीयचाटिं ठपेत्वा पञ्चसते तिणहारके पानीयेन उपट्ठहि. ते आहंसु – ‘‘त्वं, सम्म, अम्हाकं बहुपकारो, किं ते करोमा’’ति? सोपि ‘‘मय्हं किच्चे उप्पन्ने करिस्सथा’’ति वत्वा इतो चितो च विचरन्तो थलपथकम्मिकेन च जलपथकम्मिकेन च सद्धिं मित्तसन्थवं अकासि. तस्स थलपथकम्मिको ‘‘स्वे इमं नगरं अस्सवाणिजको पञ्च अस्ससतानि गहेत्वा आगमिस्सती’’ति आचिक्खि. सो तस्स वचनं सुत्वा तिणहारकानं सञ्ञं दत्वा एकेकं तिणकलापं दिगुणं कत्वा आहरापेसि. अथ सो अस्सानं नगरं पविट्ठवेलाय तिणकलापसहस्सं अन्तरद्वारे रासिं कत्वा निसीदि. अस्सवाणिजो सकलनगरे अस्सानं चारिं अलभित्वा तस्स सहस्सं दत्वा तं तिणं गण्हि.

ततो कतिपाहच्चयेनस्स समुद्दकम्मिकसहायको आरोचेसि ‘‘पट्टनं महानावा आगता’’ति. सो ‘‘अत्थि अयं उपायो’’ति अट्ठहि कहापणेहि सब्बपरिवारसम्पन्नं तावकालिकं रथं गहेत्वा नावापट्टनं गन्त्वा एकं अङ्गुलिमुद्दिकं नाविकस्स सच्चकारं दत्वा अविदूरे ठाने साणिं परिक्खिपापेत्वा तत्थ निसिन्नो पुरिसे आणापेसि ‘‘बाहिरकेसु वाणिजेसु आगतेसु ततियेन पटिहारेन आरोचेथा’’ति. ‘‘नावा आगता’’ति सुत्वा बाराणसितो सतमत्ता वाणिजा ‘‘भण्डं गण्हामा’’ति आगमंसु. भण्डं तुम्हे न लभिस्सथ, असुकट्ठाने नाम महावाणिजेन सच्चकारो दिन्नोति. ते तेसं सुत्वा तस्स सन्तिकं आगता, पादमूलिकपुरिसा पुरिमसञ्ञावसेन ततियेन पाटिहारेन तेसं आगतभावं आरोचेसुं. ते सतमत्तापि वाणिजा एकेकं सहस्सं दत्वा तेन सद्धिं नावाय पत्तिका हुत्वा पुन एकेकं सहस्सं दत्वा पत्तिं विस्सज्जापेत्वा भण्डं अत्तनो सन्तकं अकंसु. सो पुरिसो द्वे सतसहस्सानि गहेत्वा बाराणसिं आगन्त्वा ‘‘कतञ्ञुना भवितुं वट्टती’’ति एकं सतसहस्सं गहेत्वा चूळसेट्ठिस्स सन्तिकं गतो.

अथ तं चूळसेट्ठि ‘‘किं ते, तात, कत्वा इदं धनं लद्ध’’न्ति पुच्छि. सो ‘‘तुम्हेहि कथितउपाये ठत्वा चतुमासब्भन्तरेयेव लद्ध’’न्ति आह. सेट्ठि तस्स वचनं सुत्वा ‘‘इदानि एवरूपं दारकं परसन्तकं कातुं न वट्टती’’ति वयप्पत्तं धीतरं दत्वा सकलकुटुम्बस्स सामिकं अकासि. सोपि कुलपुत्तो सेट्ठिनो अच्चयेन तस्मिं नगरे सेट्ठिट्ठानं गहेत्वा यावतायुकं ठत्वा यथाकम्मं गतो. सत्था द्वे वत्थूनि कथेत्वा अनुसन्धिं घटेत्वा अभिसम्बुद्धकाले इमं गाथमाह –

‘‘अप्पकेनपि मेधावी, पाभतेन विचक्खणो;

समुट्ठापेति अत्तानं, अणुं अग्गिंव सन्धम’’न्ति. (जा. १.१.४);

इति सत्था धम्मसभायं सन्निसिन्नानं इमं कारणं दस्सेसि. अयं द्विन्नम्पि महासावकानं पुब्बपत्थनतो पट्ठाय अनुपुब्बिकथा. अपरभागे पन सत्था अरियगणपरिवुतो धम्मासने निसिन्नो मनोमयं कायं अभिनिम्मिनन्तानं चेतोविवट्टकुसलानञ्च चूळपन्थकत्थेरं अग्गट्ठाने ठपेसि, सञ्ञाविवट्टकुसलानं महापन्थकन्ति.

सुभूतित्थेरवत्थु

२०१. ततिये अरणविहारीनन्ति निक्किलेसविहारीनं. रणन्ति हि रागादयो किलेसा वुच्चन्ति, तेसं अभावेन निक्किलेसविहारो अरणविहारो नाम. सो येसं अत्थि, ते अरणविहारिनो. तेसं अरणविहारीनं सुभूतित्थेरो अग्गोति. किञ्चापि हि अञ्ञेपि खीणासवा अरणविहारिनोव, थेरेन पन धम्मदेसनाय एतं नामं लद्धं. अञ्ञे हि भिक्खू धम्मं देसेन्तो उद्दिस्सकं कत्वा वण्णं वा अवण्णं वा कथेन्ति, थेरो पन धम्मं देसेन्तो सत्थारा देसितनियामतो अनोक्कमित्वा देसेति, तस्मा अरणविहारीनं अग्गो नाम जातो.

२०२. चतुत्थे दक्खिणेय्यानन्ति दक्खिणारहानं. तत्थ किञ्चापि अञ्ञेपि खीणासवा अग्गदक्खिणेय्या, थेरो पन पिण्डाय चरन्तो घरे घरे मेत्ताझानं समापज्जित्वा समापत्तितो वुट्ठाय भिक्खं गण्हाति ‘‘एवं भिक्खादायकानं महप्फलं भविस्सती’’ति. तस्मा दक्खिणेय्यानं अग्गोति वुत्तो. अत्तभावो पनस्स सुसमिद्धो, अलङ्कततोरणं विय चित्तपटो विय च अतिविय विरोचति. तस्मा सुभूतीति वुच्चति.

तस्स पञ्हकम्मे अयमनुपुब्बिकथा – अयं किर पदुमुत्तरे भगवति अनुप्पन्नेयेव हंसवतीनगरे ब्राह्मणमहासालकुले निब्बत्ति, नन्दमाणवोतिस्स नामं अकंसु. सो वयप्पत्तो तयो वेदे उग्गण्हित्वा तत्थ सारं अपस्सन्तो अत्तनो परिवारेहि चतुचत्तालीसाय माणवकसहस्सेहि सद्धिं पब्बतपादे इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा पञ्च अभिञ्ञा अट्ठ समापत्तियो निब्बत्तेसि, अन्तेवासिकेपि झानलाभिनो अकासि.

तस्मिं समये पदुमुत्तरो भगवा लोके निब्बत्तित्वा हंसवतीनगरं उपनिस्साय विहरन्तो एकदिवसं पच्चूससमये लोकं ओलोकेन्तो नन्दतापसस्स अन्तेवासिकानं जटिलानं अरहत्तूपनिस्सयं नन्दतापसस्स च द्वीहङ्गेहि समन्नागतस्स सावकस्स ठानन्तरपत्थनं दिस्वा पातोव सरीरपटिजग्गनं कत्वा पुब्बण्हसमयं पत्तचीवरमादाय सारिपुत्तत्थेरस्स वत्थुम्हि वुत्तनयेनेव नन्दतापसस्स अस्समं अगमासि. तत्थ फलाफलदानञ्च पुप्फासनपञ्ञापनञ्च निरोधसमापत्तिसमापज्जनञ्च वुत्तनयेनेव वेदितब्बं.

सत्था पन निरोधा वुट्ठितो अरणविहारिअङ्गेन च दक्खिणेय्यङ्गेन चाति द्वीहङ्गेहि समन्नागतं एकं सावकं ‘‘इसिगणस्स पुप्फासनानुमोदनं करोही’’ति आणापेसि. सो अत्तनो विसये ठत्वा तेपिटकं सम्मसित्वा अनुमोदनं अकासि. तस्स देसनावसाने सत्था सयं धम्मं देसेसि. देसनापरियोसाने सब्बे चतुचत्तालीससहस्सापि तापसा अरहत्तं पापुणिंसु. नन्दतापसो पन अनुमोदकस्स भिक्खुनो निमित्तं गण्हित्वा सत्थु देसनानुसारेन ञाणं पेसेतुं नासक्खि. सत्था ‘‘एथ, भिक्खवो’’ति सेसभिक्खूनं हत्थं पसारेसि. सब्बेपि अन्तरहितकेसमस्सू इद्धिमयपरिक्खारा वस्ससट्ठिकत्थेरा विय अहेसुं.

नन्दतापसो तथागतं वन्दित्वा सम्मुखे ठितो आह – ‘‘भन्ते, येन भिक्खुना इसिगणस्स पुप्फासनानुमोदना कता, को नामोयं तुम्हाकं सासने’’ति? अरणविहारिअङ्गेन च दक्खिणेय्यङ्गेन च एतदग्गं पत्तो एसोति. ‘‘भन्ते, अहम्पि इमिना सत्ताहकतेन अधिकारकम्मेन अञ्ञं सम्पत्तिं न पत्थेमि, अनागते पनाहं एकस्स बुद्धस्स सासने अयं थेरो विय द्वीहङ्गेहि समन्नागतो भवेय्य’’न्ति पत्थनं अकासि. सत्था अनन्तरायं दिस्वा ब्याकरित्वा पक्कामि. नन्दतापसोपि कालेन कालं दसबलस्स सन्तिके धम्मं सुत्वा अपरिहीनज्झानो ब्रह्मलोके निब्बत्तो. इदमस्स कल्याणकम्मं. अन्तरा पन कम्मं न कथियति.

सो कप्पसतसहस्सं अतिक्कमित्वा सावत्थियं सुमनसेट्ठिस्स गेहे निब्बत्ति, सुभूतीतिस्स नामं अकंसु. अपरभागे अम्हाकं सत्था लोके निब्बत्तो राजगहं उपनिस्साय विहरति. तदा अनाथपिण्डिको सेट्ठि सावत्थियं उट्ठानकभण्डं गहेत्वा अत्तनो सहायकस्स राजगहसेट्ठिनो घरं गतो सत्थु उप्पन्नभावं ञत्वा सत्थारं सीतवने विहरन्तं उपसङ्कमित्वा पठमदस्सनेनेव सोतापत्तिफले पतिट्ठाय सत्थारं सावत्थिं आगमनत्थाय याचित्वा पञ्चचत्तालीसयोजने मग्गे योजने योजने सतसहस्सपरिच्चागेन विहारे पतिट्ठापेत्वा सावत्थियं राजमानेन अट्ठकरीसप्पमाणं जेतराजकुमारस्स उय्यानभूमिं कोटिसन्थारेन किणित्वा तत्थ भगवतो विहारं कारेत्वा अदासि. विहारमहदिवसे अयं सुभूतिकुटिम्बिको अनाथपिण्डिकसेट्ठिना सद्धिं गन्त्वा धम्मं सुणन्तो सद्धं पटिलभित्वा पब्बजि. सो उपसम्पन्नो द्वे मातिका पगुणं कत्वा कम्मट्ठानं कथापेत्वा अरञ्ञे समणधम्मं करोन्तो विपस्सनं वड्ढेत्वा मेत्ताझानं पादकं कत्वा अरहत्तं पापुणि. धम्मं देसेन्तो वुत्तनयेनेव धम्मं कथेति, पिण्डाय चरन्तो वुत्तनयेनेव मेत्ताझानतो वुट्ठाय भिक्खं गण्हाति. अथ नं सत्था इमं कारणद्वयं पटिच्च अरणविहारीनञ्च दक्खिणेय्यानञ्च भिक्खूनं अग्गट्ठाने ठपेसीति.

खदिरवनियरेवतत्थेरवत्थु

२०३. पञ्चमे आरञ्ञकानन्ति अरञ्ञवासीनं. रेवतो खदिरवनियोति धम्मसेनापतित्थेरस्स कनिट्ठभातिको. सो यथा अञ्ञे थेरा अरञ्ञे वसमाना वनसभागं उदकसभागं भिक्खाचारसभागञ्च सल्लक्खेत्वा अरञ्ञे वसन्ति, न एवं वसि. एतानि पन सभागानि अनादियित्वा उज्जङ्गलसक्खरपासाणविसमे खदिरवने पटिवसति. तस्मा आरञ्ञकानं अग्गोति वुत्तो.

तस्स पञ्हकम्मे अयमनुपुब्बिकथा – अयं किर अतीते पदुमुत्तरबुद्धकाले हंसवतीनगरे निब्बत्तो महागङ्गाय पयागपतिट्ठानतित्थे नावाकम्मं करोन्तो पटिवसति. तस्मिं समये सत्था सतसहस्सभिक्खुपरिवारो चारिकं चरन्तो पयागपतिट्ठानतित्थं सम्पापुणि. सो दसबलं दिस्वा चिन्तेसि – ‘‘मय्हं कालेन कालं बुद्धदस्सनं नाम नत्थि, अयं मे कल्याणकम्मायूहनक्खणो’’ति नावासङ्घाटं बन्धापेत्वा उपरि चेलवितानं कारेत्वा गन्धमालादामानि ओसारेत्वा हेट्ठा वरपोत्थकं चित्तत्थरणं अत्थरापेत्वा सपरिवारं सत्थारं परतीरं तारेसि.

तस्मिं समये सत्था एकं आरञ्ञकं भिक्खुं एतदग्गे ठपेसि. सो नाविको तं दिस्वा ‘‘मयापि एवमेवं अनागते एकस्स बुद्धस्स सासने आरञ्ञकानं अग्गेन भवितुं वट्टती’’ति सत्थारं निमन्तेत्वा सत्ताहं महादानं दत्वा सत्थु पादमूले निपज्जित्वा, ‘‘भन्ते, तुम्हेहि एतदग्गे ठपितो सो भिक्खु विय अहम्पि अनागते एकस्स बुद्धस्स सासने आरञ्ञकानं अग्गो भवेय्य’’न्ति पत्थनं अकासि. सत्था अनन्तरायं दिस्वा ‘‘अनागते गोतमबुद्धस्स सासने त्वं आरञ्ञकानं अग्गो भविस्ससी’’ति ब्याकरित्वा पक्कामि. अन्तरा पन अञ्ञं कम्मं न कथियति.

सो यावजीवं कल्याणकम्मं कत्वा देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे मगधक्खेत्ते नालकब्राह्मणगामे सारीब्राह्मणिया कुच्छिम्हि पटिसन्धिं गहेत्वा तिण्णं भातिकानं तिस्सन्नञ्च भगिनीनं सब्बकनिट्ठो हुत्वा निब्बत्ति, रेवतोतिस्स नामं अकंसु. अथस्स मातापितरो चिन्तेसुं – ‘‘वड्ढितवड्ढिते दारके समणा सक्यपुत्तिया नेत्वा पब्बाजेन्ति, अम्हाकं पुत्तं रेवतं दहरमेव घरबन्धनेन बन्धिस्सामा’’ति समानकुलतो दारिकं आनेत्वा रेवतस्स अय्यिकं वन्दापेत्वा, ‘‘अम्म, तव अय्यिकाय महल्लकतरा होही’’ति आहंसु. रेवतो तेसं कथं सुत्वा चिन्तेसि – ‘‘अयं दारिका दहरा पठमवये ठिता, इमिस्सा किर एवंविधं रूपं मम अय्यिकाय रूपसदिसं भविस्सति, पुच्छिस्सामि ताव नेसं अधिप्पाय’’न्ति चिन्तेत्वा आह – ‘‘तुम्हे किं कथेथा’’ति? तात, ‘‘अयं दारिका अय्यिका विय ते जरं पापुणातू’’ति वदामाति. सो ‘‘इमिस्सा रूपं एवंविधं भविस्सती’’ति पुच्छि. तात, किं वदेसि, महापुञ्ञा एवंविधा होन्तीति.

सो चिन्तेसि – ‘‘इदं किर रूपं इमिना नियामेन वलित्तचं भविस्सति पलितकेसं खण्डदन्तं, अहं एवरूपे रूपे रज्जित्वा किं करिस्सामि, मम भातिकानं गतमग्गमेव गमिस्सामी’’ति कीळन्तो विय हुत्वा समवये तरुणदारके आह – ‘‘एथ, भो, विधावनिकं करिस्सामा’’ति निक्खमि. तात, मङ्गलदिवसे मा बहि गच्छाति. सो दारकेहि सद्धिं कीळन्तो विय अत्तनो धावनवारे सम्पत्ते थोकं गन्त्वा पपञ्चेत्वा आगच्छति. पुन दुतियवारे सम्पत्ते ततो तुरितं विय गन्त्वा आगतो, ततियवारे सम्पत्ते ‘‘अयं मे कालो’’ति ञत्वा सम्मुखट्ठानेनेव पलायित्वा पंसुकूलिकभिक्खूनं निवासट्ठानं अरञ्ञं गन्त्वा थेरे अभिवादेत्वा पब्बज्जं याचि. सप्पुरिस मयं तं न जानाम ‘‘कस्सासि पुत्तो’’ति, त्वञ्च अलङ्कतनियामेनेव आगतो, को तं पब्बाजेतुं उस्सहिस्सतीति. सो उभो बाहा पग्गय्ह ‘‘विलुम्पन्ति मं विलुम्पन्ति म’’न्ति महारवं विरवि. इतो चितो च भिक्खू सन्निपतित्वा ‘‘सप्पुरिस, इमस्मिं ठाने तव वत्थं वा पिळन्धनं वा कोचि गण्हन्तो नाम नत्थि, त्वञ्च ‘विलुम्पन्ती’ति वदसि, किं सन्धाय वदसी’’ति? भन्ते, नाहं वत्थालङ्कारं सन्धाय वदामि, तिस्सन्नं पन मे सम्पत्तीनं विलोपो वत्तति, तं सन्धाय वदामि. मं ताव तुम्हे मा पब्बाजयित्थ, भातरं पन मे जानाथाति. कोनामो पन ते भाताति? गिहिकाले उपतिस्सो नाम, इदानि पन सारिपुत्तो नाम जातोति वदन्तीति. ‘‘आवुसो, एवं सन्ते अयं कुलपुत्तो अम्हाकं कनिट्ठभातिको नाम होति, जेट्ठभातिको नो धम्मसेनापति पुरेतरंयेव आह – ‘अम्हाकं ञातका सब्बेव मिच्छादिट्ठिका, यो कोचि अम्हाकं ञातीति आगच्छति, तं येन तेनुपायेन पब्बाजेय्यथा’ति. अयं पन थेरस्स अज्झत्तभातिको, पब्बाजेथ न’’न्ति वत्वा तचपञ्चककम्मट्ठानं आचिक्खित्वा पब्बाजयिंसु. अथ नं परिपुण्णवस्सं उपसम्पादेत्वा कम्मट्ठाने योजयिंसु.

थेरो कम्मट्ठानं गहेत्वा आचरियुपज्झायानं अविदूरे ठाने वुत्तप्पकारं खदिरवनं पविसित्वा समणधम्मं करोति. तस्स ‘‘अरहत्तं अप्पत्वा दसबलं वा भातिकत्थेरं वा न पस्सिस्सामी’’ति वायमन्तस्सेव तयो मासा अतिक्कन्ता, सुखुमालकुलपुत्तस्स लूखभोजनं भुञ्जन्तस्स चित्तं वलीतं नाम होति, कम्मट्ठानं विमोक्खं न गतं. सो तेमासच्चयेन पवारेत्वा वुत्थवस्सो हुत्वा तस्मिंयेव ठाने समणधम्मं करोति. तस्स समणधम्मं करोन्तस्स चित्तं एकग्गं अहोसि, सो विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं पापुणि.

अथायस्मा सारिपुत्तो सत्थारं आह – ‘‘भन्ते, मय्हं किर कनिट्ठभाता रेवतो पब्बजितो, सो अभिरमेय्य वा न वा, गन्त्वा नं पस्सिस्सामी’’ति. भगवा रेवतस्स आरद्धविपस्सकभावं ञत्वा द्वे वारे पटिक्खिपित्वा ततियवारे याचितो अरहत्तं पत्तभावं ञत्वा, ‘‘सारिपुत्त, अहम्पि गमिस्सामि, भिक्खूनं आरोचेही’’ति. थेरो भिक्खुसङ्घं सन्निपातेत्वा, ‘‘आवुसो, सत्था चारिकं चरितुकामो, गन्तुकामा आगच्छन्तू’’ति सब्बेसंयेव आरोचेसि. दसबलस्स चारिकत्थाय गमनकाले ओहीनकभिक्खू नाम अप्पका होन्ति, ‘‘सत्थु सुवण्णवण्णं सरीरं पस्सिस्साम, मधुरधम्मकथं वा सुणिस्सामा’’ति येभुय्येन गन्तुकामाव बहुका होन्ति. इति सत्था महाभिक्खुसङ्घपरिवारो ‘‘रेवतं पस्सिस्सामी’’ति निक्खन्तो.

अथेकस्मिं पदेसे आनन्दत्थेरो द्वेधापथं पत्वा भगवन्तं पुच्छि – ‘‘भन्ते, इमस्मिं ठाने द्वे मग्गा, कतरमग्गेन सङ्घो गच्छतू’’ति. कतरमग्गो, आनन्द, उजुकोति? भन्ते, उजुमग्गो तिंसयोजनो अमनुस्सपथो, परिहारमग्गो पन सट्ठियोजनिको खेमो सुभिक्खोति. आनन्द, सीवलि अम्हेहि सद्धिं आगतोति? आम, भन्ते, आगतोति. तेन हि सङ्घो उजुमग्गमेव गण्हतु, सीवलिस्स पुञ्ञं वीमंसिस्सामाति. सत्था भिक्खुसङ्घपरिवारो सीवलित्थेरस्स पुञ्ञवीमंसनत्थं अटविमग्गं अभिरुहि. मग्गं अभिरुहनट्ठानतो पट्ठाय देवसङ्घो योजने योजने ठाने नगरं मापेत्वा बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स वसनत्थाय विहारे पटियादेसि. देवपुत्ता रञ्ञा पेसितकम्मकारा विय हुत्वा यागुखज्जकादीनि गहेत्वा ‘‘कहं अय्यो सीवलि, कहं अय्यो सीवली’’ति पुच्छन्ता गच्छन्ति. थेरो तं सक्कारसम्मानं गण्हापेत्वा सत्थु सन्तिकं गच्छति. सत्था भिक्खुसङ्घेन सद्धिं परिभुञ्जि.

इमिनाव नियामेन सत्था सक्कारसम्मानं अनुभवन्तो देवसिकं योजनपरमं गन्त्वा तिंसयोजनिकं कन्तारं अतिक्कम्म खदिरवनियत्थेरस्स सभागट्ठानं पत्तो. थेरो सत्थु आगमनं ञत्वा अत्तनो वसनट्ठाने बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स पहोनकविहारे दसबलस्स गन्धकुटिं रत्तिट्ठानदिवाट्ठानादीनि च इद्धिया मापेत्वा तथागतस्स पच्चुग्गमनं गतो. सत्था अलङ्कतपटियत्तेन मग्गेन विहारं पाविसि. अथ तथागते गन्धकुटिं पविट्ठे भिक्खू वस्सग्गेन पत्तसेनासनानि पविसिंसु. देवता ‘‘अकालो आहारस्सा’’ति अट्ठविधं पानकं आहरिंसु. सत्था सङ्घेन सद्धिं पानकं पिवि. इमिनाव नियामेन तथागतस्स सक्कारसम्मानं अनुभवन्तस्सेव अद्धमासो अतिक्कन्तो.

अथेकच्चे उक्कण्ठितभिक्खू एकस्मिं ठाने निसीदित्वा कथं उप्पादयिंसु ‘‘सत्था दसबलो ‘मय्हं अग्गसावकस्स कनिट्ठभाता’ति वत्वा एवरूपं नवकम्मिकभिक्खुं पस्सितुं आगतो, इमस्स विहारस्स सन्तिके जेतवनमहाविहारो वा वेळुवनविहारादयो वा किं करिस्सन्ति. अयम्पि भिक्खु एवरूपस्स नवकम्मस्स कारको, किं नाम समणधम्मं करिस्सती’’ति? अथ सत्था चिन्तेसि – ‘‘मयि चिरं वसन्ते इदं ठानं आकिण्णं भविस्सति, आरञ्ञका भिक्खू नाम पविवेकत्थिका होन्ति, रेवतस्स अफासुविहारो भविस्सती’’ति ततो रेवतस्स दिवाट्ठानं गतो. थेरो एककोव चङ्कमनकोटियं आलम्बनफलकं निस्साय पासाणफलके निसिन्नो सत्थारं दूरतोव आगच्छन्तं दिस्वा पच्चुग्गन्त्वा वन्दि.

अथ नं सत्था पुच्छि – ‘‘रेवत, इमं वाळमिगट्ठानं, चण्डानं हत्थिअस्सादीनं सद्दं सुत्वा किन्ति करोसी’’ति? तेसं मे, भन्ते, सद्दं सुणतो अरञ्ञरति नाम उप्पज्जतीति. सत्था तस्मिं ठाने रेवतत्थेरस्स पञ्चहि गाथासतेहि अरञ्ञे निवासानिसंसं नाम कथेत्वा पुनदिवसे अविदूरे ठाने पिण्डाय चरित्वा रेवतत्थेरं निवत्तेत्वा येहि भिक्खूहि थेरस्स अवण्णो कथितो, तेसं कत्तरयट्ठिउपाहनातेलनाळिछत्तानं पमुस्सनभावं अकासि. ते अत्तनो परिक्खारत्थाय निवत्ता आगतमग्गेनेव गच्छन्तापि तं ठानं सल्लक्खेतुं न सक्कोन्ति. पठमं हि ते अलङ्कतपटियत्तेन मग्गेन गन्त्वा तंदिवसं पन विसममग्गेन गच्छन्ता तस्मिं तस्मिं ठाने उक्कुटिकं निसीदन्ति, जाणुकेन गच्छन्ति. ते गुम्बे च गच्छे च कण्टके च मद्दन्ता अत्तनो वसितसभागट्ठानं गन्त्वा तस्मिं तस्मिं खदिरखाणुके अत्तनो छत्तं सञ्जानन्ति, उपाहनं कत्तरयट्ठिं तेलनाळिं सञ्जानन्ति. ते तस्मिं समये ‘‘इद्धिमा अयं भिक्खू’’ति ञत्वा अत्तनो परिक्खारे आदाय ‘‘दसबलस्स पटियत्तसक्कारो नाम एवरूपो होती’’ति वदन्ता आगमंसु.

पुरतो गतभिक्खू, विसाखा उपासिका, अत्तनो गेहे निसिन्नकाले पुच्छति – ‘‘मनापं नु खो, भन्ते, रेवतत्थेरस्स वसनट्ठान’’न्ति? मनापं उपासिके नन्दनवनचित्तलतादिपटिभागं तं सेनासनन्ति. अथ नेसं सब्बपच्छतो आगतभिक्खू पुच्छि – ‘‘मनापं, अय्या, रेवतत्थेरस्स वसनट्ठान’’न्ति. मा पुच्छ उपासिके, कथेतुं अयुत्तट्ठानमेतं, उज्जङ्गलं सक्खरपासाणविसमं खदिरवनं एतं, तत्थ सो भिक्खु विहरतीति. विसाखा, पुरिमानञ्च पच्छिमानञ्च भिक्खूनं कथं सुत्वा ‘‘केसं नु खो कथा सच्चा’’ति पच्छाभत्ते गन्धमालं आदाय दसबलस्स उपट्ठानं गन्त्वा, वन्दित्वा एकमन्तं निसिन्ना सत्थारं पुच्छि – ‘‘भन्ते, रेवतत्थेरस्स वसनट्ठानं एकच्चे, अय्या, वण्णेन्ति, एकच्चे निन्दन्ति, किं नामेतं, भन्ते’’ति? विसाखे रमणीयं वा होतु मा वा, यस्मिं ठाने अरियानं चित्तं रमति, तदेव ठानं रमणीयं नामाति वत्वा इमं गाथमाह –

‘‘गामे वा यदि वारञ्ञे, निन्ने वा यदि वा थले;

यत्थ अरहन्तो विहरन्ति, तं भूमिरामणेय्यक’’न्ति. (ध. प. ९८; सं. नि. १.२६१);

अथ सत्था अपरभागे जेतवनमहाविहारे अरियगणमज्झे निसिन्नो थेरं आरञ्ञकानं भिक्खूनं अग्गट्ठाने ठपेसीति.

कङ्खारेवतत्थेरवत्थु

२०४. छट्ठे झायीनन्ति झानलाभीनं झानाभिरतानं. सो किर थेरो या झानसमापत्तियो दसबलो समापज्जति, ततो अप्पतरं ठपेत्वा बहुतरा समापज्जति. तस्मा झायीनं अग्गो नाम जातो. कङ्खायनभावेन कङ्खारेवतोति वुच्चति. कङ्खा नाम कुक्कुच्चं, कुक्कुच्चकोति अत्थो. किं पन अञ्ञे कुक्कुच्चका नत्थीति? अत्थि, अयं पन थेरो कप्पियेपि कुक्कुच्चं उप्पादेसि. तेनस्स कुक्कुच्चकता अतिपाकटा जाताति कङ्खारेवतोत्वेव सङ्खं गतो.

तस्स पञ्हकम्मे अयमनुपुब्बिकथा – अयं किर पदुमुत्तरबुद्धकाले पुरिमनयेनेव महाजनेन सद्धिं विहारं गन्त्वा परिसपरियन्ते ठितो धम्मं सुणन्तो सत्थारं एकं भिक्खुं झानाभिरतानं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा ‘‘मयापि अनागते एवरूपेन भवितुं वट्टती’’ति देसनावसाने सत्थारं निमन्तेत्वा पुरिमनयेनेव सत्ताहं महासक्कारं कत्वा भगवन्तं आह – ‘‘भन्ते, अहं इमिना अधिकारकम्मेन न अञ्ञं सम्पत्तिं पत्थेमि, यथा पन सो तुम्हेहि इतो सत्तदिवसमत्थके भिक्खु झायीनं अग्गट्ठाने ठपितो, एवं अहम्पि अनागते एकस्स बुद्धस्स सासने झायीनं अग्गो भवेय्य’’न्ति पत्थनं अकासि. सत्था अनागतं ओलोकेत्वा समिज्झनभावं दिस्वा ‘‘अनागते कप्पसतसहस्सावसाने गोतमो नाम बुद्धो उप्पज्जिस्सति, तस्स सासने त्वं झायीनं अग्गो भविस्ससी’’ति ब्याकरित्वा पक्कामि.

सो यावजीवं कल्याणकम्मं कत्वा कप्पसतसहस्सं देवमनुस्सेसु संसरित्वा अम्हाकं भगवतो काले सावत्थिनगरे महाभोगकुले निब्बत्तो पच्छाभत्तं धम्मस्सवनत्थं गच्छन्तेन महाजनेन सद्धिं विहारं गन्त्वा परिसपरियन्ते ठितो दसबलस्स धम्मकथं सुत्वा सद्धं पटिलभित्वा पब्बजितो उपसम्पदं लभित्वा कम्मट्ठानं कथापेत्वा झानपरिकम्मं करोन्तो झानलाभी हुत्वा झानमेव पादकं कत्वा अरहत्तफलं पापुणि. सो दसबलेन समापज्जितब्बसमापत्तीनं अप्पतरा ठपेत्वा बहुतरा समापज्जन्तो अहोरत्तं झानेसु चिण्णवसी अहोसि. अथ नं अपरभागे सत्था इमं गुणं गहेत्वा झायीनं अग्गट्ठाने ठपेसि. ‘‘अकप्पियो, आवुसो गुळो, अकप्पिया मुग्गा’’ति (महाव. २७२) एवं पन कप्पियेस्वेव वत्थूसु कुक्कुच्चस्स उप्पादितताय कुक्कुच्चसङ्खाताय कङ्खाय भावेन कङ्खारेवतोति सङ्खं गतोति.

सोणकोळिविसत्थेरवत्थु

२०५. सत्तमे आरद्धवीरियानन्ति पग्गहितवीरियानं परिपुण्णवीरियानं. सोणो कोळिविसोति सोणोति तस्स नामं, कोळिविसोति गोत्तं. कोटिवेस्सोति वा अत्थो, इस्सरियेन कोटिप्पत्तस्स वेस्सकुलस्स दारकोति अधिप्पायो. यस्मा पन अञ्ञेसं भिक्खूनं वीरियं नाम वड्ढेतब्बं होति, थेरस्स पन हापेतब्बमेव अहोसि. तस्मा एस आरद्धवीरियानं अग्गो नाम जातो.

तस्स पञ्हकम्मे अयमनुपुब्बिकथा – अयं किर अतीते पदुमुत्तरबुद्धकाले सेट्ठिकुले निब्बत्ति, सिरिवड्ढकुमारोतिस्स नामं अकंसु. सो वयप्पत्तो पुरिमनयेनेव विहारं गन्त्वा परिसपरियन्ते ठितो धम्मं सुणन्तो सत्थारं एकं भिक्खुं आरद्धवीरियानं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा ‘‘मयापि अनागते एवरूपेन भवितुं वट्टती’’ति देसनापरियोसाने दसबलं निमन्तेत्वा सत्ताहं महादानं दत्वा वुत्तनयेनेव पत्थनं अकासि. सत्था तस्स पत्थनाय समिज्झनभावं दिस्वा पुरिमनयेनेव ब्याकरित्वा विहारं गतो.

सोपि सिरिवड्ढसेट्ठि यावजीवं कुसलं कत्वा देवमनुस्सेसु संसरन्तो कप्पसतसहस्सं अतिक्कमित्वा इमस्मिं कप्पे परिनिब्बुते कस्सपदसबले अनुप्पन्ने अम्हाकं भगवति बाराणसियं कुलगेहे पटिसन्धिं गण्हि. सो अत्तनो सहायकेहि सद्धिं गङ्गायं कीळति. तस्मिं समये एको जिण्णचीवरिको पच्चेकबुद्धो ‘‘बाराणसिं उपनिस्साय गङ्गातीरे पण्णसालं कत्वा वस्सं उपगच्छिस्सामी’’ति उदकेन समुपब्यूळ्हे दण्डके च वल्लियो च संकड्ढति. अयं कुमारो सहायकेहि सद्धिं गन्त्वा अभिवादेत्वा ठितो, ‘‘भन्ते, किं करोथा’’ति पुच्छि. कुमार उपकट्ठे अन्तोवस्से पब्बजितानं वसनट्ठानं नाम लद्धुं वट्टतीति. ‘‘भन्ते, अज्जेव एकदिवसं अय्यो यथा तथा आगमेतु, अहं स्वे अय्यस्स वसनट्ठानं करिस्सामी’’ति आह. पच्चेकबुद्धो ‘‘तस्सेव कुमारस्स सङ्गहं करिस्सामी’’ति आगतत्ता अधिवासेसि. सो तस्स अधिवासनं विदित्वा गतो पुनदिवसे सक्कारसम्मानं सज्जेत्वा पच्चेकबुद्धस्स आगमनं ओलोकेन्तो अट्ठासि. पच्चेकबुद्धोपि ‘‘कहं नु खो अज्ज भिक्खाचारं लभिस्सामी’’ति आवज्जेन्तो ञत्वा तस्सेव गेहद्वारं अगमासि.

कुमारो पच्चेकबुद्धं दिस्वा सम्पियायमानो पत्तं आदाय भिक्खं दत्वा ‘‘इमं अन्तोवस्सं मय्हं गेहद्वारमेव आगच्छथ, भन्ते’’ति पटिञ्ञं गहेत्वा पच्चेकबुद्धे भत्तकिच्चं कत्वा पक्कन्ते अत्तनो सहायकेहि सद्धिं गन्त्वा एकदिवसेनेव पच्चेकबुद्धस्स वसनपण्णसालञ्च चङ्कमनञ्च रत्तिट्ठानदिवाट्ठानानि च कारापेत्वा अदासि. तस्सेव पण्णसालं पविसनवेलाय हरितूपलित्ताय भूमिया ‘‘पादेसु कललं मा लग्गी’’ति अत्तनो पारुपनं सतसहस्सग्घनकं रत्तकम्बलं भूमत्थरणं सन्थरित्वा कम्बलस्स वण्णेन सद्धिं पच्चेकबुद्धस्स सरीरप्पभं एकसदिसं दिस्वा अतिविय पसन्नो हुत्वा आह – ‘‘यथा तुम्हेहि अक्कन्तकालतो पट्ठाय इमस्स कम्बलस्स अतिविय पभा विरोचति, एवमेव मय्हम्पि निब्बत्तनिब्बत्तट्ठाने हत्थपादानं वण्णो बन्धुजीवकपुप्फवण्णो होतु, सतक्खत्तुं विहतकप्पासपटलफस्ससदिसोव फस्सो होतू’’ति. सो तेमासं पच्चेकबुद्धं उपट्ठहित्वा पवारितकाले तिचीवरं अदासि. पच्चेकबुद्धो परिपुण्णपत्तचीवरो गन्धमादनमेव गतो.

सोपि कुलपुत्तो देवमनुस्सेसु संसरन्तो अम्हाकं भगवतो काले काळचम्पानगरे उपसेट्ठिस्स घरे पटिसन्धिं गण्हि. तस्स पटिसन्धिग्गहणकालतो पट्ठाय सेट्ठिकुलं अनेकानि पण्णाकारसहस्सानि आगच्छन्ति. जातदिवसे च सकलनगरं एकसक्कारसम्मानं अहोसि. अथस्स नामग्गहणदिवसे मातापितरो ‘‘अम्हाकं पुत्तो अत्तनो नामं गण्हित्वाव आगतो, रत्तसुवण्णरसपरिसित्ता वियस्स सरीरच्छवी’’ति सोणकुमारोत्वेवस्स नामं अकंसु.

अथस्स सट्ठि धातियो उपनेत्वा देवकुमारं विय नं सुखेन वड्ढेसुं. तस्स एवरूपं आहारविधानं अहोसि – सट्ठिकरीसमत्तं ठानं कसित्वा तिविधेन उदकेन पोसेन्ति. केदारे पविसन्तीसु उदकमातिकासु खीरोदकस्स च गन्धोदकस्स च अनेकानि चाटिसहस्सानि आसिञ्चन्ति. सालिसीसानं खीरग्गहणकाले सुकादीनं पाणानं उच्छिट्ठकरणनिवारणत्थं वीहिगब्भानं सुखुमालभावत्थञ्च परियन्तपरिक्खेपे च अन्तरन्तरा च थम्भे निखनित्वा उपरि दण्डके दत्वा किलञ्जेहि छादेत्वा समन्ता साणिया परिक्खिपित्वा सब्बपरियन्ते आरक्खं गण्हन्ति. सस्से निप्फन्ने कोट्ठे चतुजातिगन्धेहि परिभण्डं कत्वा उपरि उत्तमगन्धेहि परिभावेन्ति. अनेकसहस्सपुरिसा खेत्तं ओरुय्ह सालिसीसानि वण्टेसु छिन्दित्वा मुट्ठिमुट्ठियो कत्वा रज्जुकेहि बन्धित्वा सुक्खापेन्ति. ततो कोट्ठकस्स हेट्ठिमतले गन्धे सन्थरित्वा उपरि सालिसीसानि सन्थरन्ति. एवं एकन्तरिकं कत्वा सन्थरन्ता कोट्ठकं पूरेत्वा द्वारं पिदहन्ति, तिवस्ससम्पत्तकाले कोट्ठकं विवरन्ति. विवटकाले सकलनगरं सुगन्धगन्धिकं होति. सालिम्हि पहते धुत्ता थुसे किणित्वा गण्हन्ति, कुण्डकं पन चूळुपट्ठाका लभन्ति. मुसलघट्टितके सालितण्डुले विचिनित्वा गण्हन्ति. ते सुवण्णहीरकपच्छियं पक्खिपित्वा सतकालं परिस्सावेत्वा गहिते पक्कुथितजातिरसे एकवारं पक्खिपित्वा उद्धरन्ति, पमुखट्ठानं सुमनपुप्फसदिसं होति. तं भोजनं सुवण्णसरके पक्खिपित्वा पक्कुथितअप्पोदकमधुपायासपूरितस्स रजतथालस्स उपरि कत्वा आदाय गन्त्वा सेट्ठिपुत्तस्स पुरतो ठपेन्ति.

सो अत्तनो यापनमत्तं भुञ्जित्वा गन्धवासितेन उदकेन मुखं विक्खालेत्वा हत्थपादे धोवति. अथस्स धोतहत्थपादस्स नानप्पकारं मुखवासं उपनेन्ति. तस्स अक्कमनट्ठाने वरपोत्थकचित्तत्थरणं अत्थरन्ति. हत्थपादतलानिस्स बन्धुजीवकपुप्फवण्णानि होन्ति, सतकालविहतकप्पासस्स विय फस्सो, पादतलेसु मणिकुण्डलावत्तवण्णानि लोमानि जायिंसु. सो कस्सचिदेव कुज्झित्वा ‘‘आजानाहि भूमिं अक्कमिस्सामी’’ति वदति. तस्स वयप्पत्तस्स तिण्णं उतूनं अनुच्छविके तयो पासादे कारेत्वा नाटकानि च उपट्ठापेसुं. सो महासम्पत्तिं अनुभवन्तो देवो मञ्ञे पटिवसति.

अथ अम्हाकं सत्थरि सब्बञ्ञुतं पत्वा पवत्तितवरधम्मचक्के राजगहं उपनिस्साय विहरन्ते पादलोमदस्सनत्थं रञ्ञा मागधेन पक्कोसापेत्वा असीतिया गामियसहस्सेहि सद्धिं सत्थु सन्तिकं पहितो धम्मदेसनं सुत्वा पटिलद्धसद्धो सत्थारं पब्बज्जं याचि. अथ नं भगवा ‘‘अनुञ्ञातोसि मातापितूही’’ति पुच्छित्वा अननुञ्ञातभावं सुत्वा ‘‘न खो, सोण, तथागता मातापितूहि अननुञ्ञातं पुत्तं पब्बाजेन्ती’’ति पटिक्खिपि. सो ‘‘साधु भगवा’’ति तथागतस्स वचनं सिरसा सम्पटिच्छित्वा मातापितूनं सन्तिकं गन्त्वा अनुजानापेत्वा सत्थु सन्तिकं आगम्म अञ्ञतरस्स भिक्खुनो सन्तिके पब्बजि. अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारतो पनस्स पब्बज्जाविधानं पाळियं (महाव. २४३) आगतमेव.

तस्स पब्बज्जञ्च उपसम्पदञ्च लभित्वा राजगहे विहरन्तस्स सम्बहुला ञातिसालोहिता च सन्दिट्ठसम्भत्ता च सक्कारसम्मानं आहरन्ति, रूपनिप्फत्तिया वण्णं कथेन्ति, अञ्ञेपि जना पस्सितुं आगच्छन्ति. थेरो चिन्तेसि – ‘‘मम सन्तिकं बहू जना आगच्छन्ति, कम्मट्ठाने वा विपस्सनाय वा कम्मं कातुं कथं सक्खिस्सामि, यंनूनाहं सत्थु सन्तिके कम्मट्ठानं कथापेत्वा सीतवनसुसानं गन्त्वा समणधम्मं करेय्यं. तत्र हि सुसानन्ति जिगुच्छित्वा बहू जना नागमिस्सन्ति, एवंसन्ते मम किच्चं मत्थकं पापुणिस्सती’’ति सत्थु सन्तिके कम्मट्ठानं कथापेत्वा सीतवनं गन्त्वा समणधम्मं कातुं आरभि. सो चिन्तेसि – ‘‘मय्हं सरीरं परमसुखुमालं, न खो पन सक्का सुखेनेव सुखं पापुणितुं, कायं किलमेत्वापि समणधम्मं कातुं वट्टती’’ति. ततो ठानचङ्कममेव अधिट्ठाय पधानमकासि. तस्स सुखुमालानं पादतलानं अन्तन्तेहि फोटा उट्ठाय भिज्जिंसु, चङ्कमो एकलोहितोव अहोसि. पादेसु अवहन्तेसु जण्णुकेहिपि हत्थेहिपि वायमित्वा चङ्कमति. एवं वीरियं दळ्हं करोन्तोपि ओभासमत्तम्पि निब्बत्तेतुं असक्कोन्तो चिन्तेसि – ‘‘सचे अञ्ञोपि आरद्धवीरियो भवेय्य, मादिसोव भवेय्य. अहं खो पन एवं वायमन्तोपि मग्गं वा फलं वा उप्पादेतुं न सक्कोमि, अद्धा नेवाहं उग्घटितञ्ञू, न विपञ्चितञ्ञू, न नेय्यो, पदपरमेन मया भवितब्बं. किं मे पब्बज्जाय, हीनायावत्तित्वा भोगे च भुञ्जिस्सामि पुञ्ञानि च करिस्सामी’’ति.

तस्मिं समये सत्था थेरस्स वितक्कं ञत्वा सायन्हसमये भिक्खुसङ्घपरिवुतो तत्थ गन्त्वा लोहितेन फुट्ठं चङ्कमं दिस्वा थेरं वीणोवादेन (महाव. २४३) ओवदित्वा वीरियसमथयोजनत्थाय तस्स कम्मट्ठानं कथेत्वा गिज्झकूटमेव गतो. सोणत्थेरोपि दसबलस्स सम्मुखा ओवादं लभित्वा नचिरस्सेव अरहत्ते पतिट्ठासि. अथ सत्था अपरभागे जेतवने भिक्खुसङ्घपरिवुतो धम्मं देसेन्तो थेरं आरद्धवीरियानं अग्गट्ठाने ठपेसीति.

सोणकुटिकण्णत्थेरवत्थु

२०६. अट्ठमे कल्याणवाक्करणानन्ति वाक्करणं वुच्चति वचनकिरिया, मधुरवचनानन्ति अत्थो. अयञ्हि थेरो दसबलेन सद्धिं एकगन्धकुटिया तथागतस्स मधुरेन सरेन धम्मकथं कथेसि. अथस्स सत्था साधुकारं अदासि. तस्मा सो कल्याणवाक्करणानं अग्गो नाम जातो. सोणोति तस्स नामं, कोटिअग्घनकं पन कण्णपिळन्धनं धारेसि. तस्मा कुटिकण्णोति वुच्चति, कोटिकण्णोति अत्थो.

तस्स पञ्हकम्मे अयमनुपुब्बिकथा – अयम्पि पदुमुत्तरबुद्धकाले पुरिमनयेनेव महाजनेन सद्धिं विहारं गन्त्वा परिसपरियन्ते ठत्वा सत्थु धम्मं सुणन्तो सत्थारं एकं भिक्खुं कल्याणवाक्करणानं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा ‘‘मयापि अनागते एकस्स बुद्धस्स सासने कल्याणवाक्करणानं अग्गेन भवितुं वट्टती’’ति चिन्तेत्वा दसबलं निमन्तेत्वा सत्ताहं महादानं दत्वा, ‘‘भन्ते, यं भिक्खुं तुम्हे इतो सत्तदिवसमत्थके कल्याणवाक्करणानं अग्गट्ठाने ठपयित्थ, अहम्पि इमस्स अधिकारकम्मस्स फलेन अनागते एकस्स बुद्धस्स सासने तथारूपो भवेय्य’’न्ति पत्थनं अकासि. सत्था तस्स अनन्तरायं दिस्वा ‘‘अनागते गोतमबुद्धस्स सासने कल्याणवाक्करणानं अग्गो भविस्ससी’’ति ब्याकरित्वा पक्कामि.

सोपि यावजीवं कुसलं कत्वा कप्पसतसहस्सं देवेसु च मनुस्सेसु च संसरन्तो अम्हाकं दसबलस्स उप्पत्तितो पुरेतरमेव देवलोका चवित्वा काळिया नाम कुररघरिकाय उपासिकाय कुच्छिस्मिं पटिसन्धिं गण्हि. सा परिपक्के गब्भे राजगहनगरे अत्तनो कुलनिवेसनं आगता.

तस्मिं समये अम्हाकं सत्था सब्बञ्ञुतं पत्तो इसिपतने धम्मचक्कं पवत्तेसि. धम्मचक्कप्पवत्तने दससहस्सचक्कवाळदेवता सन्निपतिंसु. तत्थ एको अट्ठवीसतिया यक्खसेनापतीनं अब्भन्तरे सातागिरो नाम यक्खो दसबलस्स धम्मकथं सुत्वा सोतापत्तिफले पतिट्ठाय चिन्तेसि – ‘‘किं नु खो अयं एवं मधुरधम्मकथा मम सहायेन हेमवतेन सुता न सुता’’ति? सो देवसङ्घस्स अन्तरे ओलोकेन्तो तं अपस्सित्वा ‘‘अद्धा मम सहायो तिण्णं रतनानं उप्पन्नभावं न जानाति, गच्छामि दसबलस्स चेव वण्णं कथेस्सामि, पटिविद्धधम्मञ्च आरोचेस्सामी’’ति अत्तनो परिसाय सद्धिं राजगहमत्थकेन तस्स सन्तिकं पायासि.

हेमवतोपि तियोजनसहस्सं हिमवन्तं अकालपुप्फितं दिस्वा ‘‘मम सहायेन सातागिरेन सद्धिं हिमवन्तकीळितं कीळिस्सामी’’ति अत्तनो परिसाय सद्धिं राजगहमत्थकेनेव पायासि. तेसं द्विन्नम्पि अग्गबलकाया कुलघरिकाय काळिउपासिकाय निवेसनमत्थके समागन्त्वा ‘‘तुम्हे कस्स परिसा, मयं सातागिरस्स. तुम्हे कस्स परिसा, मयं हेमवतस्सा’’ति आहंसु. ते हट्ठतुट्ठाव गन्त्वा तेसं यक्खसेनापतीनं आरोचयिंसु. तेपि तंखणञ्ञेव उपासिकाय निवेसनमत्थके समागच्छिंसु. सातागिरो हेमवतं आह – ‘‘कहं, सम्म, गच्छसी’’ति? तव सन्तिकं सम्माति. किंकारणाति? हिमवन्तं पुप्फितं दिस्वा तया सद्धिं तत्थ कीळिस्सामीति. त्वं पन, सम्म, कहं गच्छसीति? तव सन्तिकं, सम्माति. किंकारणाति? त्वं हिमवन्तस्स केन पुप्फितभावं जानासीति? न जानामि, सम्माति. सुद्धोदनमहाराजस्स पुत्तो सिद्धत्थकुमारो दससहस्सिलोकधातुं कम्पेत्वा पटिविद्धसब्बञ्ञुतञ्ञाणो दससहस्सचक्कवाळदेवतानं मज्झे अनुत्तरं धम्मचक्कं पवत्तेसि. तस्स पवत्तितभावं न जानासीति? न जानामि, सम्माति. त्वं एत्तकमेव ठानं पुप्फितन्ति अञ्ञासि, तस्स पन पुरिसस्स सक्कारत्थाय सकलदससहस्सचक्कवाळं एकमालागुळसदिसं अज्ज जातं सम्माति. माला ताव पुप्फन्तु, तया सो सत्था अक्खीनि पूरेत्वा दिट्ठोति. आम, सम्म, सत्था च मे दिट्ठो, धम्मो च सुतो, अमतञ्च पीतं. अहं ‘‘एतं अमतधम्मं तम्पि जानापेस्सामी’’ति तव सन्तिकं आगतोस्मि, सम्माति. तेसं अञ्ञमञ्ञं कथेन्तानंयेव उपासिका सिरिसयनतो उट्ठाय निसिन्ना तं कथासल्लापं सुत्वा सद्दे निमित्तं गण्हि. ‘‘अयं सद्दो उद्धं, न हेट्ठा, अमनुस्सभासितो, नो मनुस्सभासितो’’ति सल्लक्खेत्वा ओहितसोता पग्गहितमानसा हुत्वा निसीदि. ततो –

‘‘अज्ज पन्नरसो उपोसथो (इति सातागिरो यक्खो),

दिब्बा रत्ति उपट्ठिता;

अनोमनामं सत्थारं,

हन्द पस्साम गोतम’’न्ति. (सु. नि. १५३) –

एवं सातागिरेन वुत्ते –

‘‘कच्चि मनो सुपणिहितो (इति हेमवतो यक्खो),

सब्बभूतेसु तादिनो;

कच्चि इट्ठे अनिट्ठे च,

सङ्कप्पस्स वसीकता’’ति. (सु. नि. १५४);

एवं हेमवतो सत्थु कायसमाचारञ्च आजीवञ्च मनोसमाचारञ्च पुच्छि. पुच्छितं पुच्छितं सातागिरो विस्सज्जेसि. एवं सत्थु सरीरवण्णगुणवण्णकथनवसेन हेमवतसुत्तन्ते निट्ठिते हेमवतो सहायकस्स धम्मदेसनानुसारेन ञाणं पेसेत्वा सोतापत्तिफले पतिट्ठहि.

अथ, काळी उपासिका, परस्स धम्मे देसीयमाने तथागतं अदिट्ठपुब्बाव हुत्वा अनुस्सवप्पसादं उप्पादेत्वा परस्स वड्ढितं भोजनं भुञ्जमाना विय सोतापत्तिफले पतिट्ठासि. सा सब्बमातुगामानं अन्तरे पठमकसोतापन्ना सब्बजेट्ठिका अहोसि. तस्सा सह सोतापत्तिभावेन तमेव रत्तिं गब्भवुट्ठानं जातं, पटिलद्धदारकस्स नामग्गहणदिवसे सोणोति नामं अकासि. सा यथारुचिया कुलगेहे वसित्वा कुलघरमेव अगमासि.

तस्मिं समये महाकच्चानत्थेरो तं नगरं उपनिस्साय उपवत्ते पब्बते पटिवसति. उपासिका थेरं उपट्ठाति. थेरो निबद्धं तस्सा निवेसनं गच्छति. सोणदारकोपि निबद्धं थेरस्स सन्तिके विचरन्तो विस्सासिको अहोसि. सो अपरेन समयेन थेरस्स सन्तिके पब्बजि. थेरो तं उपसम्पादेतुकामो तीणि वस्सानि गणं परियेसित्वा उपसम्पादेसि. सो उपसम्पन्नो कम्मट्ठानं कथापेत्वा विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं पत्वा थेरस्सेव सन्तिके सुत्तनिपातं उग्गण्हित्वा वुत्थवस्सो पवारेत्वा सत्थारं पस्सितुकामो हुत्वा उपज्झायं आपुच्छि. थेरो आह – ‘‘सोण, तयि गते सत्था तं एकगन्धकुटियं वसापेत्वा धम्मं अज्झेसिस्सति, त्वं धम्मं कथेस्ससि. सत्था तव धम्मकथाय पसीदित्वा तुय्हं वरं दस्सति. त्वं वरं गण्हन्तो इमञ्च इमञ्च गण्हाहि, मम वचनेन दसबलस्स पादे वन्दाही’’ति. सो उपज्झायेन अनुञ्ञातो मातुउपासिकाय गेहं गन्त्वा आरोचेसि. सापि ‘‘साधु, तात, त्वं दसबलं पस्सितुं गच्छन्तो इमं कम्बलं आहरित्वा सत्थु वसनगन्धकुटिया भूमत्थरणं कत्वा अत्थराही’’ति कम्बलं अदासि. सोणत्थेरो तं आदाय सेनासनं संसामेत्वा अनुपुब्बेन सत्थु वसनट्ठानं गन्त्वा दसबलस्स बुद्धासने निसिन्नवेलायमेव उपसङ्कमित्वा अभिवादेत्वा एकमन्तं अट्ठासि. सत्था तेन सद्धिं पटिसन्थारं कत्वा आनन्दत्थेरं आमन्तेसि – ‘‘आनन्द, इमस्स भिक्खुस्स सेनासनं जानाही’’ति. थेरो सत्थु अधिप्पायं ञत्वा अन्तोगन्धकुटियंयेव भूमत्थरणं उस्सारेन्तो विय अत्थरि.

अथ खो भगवा बहुदेवरत्तिं अज्झोकासे वीतिनामेत्वा विहारं पाविसि, आयस्मापि खो सोणो बहुदेवरत्तिं अज्झोकासे वीतिनामेत्वा विहारं पाविसि. सत्था पच्छिमयामे सीहसेय्यं कप्पेत्वा पच्चूससमये वुट्ठाय निसीदित्वा ‘‘एत्तकेन कालेन सोणस्स कायदरथो पटिप्पस्सद्धो भविस्सती’’ति ञत्वा आयस्मन्तं सोणं अज्झेसि – ‘‘पटिभातु तं भिक्खु धम्मो भासितु’’न्ति. सोणत्थेरो मधुरस्सरेन एकब्यञ्जनम्पि अविनासेन्तो अट्ठकवग्गियानि सुत्तानि (सु. नि. ७७२ आदयो) अभासि. कथापरियोसाने भगवा साधुकारं दत्वा ‘‘सुग्गहितो ते भिक्खु धम्मो, मया देसितकाले च अज्ज च एकसदिसाव देसना, किञ्चि ऊनं वा अधिकं वा नत्थी’’ति पसन्नभावं पकासेसि. सोणत्थेरोपि ‘‘अयं ओकासो’’ति सल्लक्खेत्वा उपज्झायस्स वचनेन दसबलं वन्दित्वा विनयधरपञ्चमेन गणेन उपसम्पदं आदिं कत्वा सब्बे वरे याचि, सत्था अदासि. पुन थेरो मातुउपासिकाय वचनेन वन्दित्वा ‘‘अयं, भन्ते, उपासिकाय तुम्हाकं वसनगन्धकुटियं भूमत्थरणत्थं कम्बलो पहितो’’ति कम्बलं दत्वा उट्ठायासना सत्थारं वन्दित्वा पदक्खिणं कत्वा पक्कामि. अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारतो पन थेरस्स पब्बज्जं आदिं कत्वा सब्बं सुत्ते आगतमेव.

इति थेरो सत्थु सन्तिका अट्ठ वरे लभित्वा उपज्झायस्स सन्तिकं गन्त्वा सब्बं तं पवत्तिं आरोचेसि. पुनदिवसे मातुउपासिकाय निवेसनद्वारं गन्त्वा भिक्खाय अट्ठासि. उपासिका ‘‘पुत्तो किर मे द्वारे ठितो’’ति सुत्वा वेगेन आगन्त्वा अभिवादेत्वा हत्थतो पत्तं गहेत्वा अन्तोनिवेसने निसीदापेत्वा भोजनं अदासि. अथ नं भत्तकिच्चपरियोसाने आह – ‘‘दिट्ठो ते, तात, दसबलो’’ति? आम उपासिकेति. वन्दितो ते मम वचनेनाति? आम वन्दितो, सोपि च मे कम्बलो तथागतस्स वसनट्ठाने भूमत्थरणं कत्वा अत्थतोति. किं, तात, तया किर सत्थु धम्मकथा कथिता, सत्थारा च ते साधुकारो दिन्नोति? तया कथं ञातं उपासिकेति? तात, मय्हं गेहे अधिवत्था देवता दसबलेन तुय्हं साधुकारं दिन्नदिवसे ‘‘सकलदससहस्सचक्कवाळे देवता साधुकारं अदंसू’’ति आह – तात, तया कथितधम्मकथं बुद्धानं कथितनियामेनेव मय्हम्पि कथेतुं पच्चासीसामीति. थेरो मातु कथं सम्पटिच्छि. सा तस्स अधिवासनं विदित्वा द्वारे मण्डपं कारेत्वा दसबलस्स कथितनियामेनेव अत्तनो धम्मकथं कथापेसीति वत्थु एत्थ समुट्ठितं. सत्था अपरभागे अरियगणमज्झे निसिन्नो थेरं कल्याणवाक्करणानं अग्गट्ठाने ठपेसीति.

सीवलित्थेरवत्थु

२०७. नवमे लाभीनं यदिदं सीवलीति ठपेत्वा तथागतं लाभीनं भिक्खूनं सीवलित्थेरो अग्गोति दस्सेति. तस्स पञ्हकम्मे अयमनुपुब्बिकथा – अयम्पि अतीते पदुमुत्तरबुद्धकाले वुत्तनयेनेव विहारं गन्त्वा परिसपरियन्ते ठितो धम्मं सुणन्तो सत्थारं एकं भिक्खुं लाभीनं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा ‘‘मयापि अनागते एवरूपेन भवितुं वट्टती’’ति दसबलं निमन्तेत्वा पुरिमनयेनेव सत्ताहं महादानं दत्वा ‘‘भगवा अहम्पि इमिना अधिकारकम्मेन अञ्ञं सम्पत्तिं न पत्थेमि, अनागते पन एकस्स बुद्धस्स सासने अहम्पि तुम्हेहि सो एतदग्गे ठपितभिक्खु विय लाभीनं अग्गो भवेय्य’’न्ति पत्थनं अकासि. सत्था अनन्तरायं दिस्वा ‘‘अयं ते पत्थना अनागते गोतमस्स बुद्धस्स सासने समिज्झिस्सती’’ति ब्याकरित्वा पक्कामि.

सोपि कुलपुत्तो यावजीवं कुसलं कत्वा देवमनुस्सेसु संसरन्तो विपस्सीबुद्धकाले बन्धुमतीनगरतो अविदूरे एकस्मिं गामे पटिसन्धिं गण्हि. तस्मिं समये बन्धुमतीनगरवासिनो रञ्ञा सद्धिं साकच्छित्वा साकच्छित्वा दसबलस्स दानं देन्ति. ते एकदिवसं सब्बेव एकतो हुत्वा दानं देन्ता ‘‘किं नु खो अम्हाकं दानमुखे नत्थी’’ति मधुञ्च गुळदधिञ्च न अद्दसंसु. ते ‘‘यतो कुतोचि आहरिस्सामा’’ति जनपदतो नगरं पविसनमग्गे पुरिसं ठपेसुं. तदा एस कुलपुत्तो अत्तनो गामतो गुळदधिवारकं गहेत्वा ‘‘किञ्चिदेव आहरिस्सामी’’ति नगरं गच्छन्तो मुखं धोवित्वा ‘‘धोतहत्थपादो पविसिस्सामी’’ति फासुकट्ठानं ओलोकेन्तो नङ्गलसीसमत्तं निम्मक्खिकं दण्डकमधुं दिस्वा ‘‘पुञ्ञेन मे इदं उप्पन्न’’न्ति गहेत्वा नगरं पविसति. नागरेहि ठपितपुरिसो तं दिस्वा, ‘‘भो पुरिस, कस्सिमं आहरसी’’ति पुच्छि. न कस्सचि सामि, विक्किणितुं पन मे इदं आनीतन्ति. तेन हि, भो पुरिस, इमं कहापणं गहेत्वा एतं मधुञ्च गुळदधिञ्च देहीति.

सो चिन्तेसि – ‘‘इदं न बहुमूलं, अयञ्च एकप्पहारेनेव बहुं देति, वीमंसितुं वट्टती’’ति. ततो नं ‘‘नाहं एककहापणेन देमी’’ति आह. यदि एवं, द्वे गहेत्वा देहीति. द्वीहिपि न देमीति. एतेनुपायेन वड्ढन्तं वड्ढन्तं सहस्सं पापुणि. सो चिन्तेसि – ‘‘अतिअञ्छितुं न वट्टति, होतु ताव, इमस्स कत्तब्बकिच्चं पुच्छिस्सामी’’ति. अथ नं आह – ‘‘इदं न बहुअग्घनकं, त्वञ्च बहुं देसि, केन कम्मेन इदं गण्हासी’’ति? इध, भो, नगरवासिनो रञ्ञा सद्धिं पटिविरुज्झित्वा विपस्सीदसबलस्स दानं देन्ता इदं द्वयं दानमुखे अपस्सन्ता परियेसन्ति. सचे इदं द्वयं न लभिस्सन्ति, नागरानं पराजयो भविस्सति. तस्मा सहस्सं दत्वा गण्हामीति. किं पनेतं नागरानमेव वट्टति, न अञ्ञेसं दातुं वट्टतीति? यस्स कस्सचि दातुं अवारितमेतन्ति. अत्थि पन ते कोचि नागरानं दाने एकदिवसं सहस्सं दाताति? नत्थि सम्माति. इमेसं पन द्विन्नं सहस्सग्घनकभावं जानासीति? आम जानामीति. तेन हि गच्छ, नागरानं आचिक्ख – ‘‘एको पुरिसो इमानि द्वे मूलेन न देति, सहत्थेनेव दातुकामो, तुम्हे इमेसं द्विन्नं कारणा निरुस्सुक्का होथा’’ति. त्वं पन मे इमस्मिं दानमुखे जेट्ठकभावस्स कायसक्खी होहीति.

सो गामवासी परिब्बयत्थं गहितमासकेन पञ्चकटुकं गहेत्वा चुण्णं कत्वा दधितो कञ्जियं वाहेत्वा तत्थ मधुपटलं पीळेत्वा पञ्चकटुकचुण्णेन योजेत्वा एकस्मिं पदुमिनिपत्ते पक्खिपित्वा तं संविदहित्वा आदाय दसबलस्स अविदूरे ठाने निसीदि. महाजनेन आहरियमानस्स सक्कारस्स अन्तरे अत्तनो पत्तवारं ओलोकयमानो ओकासं ञत्वा सत्थु सन्तिकं गन्त्वा ‘‘भगवा अयं मय्हं दुग्गतपण्णाकारो, इमं मे अनुकम्पं पटिच्च गण्हथा’’ति. सत्था तस्स अनुकम्पं पटिच्च चतुमहाराजदत्तियेन सेलमयेन पत्तेन तं पटिग्गहेत्वा यथा अट्ठसट्ठिभिक्खुसतसहस्सस्स दिय्यमानं न खीयति, एवं अधिट्ठासि. सोपि कुलपुत्तो निट्ठितभत्तकिच्चं भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं ठितो आह – ‘‘दिट्ठो मे भगवा अज्ज बन्धुमतीनगरवासिकेहि तुम्हाकं सक्कारो आहरियमानो, अहम्पि इमस्स कम्मस्स निस्सन्देन निब्बत्तनिब्बत्तभवे लाभग्गयसग्गप्पत्तो भवेय्य’’न्ति. सत्था ‘‘एवं होतु कुलपुत्ता’’ति वत्वा तस्स च नगरवासीनञ्च भत्तानुमोदनं कत्वा पक्कामि.

सोपि कुलपुत्तो यावजीवं कुसलं कत्वा देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे सुप्पवासाय राजधीताय कुच्छिस्मिं पटिसन्धिं गण्हि. पटिसन्धिग्गहणतो पट्ठाय सायं पातञ्च पण्णाकारसतानि पापुणन्ति, सुप्पवासा सम्पत्तिं गच्छति. अथ नं पुञ्ञवीमंसनत्थं हत्थेन बीजपच्छिं फुसापेन्ति, एकेकबीजतो सलाकसतम्पि सलाकसहस्सम्पि निगच्छति. एककरीसखेत्ततो पञ्ञासम्पि सट्ठिपि सकटानि उप्पज्जन्ति. कोट्ठपूरणकालेपि कोट्ठद्वारं हत्थेन फुसापेन्ति, राजधीताय पुञ्ञेन गण्हन्तानं गहितगहितट्ठानं पुन पूरति. परिपुण्णभत्तकुम्भितोपि ‘‘राजधीताय पुञ्ञ’’न्ति वत्वा यस्स कस्सचि देन्तानं याव न उक्कड्ढन्ति, न ताव भत्तं खीयति. दारके कुच्छिगतेयेव सत्त वस्सानि अतिक्कमिंसु.

गब्भे पन परिपक्के सत्ताहं महादुक्खं अनुभोसि. सा सामिकं आमन्तेत्वा ‘‘पुरे मरणा जीवमानाव दानं दस्सामी’’ति सत्थु सन्तिकं पेसेसि – ‘‘गच्छ इमं पवत्तिं सत्थु आरोचेत्वा सत्थारं निमन्तेहि, यञ्च सत्था वदेति, तं साधुकं उपलक्खेत्वा आगन्त्वा मय्हं कथेही’’ति. सो गन्त्वा तस्सा सासनं भगवतो आरोचेसि. सत्था ‘‘सुखिनी होतु सुप्पवासा कोलियधीता, सुखिनी अरोगा अरोगं पुत्तं विजायतू’’ति आह. राजा तं सुत्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा अन्तोगामाभिमुखो पायासि. तस्स पुरे आगमनायेव सुप्पवासाय कुच्छितो धमकरणा उदकं विय गब्भो निक्खमि, परिवारेत्वा निसिन्नजनो अस्सुमुखोव हसितुं आरद्धो. हट्ठतुट्ठो महाजनो रञ्ञो पुत्तसासनं आरोचेतुं अगमासि.

राजा तेसं इङ्गितं दिस्वाव ‘‘दसबलेन कथितकथा निप्फन्ना मञ्ञे’’ति चिन्तेसि. सो आगन्त्वा सत्थु सासनं राजधीताय आरोचेसि. राजधीता ‘‘तया निमन्तितं जीवितभत्तमेव मङ्गलभत्तं भविस्सति, गच्छ सत्ताहं दसबलं निमन्तेही’’ति. राजा तथा अकासि. सत्ताहं बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स महादानं पवत्तयिंसु. दारको सब्बेसं ञातीनं सन्तत्तचित्तं निब्बापेन्तो जातोति सीवलिदारकोत्वेवस्स नामं अकंसु. सो सत्त वस्सानि गब्भे वसितत्ता जातकालतो पट्ठाय सब्बकम्मक्खमो अहोसि. धम्मसेनापति सारिपुत्तो सत्तमे दिवसे तेन सद्धिं कथासल्लापं अकासि. सत्थापि धम्मपदे गाथं अभासि –

‘‘योमं पलिपथं दुग्गं, संसारं मोहमच्चगा;

तिण्णो पारङ्गतो झायी, अनेजो अकथंकथी;

अनुपादाय निब्बुतो, तमहं ब्रूमि ब्राह्मण’’न्ति. (ध. प. ४१४);

अथ नं थेरो एवमाह – ‘‘किं पन तया एवरूपं दुक्खरासिं अनुभवित्वा पब्बजितुं न वट्टती’’ति? लभमानो पब्बजेय्यं, भन्तेति. सुप्पवासा तं दारकं थेरेन सद्धिं कथेन्तं दिस्वा ‘‘किं नु खो मे पुत्तो धम्मसेनापतिना सद्धिं कथेती’’ति थेरं उपसङ्कमित्वा पुच्छि – ‘‘मय्हं पुत्तो तुम्हेहि सद्धिं किं कथेति, भदन्ते’’ति? अत्तना अनुभूतं गब्भवासदुक्खं कथेत्वा तुम्हेहि अनुञ्ञातो पब्बजिस्सामीति वदतीति. साधु, भन्ते, पब्बाजेथ नन्ति. थेरो तं विहारं नेत्वा तचपञ्चककम्मट्ठानं दत्वा पब्बाजेन्तो, ‘‘सीवलि, न तुय्हं अञ्ञेन ओवादेन कम्मं अत्थि, तया सत्त वस्सानि अनुभूतदुक्खमेव पच्चवेक्खाही’’ति. भन्ते, पब्बाजनमेव तुम्हाकं भारो, यं पन मया कातुं सक्का, तमहं जानिस्सामीति. सो पठमकेसवट्टिया ओहारितक्खणेयेव सोतापत्तिफले पतिट्ठासि, दुतियाय ओहारितक्खणे सकदागामिफले, ततियाय अनागामिफले. सब्बेसंयेव पन केसानं ओरोपनञ्च अरहत्तसच्छिकिरिया च अपच्छा अपुरिमा अहोसि. तस्स पब्बजितदिवसतो पट्ठाय भिक्खुसङ्घस्स चत्तारो पच्चया यदिच्छकं उप्पज्जन्ति. एवं एत्थ वत्थु समुट्ठितं.

अपरभागे सत्था सावत्थिं अगमासि. थेरो सत्थारं अभिवादेत्वा, ‘‘भन्ते, मय्हं पुञ्ञं वीमंसिस्सामि, पञ्च मे भिक्खुसतानि देथा’’ति आह. गण्ह, सीवलीति. सो पञ्चसते भिक्खू गहेत्वा हिमवन्ताभिमुखं गच्छन्तो अटविमग्गं गच्छति. तस्स पठमं दिट्ठा निग्रोधे अधिवत्था देवता सत्त दिवसानि दानं अदासि. इति सो –

‘‘निग्रोधं पठमं पस्सि, दुतियं पण्डवपब्बतं;

ततियं अचिरवतियं, चतुत्थं वरसागरं.

‘‘पञ्चमं हिमवन्तं सो, छट्ठं छद्दन्तुपागमि;

सत्तमं गन्धमादनं, अट्ठमं अथ रेवत’’न्ति.

सब्बट्ठानेसु सत्त सत्त दिवसानेव दानं अदंसु. गन्धमादनपब्बते पन नागदत्तदेवराजा नाम सत्तदिवसेसु एकदिवसं खीरपिण्डपातं अदासि, एकदिवसं सप्पिपिण्डपातं अदासि. भिक्खुसङ्घो आह – ‘‘आवुसो, इमस्स देवरञ्ञो नेव धेनुयो दुय्हमाना पञ्ञायन्ति, न दधिनिम्मथनं, कुतो ते, देवराज, इमं उप्पज्जती’’ति? ‘‘भन्ते, कस्सपदसबलस्स काले खीरसलाकभत्तदानस्सेतं फल’’न्ति देवराजा आह. अपरभागे सत्था खदिरवनियरेवतस्स पच्चुग्गमनं अट्ठुप्पत्तिं कत्वा थेरं अत्तनो सासने लाभग्गयसग्गप्पत्तानं अग्गट्ठाने ठपेसीति.

वक्कलित्थेरवत्थु

२०८. दसमे सद्धाधिमुत्तानन्ति सद्धाय अधिमुत्तानं, बलवसद्धानं भिक्खूनं वक्कलित्थेरो अग्गोति दस्सेति. अञ्ञेसं हि सद्धा वड्ढेतब्बा होति, थेरस्स पन हापेतब्बा जाता. तस्मा सो सद्धाधिमुत्तानं अग्गोति वुत्तो. वक्कलीति पनस्स नामं.

तस्स पञ्हकम्मे अयमनुपुब्बिकथा – अयम्पि हि अतीते पदुमुत्तरबुद्धकाले वुत्तनयेनेव विहारं गन्त्वा परिसपरियन्ते ठितो धम्मं सुणन्तो सत्थारं एकं भिक्खुं सद्धाधिमुत्तानं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा ‘‘मयापि अनागते एवरूपेन भवितुं वट्टती’’ति वुत्तनयेनेव सत्थारं निमन्तेत्वा सत्ताहं महादानं दत्वा दसबलं वन्दित्वा, ‘‘भन्ते, अहम्पि इमिना अधिकारकम्मेन तुम्हेहि सद्धाधिमुत्तानं एतदग्गे ठपितभिक्खु विय अनागते एकस्स बुद्धस्स सासने सद्धाधिमुत्तानं अग्गो भवेय्य’’न्ति पत्थनं अकासि. सत्था तस्स अनन्तरायं दिस्वा ब्याकरित्वा पक्कामि.

सोपि यावजीवं कुसलं कत्वा देवमनुस्सेसु संसरन्तो अम्हाकं सत्थुकाले सावत्थियं ब्राह्मणकुले पटिसन्धिं गण्हि, वक्कलीतिस्स नामं अकंसु. सो वुद्धिप्पत्तो तयो वेदे उग्गण्हित्वा दसबलं भिक्खुसङ्घपरिवुतं सावत्थियं चरन्तं दिस्वा सत्थु सरीरसम्पत्तिं ओलोकेन्तो सरीरसम्पत्तिदस्सनेन अतित्तो दसबलेन सद्धिंयेव विचरति. विहारं गच्छन्तेन सद्धिं विहारं गन्त्वा सरीरनिप्फत्तिं ओलोकेन्तोव तिट्ठति. धम्मसभायं निसीदित्वा धम्मं कथेन्तस्स सम्मुखट्ठाने ठितो धम्मं सुणाति. सो सद्धं पटिलभित्वा ‘‘अगारमज्झे वसन्तो निबद्धं दसबलस्स दस्सनं न लभिस्सामी’’ति पब्बज्जं याचित्वा सत्थु सन्तिके पब्बजि.

ततो पट्ठाय ठपेत्वा आहारकरणवेलं अवसेसकाले यत्थ ठितेन सक्का दसबलं पस्सितुं, तत्थ ठितो योनिसोमनसिकारं पहाय दसबलं ओलोकेन्तोव विहरति. सत्था तस्स ञाणपरिपाकं आगमेन्तो दीघम्पि अद्धानं तस्मिं रूपदस्सनवसेनेव विचरन्ते किञ्चि अवत्वा ‘‘इदानिस्स ञाणं परिपाकगतं, सक्का एतं बोधेतु’’न्ति ञत्वा एवमाह – ‘‘किं ते, वक्कलि, इमिना पूतिकायेन दिट्ठेन, यो खो, वक्कलि, धम्मं पस्सति, सो मं पस्सति. यो मं पस्सति, सो धम्मं पस्सति. धम्मञ्हि, वक्कलि, पस्सन्तो मं पस्सति, मं पस्सन्तो धम्मं पस्सती’’ति.

सत्थरि एवं ओवदन्तेपि थेरो दसबलस्स दस्सनं पहाय नेव अञ्ञत्थ गन्तुं सक्कोति. ततो सत्था ‘‘नायं भिक्खु संवेगं अलभित्वा बुज्झिस्सती’’ति उपकट्ठाय वस्सूपनायिकाय राजगहं गन्त्वा वस्सूपनायिकदिवसे ‘‘अपेहि, वक्कली’’ति थेरं पणामेति. बुद्धा च नाम आदेय्यवचना होन्ति, तस्मा थेरो सत्थारं पटिप्फरित्वा ठातुं असक्कोन्तो तेमासं दसबलस्स सम्मुखे आगन्तुं अविसहन्तो ‘‘किं दानि सक्का कातुं, तथागतेनम्हि पणामितो, सम्मुखीभावं न लभामि, किं मय्हं जीवितेना’’ति गिज्झकूटपब्बते पपातट्ठानं अभिरुहि. सत्था तस्स किलमनभावं ञत्वा ‘‘अयं भिक्खु मम सन्तिका अस्सासं अलभन्तो मग्गफलानं उपनिस्सयं नासेय्या’’ति अत्तानं दस्सेतुं ओभासं विस्सज्जेसि. अथस्स सत्थु दिट्ठकालतो पट्ठाय एव महन्तं सोकसल्लं पहीनं. सत्था सुक्खतळाके ओघं आहरन्तो विय वक्कलित्थेरस्स बलवपीतिसोमनस्सं उप्पादेतुं धम्मपदे इमं गाथमाह –

‘‘पामोज्जबहुलो भिक्खु, पसन्नो बुद्धसासने;

अधिगच्छे पदं सन्तं, सङ्खारूपसमं सुख’’न्ति. (ध. प. ३८१);

वक्कलित्थेरस्स च ‘‘एहि, वक्कली’’ति हत्थं पसारेसि. थेरो ‘‘दसबलो मे दिट्ठो, एहीति अव्हायनम्पि लद्ध’’न्ति बलवपीतिं उप्पादेत्वा ‘‘कुतो गच्छामी’’ति अत्तनो गमनभावं अजानित्वाव दसबलस्स सम्मुखे आकासे पक्खन्दित्वा पठमपादेन पब्बते ठितोयेव सत्थारा वुत्तगाथं आवज्जेन्तो आकासेयेव पीतिं विक्खम्भेत्वा सह पटिसम्भिदाहि अरहत्तं पत्वा तथागतं वन्दमानोव ओतरि. अपरभागे सत्था अरियगणमज्झे निसिन्नो थेरं सद्धाधिमुत्तानं अग्गट्ठाने ठपेसीति.

दुतियवग्गवण्णना.